I FSK 2216/21

I FSK 2216/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-02-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-11-02
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Maja Chodacka /sprawozdawca/
Mariusz Golecki
Zbigniew Łoboda /przewodniczący/
Symbol z opisem
6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne
Podatek akcyzowy
Sygn. powiązane
V SA/Wa 2238/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-03-19
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 374
art. 15 zzs4 ust. 2 i 3
Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
Dz.U. 2018 poz 1302
art. 94 par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Zbigniew Łoboda, Sędzia NSA Mariusz Golecki, Sędzia WSA del. Maja Chodacka (sprawozdawca), Protokolant Patryk Pogorzelski, po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2025 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej J. sp. z o.o. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 marca 2021 r. sygn. akt V SA/Wa 2238/20 w sprawie ze skargi J. sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 1 października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie na rzecz J. sp. z o.o. z siedzibą w W. kwotę 560 (słownie: pięćset sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
1. Wyrok Sądu pierwszej instancji.
1.1. Zaskarżonym wyrokiem z 19 marca 2021r., sygn. akt V SA/Wa 2238/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J. Sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej
w Warszawie z 1 października 2020r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji. Wymieniony wyrok oraz pozostałe orzeczenia sądów administracyjnych przywołane w niniejszym uzasadnieniu publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego http://orzeczenia.nsa.gov.pl.
1.2. W uzasadnieniu Sądu pierwszej instancji wskazano następujący stan faktyczny. Naczelnik Urzędu Celnego I w Warszawie decyzją z 29 maja 2015r. określił spółce zobowiązanie podatkowe w podatku akcyzowym z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego pojazdu. Pismem z 13 stycznia 2020r. Spółka wniosła o stwierdzenie nieważności powyższej decyzji z uwagi na wydanie jej z rażącym naruszeniem prawa. We wniosku wskazano, że organ wydając decyzję zlekceważył znajdujące się w aktach dowody a poczynione ustalenia, będące podstawą rozstrzygnięcia są wbrew treści zgromadzonych i powołanych dowodów. Decyzją z 9 czerwca 2020r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z 29 maja 2015r.
Zaskarżoną decyzją z 1 października 2020r. organ odwoławczy utrzymał w mocy własną decyzję z 9 czerwca 2020r.
1.3. Od powyższej decyzji spółka wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wykonując zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z 2 grudnia 2020r. zwrócono się do stron o wyrażenie zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020r.o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374). W odpowiedzi na powyższe spółka pismem z 12 stycznia 2021r. nie wyraziła zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Następnie na podstawie zarządzenia z 8 marca 2021r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 marca 2021r. w trybie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy o COVID-19. Strony nie zostały poinformowane o terminie posiedzenia.
1.4. W uzasadnieniu wyroku Sądu pierwszej instancji na wstępie wskazano,
że "z uwagi na objecie Warszawy strefą czerwoną z tytułu panującej pandemii
i wydaniem zarządzeń przez Prezesa NSA nr 39 z dnia 16 października 2020r.
i Prezesa WSA z dnia 16 października 2020r. nr 21 o odwołaniu rozpraw i kontynuowaniu działalności orzeczniczej w trybie posiedzeń niejawnych, sprawę przekazano do rozpoznania w trybie niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych".
Przechodząc do oceny sprawy Sąd uznał, że skarga Spółki nie zasługiwała
na uwzględnienie. Postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji jest nadzwyczajnym trybem wzruszenia decyzji ostatecznej i jest możliwe jedynie
w przypadku stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej w oparciu o przesłanki
z art. 247 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2021r. poz. 1540 ze zm.; dalej: "Ordynacja podatkowa"). W przedmiotowej sprawie skarżąca kasacyjnie powołała się na podstawę stwierdzenia nieważności decyzji z uwagi
na rażące naruszenie prawa (art. 247 § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej). Sąd pierwszej instancji podniósł, że nie może być mowy o rażącym naruszeniu prawa bez wnikliwej analizy stanu faktycznego sprawy, co z kolei jest wykluczone w postępowaniu nadzwyczajnym. Ponadto podnoszone w skardze zarzuty odnoszą się w większości do merytorycznego rozpoznania sprawy. Spółka poprzez niezłożenie odwołania
od decyzji ostatecznej pozbawiła się możliwości ponownego merytorycznego rozpatrzenia sprawy i podnoszonych przez nią zarzutów w trybie zwykłym. Odnosząc się do materiału dowodowego Sąd uznał, że sposób gromadzenia materiału dowodowego ani jego ocena nie mogą stanowić podstawy do uzasadnienia zarzutu rażącego naruszenia prawa. Artykuł 191 § 1 Ordynacji podatkowej wprowadza bowiem zasadę swobodnej oceny dowodów polegającą na pozostawieniu organom prowadzącym postępowanie swobody w ocenie materiału dowodowego
i samodzielności w ocenie wagi oraz mocy poszczególnych dowodów. "Dokonana przez Spółkę odmienna ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego w oparciu o jej subiektywne przekonanie, a także odmienna wykładnia przepisów prawa, nie daje wystarczających podstaw do przyjęcia, że w sprawie ziściła się przesłanka, wynikająca z art. 247 § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej".
1.5. Mając na uwadze zgromadzone w toku postępowania okoliczności faktyczne sprawy, Sąd pierwszej instancji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019r., poz. 2167 ze zm., dalej: "ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi") orzekł o oddaleniu skargi.
2. Skarga kasacyjna i odpowiedź na skargę kasacyjną.
2.1. Spółka wniosła skargę kasacyjną od powyższego wyroku zaskarżając
go w całości. Wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie,
w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 1 ustawy Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
1. art. 247 § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej w związku z art. 191, w zw. z art 197
§ 1 Ordynacji podatkowej;
2. art. 121 §1 i art. 122 Ordynacji podatkowej.
W ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 ustawy Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zarzucono naruszenie przepisów prawa postępowania, tj.:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez zaniechanie uchylenia zaskarżonej decyzji Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie
z dnia 30 września 2020r.;
2. art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy o COVID-19.
W związku z powyższymi naruszeniami, Spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez wojewódzki sąd administracyjny, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie zaskarżonej decyzji Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie. Wniesiono również o zasądzenie kosztów postępowania,
w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
2.2. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
3.1. Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Przed przystąpieniem do analizy zasadności poszczególnych zarzutów konieczne jest przypomnienie, że zgodnie z art. 183 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania.
W przedmiotowej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził z urzędu zaistnienie przesłanki nieważności, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym, nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw.
W orzecznictwie podnosi się, że do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez Sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (wyroki NSA: z 21 lutego 2006r., sygn. akt II GSK 378/05, z 13 października 2005r., sygn. akt FSK 2356/04, z 27 października 2020r., sygn. akt II OSK 1697/20, z 9 listopada 2022r., sygn. akt I OSK 110/22).
Co do zasady, na podstawie art. 10 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozpoznanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zgodnie natomiast z art. 90 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie. Wyrażona w art. 10 i art. 90 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zasada jawności posiedzeń sądowych stanowi pochodną konstytucyjnej zasady jawności postępowania sądowego, uregulowaną w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Zgodnie tym przepisem: "Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd". Gwarancje konstytucyjne prawa do sądu obejmują, oprócz prawa dostępu do sądu, także prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, tzn. zgodnie z wymogami sprawiedliwości oraz jawności. Kryterium "jawności postępowania sądowego" oznacza jawność dla publiczności, jak również jawność dla stron (uczestników) postępowania w dopuszczeniu do udziału w czynnościach procesowych (por. wyrok TK z 11 czerwca 2002r., sygn. SK 5/02, OTK ZU 2002, Nr 4A, poz. 41).
Przepisem szczególnym w rozumieniu art. 10 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który pozwalał na odstąpienie od przeprowadzenia posiedzenia jawnego jest art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy COVID-19, który w przedmiotowej sprawie został jednak nieprawidłowo zastosowany, co w ostatecznym rozrachunku doprowadziło do pozbawienia spółki możności obrony swych praw. Według brzmienia wskazanego unormowania, przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.
3.2. W przedmiotowej sprawie zarządzeniem z 2 grudnia 2020r. zwrócono
się do stron, czy z uwagi na trwające zagrożenie epidemiczne COVID-19, wyrażają zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy o COVID-19. Spółka reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika,
w piśmie z 12 stycznia 2021r. oznajmiła, że nie wyraża zgody na rozpoznanie sprawy
na posiedzeniu niejawnym. Następnie zarządzeniem z 8 marca 2021r. skierowano sprawę do rozpoznania w trybie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy o COVID-19 i wyznaczono termin posiedzenia na dzień 19 marca 2021r. Następnie, bez prowadzenia dalszej korespondencji, został wydany wyrok oddalający skargę spółki.
Z powyższego wynika, że działając w ramach art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy COVID-19 (jak wynikało z wydanego zarządzenia), Wojewódzki Sąd Administracyjny
w Warszawie niezasadnie w piśmie skierowanym do stron uzależnił de facto rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym od wyrażenia przez strony zgody, podczas gdy art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy COVID-19 takiej sytuacji nie przewiduje. Zastosowanie trybu rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym pozostawione bowiem zostało decyzji przewodniczącego przy spełnieniu określonych warunków, pośród których nie wymieniono zgody stron. Niewątpliwie, opisane działanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie mogło wywołać po stronie skarżącej przekonanie, że ma ona wpływ na to, w jakim trybie zostanie rozpoznana jej sprawa, a ponieważ zgody nie wyraziła (pismo z 12 stycznia 2021r.), miała podstawy oczekiwać, że przedmiotowa sprawa zostanie załatwiona w trybie jawnym, gdzie możliwe będzie dodatkowe sformułowanie stanowiska w sprawie. Jak to już przedstawiono, Sąd pierwszej instancji, bez uskutecznienia dalszej korespondencji,
na posiedzeniu niejawnym rozpoznał sprawę i wydał wyrok, nie zapewniając stronie możliwości ewentualnego zajęcia stanowiska na piśmie, co potwierdza dodatkowo argumentacja skargi kasacyjnej. Zatem w sytuacji wydania wyroku na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 marca 2021r., przy uwzględnieniu przedstawionych okoliczności, doszło w istocie do pozbawienia możliwości obrony swych praw przez stronę (art. 183 § 2 pkt 5) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).
3.3 W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalone jest stanowisko, że odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej powinno następować z zachowaniem wymogu rzetelnego procesu sądowego, w ramach którego zagwarantowane będzie prawo do obrony (por. wyroki
NSA: z dnia 2 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 3462/21; z dnia 12 kwietnia 2022 r., sygn. akt II OSK 1802/21). W warunkach stanu epidemii, w jakich zostało wydane zarządzenie o przeprowadzeniu posiedzenia niejawnego w rozpoznawanej sprawie, prawo do obrony powinno być zagwarantowane przede wszystkim poprzez powiadomienie stron o posiedzeniu niejawnym i umożliwienie im zajęcia stanowiska
w formie pisemnej. Jeżeli bowiem o rozprawie jawnej należy zawiadomić strony
co najmniej siedem dni przed terminem posiedzenia (art. 91 § 2 ustawy Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), to tym bardziej należy przyjąć
co najmniej taki termin na wypowiedzenie się strony w formie pisemnej przed rozpoczęciem posiedzenia niejawnego w sprawie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że już samo zbyt późne zawiadomienie strony
o terminie posiedzenia niejawnego wyznaczonego na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy o COVID-19, uniemożliwiające przedstawienie stanowiska w sprawie, wypełnia przesłankę nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określoną w art. 183 § 2 pkt 5 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (por. wyroki NSA: z 16 marca 2022r., sygn. akt I OSK 1142/21; z 2 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 3462/21, z 9 listopada 2022r., sygn. akt I OSK 110/22). Analogicznie należy potraktować przypadek, w którym sąd administracyjny kieruje do strony zapytanie o wyrażenie zgody na rozpoznanie sprawy w trybie niejawnym,
a po uzyskaniu odmowy wyrażenia zgody, rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym, nie uprzedzając stron o rozpoznaniu w tym trybie oraz nie umożliwiając wypowiedzenia się w sprawie.
Jak się przyjmuje w orzecznictwie, użycie w art. 183 § 2 pkt 5 ustawy Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zwrotu "jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw" wskazuje na jego otwarty charakter.
W prawie do obrony w jawnym postępowaniu sądowym mieści się przede wszystkim prawo do bycia wysłuchanym przed sądem rozstrzygającym sprawę. Podkreśla się przy tym, że do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wówczas,
gdy z powodu naruszenia przez sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów
lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu
lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień
na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (por. wyrok NSA z 16 marca 2022. sygn. akt I OSK 1142/21). Nieważność postępowania, o której mowa w art. w art. 183 § 2 pkt 5 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zachodzi właśnie wtedy, gdy strona, wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji, nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska (wyrok NSA z 9 listopada 2021r. sygn. akt III FSK 2822/21). Spełnienie przesłanki określonej w art. 183 § 2 pkt 5 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi może nastąpić także wówczas, gdy strona zostanie zawiadomiona o terminie posiedzenia, ale na skutek innych zaniechań sądu pierwszej instancji nie będzie w stanie zająć stanowiska
w sprawie (wyrok NSA z 13 stycznia 2022r. sygn. akt III OSK 4864/21). W literaturze wskazuje się przy tym, że art. 183 § 2 pkt 5 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi powinien być rozumiany jako obejmujący również
te sytuacje, kiedy strona jest pozbawiona możności obrony swych praw z przyczyn leżących w samym charakterze danego unormowania procesowego, ponieważ
w przeciwnym wypadku może być pozbawiona należnej jej ochrony prawnej (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, LexisNexis 2011, teza 23 komentarza do art. 183 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przewidziane w art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993r., Nr 61, poz. 284 ze zm.) prawo do rzetelnego procesu sądowego byłoby jedynie iluzoryczne, gdyby nie gwarantowało stronom przynajmniej prawa do przedstawienia stanowiska mającego ich zdaniem znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Taka sytuacja zaistniała w przedmiotowej sprawie.
Z uwagi na stwierdzoną nieważność postępowania, nie było podstaw
do wyrażenia oceny odnośnie postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów.
3.4. Mając zatem na względzie wskazane powyżej uchybienia, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 i art. 183 § 2 pkt 5 ustawy Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżony wyrok w całości
i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji.
3.5. O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1, art. 205 § 2
i art. 209 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zasądzając kwotę 560 zł, tytułem zwrotu wpisu od skargi kasacyjnej (100 zł), opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku (100 zł) oraz 360 zł, jako 75% stawki minimalnej w postępowaniu przed sądami administracyjnymi w drugiej instancji.
Maja Chodacka Zbigniew Łoboda Mariusz Golecki
(sędzia WSA del.) (sędzia NSA) (sędzia NSA)