I FSK 1800/21

I FSK 1800/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-02-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-09-08
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Danuta Oleś
Janusz Zubrzycki /przewodniczący/
Maja Chodacka /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne
Podatek od towarów i usług
Sygn. powiązane
III SA/Wa 1067/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-03-09
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 1302
art. 10, art 90 par. 1, art. 133 ust. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Dz.U. 2020 poz 374
art. 15 zzs4 ust. 2 i 3
Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
Dz.U. 2018 poz 1302
art. 183 par 2, art. 185 par. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Zubrzycki, Sędzia NSA Danuta Oleś, Sędzia WSA del. Maja Chodacka (sprawozdawca), Protokolant Katarzyna Nowik, po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2025 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej S. S.A. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Wa 1067/20 w sprawie ze skargi S. S.A. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 12 marca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty oraz dokonania zwrotu nadwyżki podatku od towarów i usług za grudzień 2012 r. oraz poszczególne okresy rozliczeniowe 2013 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i sprawę przekazuje Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie na rzecz S. S.A. z siedzibą w W. kwotę 4.917 (cztery tysiące dziewięćset siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
1. Wyrok Sądu pierwszej instancji.
1.1. Zaskarżonym wyrokiem z 9 marca 2021r., sygn. akt III SA/Wa 1067/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę S. S.A. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z 12 marca 2020r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty oraz dokonania zwrotu nadwyżki podatku od towarów i usług
za grudzień 2012r. oraz poszczególne okresy rozliczeniowe 2013r. Wymieniony wyrok oraz pozostałe orzeczenia sądów administracyjnych przywołane w niniejszym uzasadnieniu publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego http://orzeczenia.nsa.gov.pl.
1.2. W uzasadnieniu Sądu pierwszej instancji wskazano następujący stan faktyczny. W dniu 28 grudnia 2018r. do organu pierwszej instancji zostały złożone przez spółkę korekty deklaracji VAT-7 za grudzień 2012r., marzec 2013r., czerwiec 2013r., wrzesień 2013r. oraz grudzień 2013r. W wyniku złożenia korekt za ww. okresy rozliczeniowe powstały nadpłaty podatku oraz nadwyżka podatku nad należnym
do zwrotu za wrzesień 2013r. W powyższych korektach deklaracji spółka dokonała zmniejszenia kwoty podatku należnego z tytułu importu usług oraz zmniejszenia kwoty podatku naliczonego z tytułu nabycia towarów i usług pozostałych. W przypadku transakcji importu usług Spółka zastosowała początkowo stawkę podatku VAT 23%. Jednak, zdaniem podatnika, usługi te powinny zostać objęte zwolnieniem z podatku VAT.
Następnie pismem z 20 grudnia 2018r. spółka zwróciła się do organu pierwszej instancji z wnioskiem o stwierdzenie nadpłat w podatku od towarów i usług za ww. okresy rozliczeniowe. Do wniosku dołączono: kserokopie korekt deklaracji dla podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe objęte wnioskiem o stwierdzenie nadpłat, korekty rejestrów importu usług za korygowane okresy rozliczeniowe oraz przedłożyła rejestry sprzedaży przed i po dokonaniu przedmiotowych korekt dotyczące importu usług wraz z fakturami dokumentującymi import usług oraz poświadczoną za zgodność z oryginałem kopię tłumaczenia przysięgłego umowy z B.
W powyższych korektach deklaracji VAT-7 Spółka dokonała zmniejszenia kwoty podatku należnego z tytułu importu usług oraz zmniejszenia kwoty podatku naliczonego z tytułu nabycia towarów i usług pozostałych. Zdaniem spółki, usługi
te powinny zostać objęte zwolnieniem z podatku VAT na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) ustawy z dnia 11 marca 2004r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2011r. Nr 177, poz. 1054 ze zm., dalej: "ustawa o podatku od towarów i usług"). Naczelnik Pierwszego [...] Urzędu Skarbowego w W. decyzją
z 26 marca 2019r. odmówił spółce dokonania zwrotu nadwyżki podatku od towarów naliczonego nad należnym za wrzesień 2013r.
Zaskarżoną decyzją z 12 marca 2020r. organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji, przychylił się do stanowiska, że usługi mają charakter usług kompleksowego nabywania informacji, które służą spółce
do prowadzenia działalności, ale nie są to usługi specyficzne i istotne dla zarządzania funduszami. Usługi mają charakter usług samoistnych, stanowiących odrębną całość, które można oddzielić od usług zarządzania funduszami inwestycyjnymi i niemających charakteru usług specyficznych i istotnych dla usług wskazanych w art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) ustawy o podatku od towarów i usług, a w konsekwencji niepodlegających zwolnieniu z podatku VAT na zasadach określonych w tym przepisie.
1.3. Od powyższej decyzji spółka wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zarządzeniem z 30 czerwca 2020r. sprawa została skierowana do wyznaczenia terminu rozprawy. Następnie zarządzeniem z 26 stycznia 2021r., Sąd postanowił, że "w związku z utrzymującym się zagrożeniem epidemicznym na terenie województwa mazowieckiego, mając na uwadze, że przeprowadzenie wymaganej przez ustawy rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374), sprawę skierować do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów".
Pismem z 10 lutego 2021r. spółka wystąpiła w wnioskiem o skierowanie sprawy do rozpoznania na rozprawie w okresie, w jakim zaistnieją warunki umożliwiające przeprowadzenia takiej rozprawy. Wskazano, że wniosek ten motywowany jest chęcią spółki do aktywnego udziału w postępowaniu, w tym w trakcie rozprawy oraz potrzebą zagwarantowania zasady jawności postępowania. Na wniosku podatnika Sąd, zarządzeniem z 15 lutego 2021r. uznał, aby nie uwzględniać powyższego wniosku, o czym strona skarżąca nie została poinformowana.
1.4. W ocenie Sądu pierwszej instancji skarga spółki nie zasługiwała
na uwzględnienie. Sąd za prawidłowe uznał stanowisko organu, że jak wynika ze stanu faktycznego, nabywane przez spółkę świadczenia nie będą podlegały zwolnieniu od podatku na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o podatku od towarów i usług. Świadczone na rzecz skarżącej usługi mają charakter informacyjny, mimo że są sprofilowane, mogą być nabywane na zasadzie rynkowej przez dowolne podmioty dla realizacji różnych celów, a nie stricte dla celów zarządzania funduszami inwestycyjnymi. Sąd zgodził się z organem, że sporne usługi polegające
na zapewnieniu dostępu do publicznych danych transakcyjnych w zakresie obrotu instrumentami finansowymi (dostęp w czasie rzeczywistym do bieżących notowań instrumentów finansowych, indeksów giełdowych itp.) są czynnościami rodzajowo oddalonymi od usługi zasadniczej, w związku z czym nie można im nadać cech usługi właściwej - usłudze zarządzania funduszami inwestycyjnymi, świadczonej przez stronę. Nie obejmują bowiem cech charakterystycznych dla tej usługi.
Zdaniem Sądu, zarządzanie funduszami inwestycyjnymi, bez względu na to jak szerokie znaczenie nadać temu pojęciu, ze swej istoty wymaga bieżącego uczestniczenia w działalności specyficznej, typowej dla tego funduszu. Opisana
w sprawie usługa, mająca pomocniczy i techniczny charakter, nie stanowi usługi mieszczącej się w zarządzaniu funduszami inwestycyjnymi i ta okoliczność wyklucza zastosowanie do niej zwolnienia przewidzianego w art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o podatku od towarów i usług w związku z art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy 112.
1.5. Mając na uwadze zgromadzone w toku postępowania okoliczności faktyczne sprawy, Sąd pierwszej instancji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019r., poz. 2325 ze zm., dalej: "ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi") orzekł o oddaleniu skargi. W punkcie 15 uzasadnienia wyroku wskazano, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniemi zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.
2. Skarga kasacyjna i odpowiedź na skargę kasacyjną.
2.1. Spółka wniosła skargę kasacyjną od powyższego wyroku zaskarżając
go w całości. Wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie,
w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 1 ustawy Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) ustawy o podatku od towarów i usług, poprzez dokonanie błędnej wykładni tego przepisu polegającej na uznaniu,
że nabywane przez spółkę usługi polegające na zapewnieniu dostępu do danych transakcyjnych w zakresie obrotu instrumentami finansowymi, tj. dostępu w czasie rzeczywistym do bieżących notowań instrumentów finansowych, indeksów giełdowych itp., nie są specyficzne i istotne dla świadczonych przez spółkę usług zarządzania funduszami inwestycyjnymi i w związku z tym nie stanowią usług zarządzania funduszami inwestycyjnymi podlegającymi zwolnieniu z opodatkowania na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) ustawy o podatku od towarów i usług, co w konsekwencji doprowadziło do nieprawidłowego niezastosowania tego przepisu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie spółki.
W ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 ustawy Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zarzucono naruszenie przepisów prawa postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 2a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2021r. poz. 1540 ze zm.; dalej: "Ordynacja podatkowa"), poprzez brak uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonej decyzji, mimo nieprawidłowego nieuwzględnienia przez Dyrektora Izby Administracji Skarbowej na etapie postępowania podatkowego zasady rozstrzygania wątpliwości co do treści przepisu art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) ustawy o podatku od towarów i usług na korzyść podatnika;
2. art. 10, art. 90 § 1 oraz art. 133 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, polegające na rozpoznaniu sprawy Spółki bez jej udziału
na posiedzeniu niejawnym, pomimo możliwości rozpoznania sprawy na rozprawie
i pozbawienia jej tym samym prawa do rzetelnego procesu sądowego;
3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) ustawy o podatku od towarów i usług, poprzez brak uchylenia zaskarżonej decyzji pomimo, że została ona wydana
z naruszeniem przepisów prawa materialnego.
W związku z powyższymi naruszeniami, spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i wydanie w tym zakresie orzeczenia reformatoryjnego. Jeżeli natomiast w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego istota sprawy nie została dostatecznie wyjaśniona w sposób pozwalający na wydanie orzeczenia reformatoryjnego, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku
w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
2.2. Organ podatkowy nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną.
3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
3.1. Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Na uwzględnienie zasługuje zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 10, art. 90 § 1 oraz art. 133 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 15 zzs4 ust. 2 i 3 ustawy o COVID-19, poprzez skierowanie sprawy na posiedzenie niejawne i wydanie wyroku w trybie posiedzenia niejawnego, bez udziału skarżącej.
Co do zasady, na podstawie art. 10 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozpoznanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zgodnie natomiast z art. 90 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie. Wyrażona w art. 10 i art. 90 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zasada jawności posiedzeń sądowych stanowi pochodną konstytucyjnej zasady jawności postępowania sądowego, uregulowaną w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Zgodnie tym przepisem: "Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd". Gwarancje konstytucyjne prawa do sądu obejmują, oprócz prawa dostępu do sądu, także prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, tzn. zgodnie z wymogami sprawiedliwości oraz jawności. Kryterium "jawności postępowania sądowego" oznacza jawność dla publiczności, jak również jawność dla stron (uczestników) postępowania w dopuszczeniu do udziału w czynnościach procesowych (por. wyrok TK z dnia 11 czerwca 2002r., sygn. SK 5/02, OTK ZU 2002, nr 4A, poz. 41).
Przepisem szczególnym w rozumieniu art. 10 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który pozwala na odstąpienie od przeprowadzenia posiedzenia jawnego jest art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy o COVID.
3.2. W przedmiotowej sprawie zarządzeniem z 26 stycznia 2021r. zastępca przewodniczącego wydziału skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. W zarządzeniu postanowiono, że w związku z utrzymującym
się zagrożeniem epidemicznym na terenie województwa mazowieckiego poinformować strony, że sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, w oparciu o art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, w składzie trzech sędziów.
Pismem z 26 stycznia 2021r. zawiadomiono stronę o rozpoznaniu sprawy
na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 marca 2021r. oraz o możliwości przedstawienia swojego stanowiska na piśmie.
Spółka reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, pismem
z 10 lutego 2021r. wystąpiła z wnioskiem o skierowanie sprawy do rozpoznania
na rozprawie. Swój wniosek uzasadniła chęcią aktywnego udziału podatnika
w postępowaniu, w tym w trakcie rozprawy oraz potrzebą zagwarantowania zasady jawności postępowania. Strona nie otrzymała odpowiedzi. Na piśmie strony (k. 45 akt sądowych) przewodnicząca wydziału umieściła zarządzenie datowane na dzień
15 lutego 2021r., w którym: w punkcie pierwszym – dołączyć wniosek do akt sprawy, w punkcie drugim – nie uwzględniać wniosku o skierowanie sprawy do rozpoznania
na rozprawie.
W dniu 9 marca 2021r na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów zapada wyrok Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego oddalający skargę.
W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do złożonego przez skarżącą spółkę wniosku o zmianę trybu rozpoznania jej sprawy, jedynie w pkt 15 Sąd wskazał, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie
art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy o COVID-19.
3.3. Niewątpliwie przepis art. 15zzs4 ust. 3 ustawy o COVID-19 ma charakter normy szczególnej w rozumieniu art. 10 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, co z uwagi na jego szczególny charakter oznacza, że należy
go stosować ściśle, jedynie przy spełnieniu wszystkich przewidzianych w nim przesłanek. Analizując te przesłanki na wstępie należy zwrócić uwagę, że zgodnie art. 15zzs4 ust. 2 ustawy o COVID-19 w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu, chyba że przeprowadzenie rozprawy bez użycia powyższych urządzeń nie wywoła nadmiernego zagrożenia dla zdrowia osób w niej uczestniczących.
Przepis ten zatem stanowi jednoznacznie, że w roku 2021 zasadą było rozpoznawanie spraw przez wojewódzkie sądy administracyjne na rozprawie (tzn. jawnie) przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Możliwe było również odstąpienie od tego trybu, o ile przeprowadzenie rozprawy bez użycia powyższych urządzeń nie wywoła nadmiernego zagrożenia dla zdrowia osób w niej uczestniczących.
3.4. Od powyższej zasady przewidziano wyjątek określony w art. 15zzs4 ust. 3, pozwalający przewodniczącemu zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli:
1) przewodniczący uzna rozpoznanie sprawy za konieczne,
2) przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i
3) nie można przeprowadzić rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.
Pierwsza z tych przesłanek ma charakter uznaniowy. Druga wymagała w 2021r. uwzględnienia unormowań określających ograniczenia, nakazy i zakazy w związku
z wystąpieniem stanu epidemii, w tym aktów powszechnie obowiązujących,
jak i zarządzeń wewnętrznych regulujących organizację pracy sądu w tym okresie.
Trzecia przesłanka wymagała ustalenia, że nie można rozprawy przeprowadzić
na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.
Wracając do drugiej z przesłanek, zasadniczo nic nie stało na przeszkodzie,
aby skorzystać z alternatywy określonej w art. 15zzs4 ust. 2 ustawy o COVID-19
co do przeprowadzenia rozprawy bez użycia powyższych urządzeń z zachowaniem warunków, które nie wywołałyby nadmiernego zagrożenia dla zdrowia osób w niej uczestniczących. Strona wskazała przy tym, że takie jawne rozpoznanie spraw w tym samym okresie miało miejsce zarówno w wojewódzkich sądach administracyjnych, jak i w Naczelnym Sądzie Administracyjnym.
Odnosząc się natomiast do trzeciego warunku zastosowania art. 15zzs4 ust. 3, z akt sprawy nie wynika, aby zachodziły jakieś okoliczności, które uniemożliwiały przeprowadzenie rozprawy przez Sąd na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Okoliczności takich nie wskazano w zarządzeniu kierującym sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.
Zwrócić przy tym należy uwagę, że od 6 stycznia 2021r., równolegle z przepisem
art. 15 zzs4 ustawy o COVID-19, zaczęła obowiązywać regulacja art. 94 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wprowadzona przez art. 96 pkt 18 ustawy z dnia 18 listopada 2020r. o doręczeniach elektronicznych (Dz.U. z 2020r. poz. 2320). Na podstawie art. 94 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia jawnego przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających jego przeprowadzenie na odległość. W takim przypadku uczestnicy mogą brać udział w posiedzeniu sądowym, gdy przebywają w budynku innego sądu, i tam dokonywać czynności procesowych, a przebieg czynności procesowych transmituje się z sali sądowej sądu prowadzącego postępowanie do miejsca pobytu uczestników postępowania, oraz z miejsca pobytu uczestników postępowania do sali sądowej sądu prowadzącego postępowanie. Niewątpliwie regulacja ta, oprócz już obowiązującego od 16 maja 2020r. art. 15zzs4 ust. 2 ustawy o COVID-19, zobowiązywała sądy administracyjne, najpóźniej do 18 listopada 2020r., do stworzenia warunków technicznych umożliwiających, od 6 stycznia 2021r. korzystanie z unormowania pozwalającego na przeprowadzenie posiedzenia jawnego przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających jego przeprowadzenie na odległość. Brak realizacji obowiązków w tym zakresie nie może rzutować negatywnie na gwarancje konstytucyjne stron odnośnie realizacji ich prawa do jawności posiedzeń, a jeżeli z jakiś względów sąd nie mógł z takich regulacji korzystać z uwagi na brak stosowanych rozwiązań technicznych, winien to wyjaśnić stronie. Odstąpienie od zasady jawności posiedzenia sądowego z uwagi na nieskorzystanie z ww. przewidzianych przepisami prawa możliwości technicznych umożliwiających przeprowadzenie posiedzenia na odległość, powinno zostać umotywowane w zarządzeniu przewodniczącego o przeprowadzeniu posiedzenia niejawnego poprzez wskazanie przyczyn niemożności przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Brak takiego umotywowania powoduje, że nie wiadomo jakie przyczyny legły u podstaw odstąpienia przez przewodniczącego od jawnego rozpoznania sprawy w powyższej formie, gwarantowanego stronom konstytucyjnie i ustawowo, co czyni takie zarządzenie nieuzasadnionym.
3.5. Powyższe okoliczności wskazują, że nie może być wątpliwości,
że rozpoznanie tej sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło z naruszeniem norm art. 15zzs4 ust. 2 i 3 ustawy o COVID-19, gdyż posiedzenie to miało miejsce
z pominięciem warunków określonych w art. 15zzs4 ust. 2, przy niespełnieniu wszystkich przesłanek z art. 15zzs4 ust. 3 ww. ustawy do zastosowania tego przepisu, a w szczególności wskazania okoliczności uniemożliwiających przeprowadzenie rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.
Oczywiście zgodzić się należy, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ustawy COVID-19 była m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19. Nie budzi przy tym wątpliwości, że w stanie faktycznym istniejącym w dacie wydania zaskarżonego wyroku, zarządzony stan pandemii i związane z nim zagrożenie dla życia i zdrowia, uzasadniały stosowanie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości (por. wyrok NSA z 15 lipca 2021r., sygn. akt III OSK 3743/21). Zgodzić się również należy, że prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu
na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Zatem przewidziana w art. 15zzs4 ust. 3 ustawy o COVID-19 możliwość rozpoznania sprawy przez wojewódzki sąd administracyjny na posiedzeniu niejawnym i konstytucyjna zasada rozpoznania sprawy bez zbędnej zwłoki, dawała podstawy do wydania przez Przewodniczącego Wydziału zarządzenia o skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, lecz jedynie przy spełnieniu wszystkich warunków tego szczególnego unormowania, które daje możliwość odstąpienia od realizacji zasady konstytucyjnej (i ustawowej) jawności posiedzenia. Tymczasem w tej sprawie brak podstaw do stwierdzenia, aby wszystkie z tych warunków zostały spełnione, aby to szczególne unormowanie mogło zostać zastosowane.
3.6. Dla spełnienia zasady jawności posiedzeń bez znaczenia jest, czy skarżąca została, w wykonaniu zarządzenia z dnia 26 stycznia 2021r. skutecznie zawiadomiona o możliwości skierowania sprawy na posiedzenie niejawne w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy o COVID-19 oraz o możliwości przedstawienia swojego stanowiska na piśmie. Jest to bowiem okoliczność, która w żaden sposób nie sanuje odstąpienia przez sąd od jawności posiedzenia w sytuacji niewykazania wszystkich szczególnych warunków ustawowych uprawniających do tego. Jawność postępowania, ma nie tylko charakter gwarancyjny poprzez umożliwienie stronie udziału w rozprawie, a tym samym kontroli rzetelnego przebiegu rozprawy, lecz także daje możliwość poznania stanowiska strony przeciwnej i bieżącego odnoszenia się do tej argumentacji, czego strona pozbawiona jest w trakcie posiedzenia niejawnego. Ponadto ogłoszenie wyroku w trybie posiedzenia niejawnego przez wojewódzki sąd administracyjny pozbawia stronę możliwości wysłuchania motywów wydanego orzeczenia, co skutkuje koniecznością złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia pisemnego, aby poznać argumentację sądu, która zadecydowała o takim, a nie innym rozstrzygnięciu.
Gdyby uznać, że zarządzając posiedzenie niejawne, sam fakt stworzenia stronie możliwości złożenia na piśmie ewentualnych dodatkowych wniosków dowodowych
lub twierdzeń, które miałyby być podnoszone na rozprawie daje prawo do odstąpienia od zasady jawności posiedzeń sądowych, niweczyłoby to potrzebę jej przestrzegania.
Ponadto, zasada szybkości postępowania nie może wpływać szkodliwie
na gwarancje procesowe jego uczestników, prowadzić do konfliktu z dochodzeniem do prawdy w procesie ani też ograniczać uprawnień ustawowo zagwarantowanych uczestnikom postępowania (por. m.in. wyroki TK: z 18 lutego 2009 r., KP 3/08, OTK-A 2009, nr 2, poz. 9; z 13 maja 2002r., SK 32/01, OTK-A 2002, nr 3, poz. 31; z 7 grudnia 2010 r., P 11/09, OTK-A 2010, nr 10, poz. 128).
3.7. Mając na uwadze, że art. 15zzs4 ust. 3 ma charakter szczególny (wyjątkowy), gdyż z uwagi na wyłączenie jawności pozbawia stronę uczestniczenia w rozprawie, naruszenie tego przepisu stanowi o nieważności postępowania sądowego, z uwagi na pozbawienie strony możności obrony swych praw w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Stwierdzenie pozbawienia strony możności obrony jej praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji stwarza sytuację, w której sąd odwoławczy nie może przystąpić do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 21 lutego 2006r., sygn. akt II GSK 378/05; z 11 lipca 2017r., sygn. akt II OSK 2024/16; z 28 listopada 2017r., sygn. akt II GSK 1109/16).
3.8. Mając na uwadze powyższe uchybienie w zakresie naruszenia art. 15zzs4 ust. 3 ustawy o COVID-19, prowadzące - w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - do pozbawienia strony możności obrony swych praw w ramach posiedzenia jawnego, a tym samym nieważności postępowania jakie toczyło się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 i art. 183 § 2 pkt 5 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji.
3.9. O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1, art. 205 § 2 i art. 209 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zasądzając kwotę 4.917 zł, zawierającą kwotę wpisu od skargi kasacyjnej (750 zł), opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku (100 zł), opłaty skarbowej od pełnomocnictwa (17 zł) oraz 4.050 zł, jako 75 % stawki minimalnej w postępowaniu przed sądami administracyjnymi w drugiej instancji.
Maja Chodacka Janusz Zubrzycki Danuta Oleś
sędzia WSA (del.) sędzia NSA sędzia NSA