I FSK 1694/20

Naczelny Sąd Administracyjny2022-10-13
NSApodatkoweWysokansa
prawo podatkowewgląd do aktinteres publicznypostępowanie podatkoweOrdynacja podatkowasąd administracyjnyskarga kasacyjnakontrola sądowa

NSA oddalił skargę kasacyjną w sprawie odmowy wglądu do akt, potwierdzając, że kontrola sądowa postanowienia o odmowie udostępnienia dokumentów wyłączonych z akt ze względu na interes publiczny nie obejmuje merytorycznej oceny zasadności samego wyłączenia.

Sprawa dotyczyła odmowy wglądu do akt postępowania podatkowego, gdzie skarżący domagał się dostępu do dokumentów wyłączonych z akt ze względu na interes publiczny. Sąd pierwszej instancji oddalił skargę, a NSA w wyroku z 13 października 2022 r. oddalił skargę kasacyjną. Sąd podkreślił, że kontrola sądowa postanowienia o odmowie udostępnienia dokumentów wyłączonych z akt ze względu na interes publiczny nie obejmuje merytorycznej oceny zasadności samego wyłączenia, która może być badana jedynie w ramach kontroli decyzji kończącej postępowanie.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 13 października 2022 r. oddalił skargę kasacyjną M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, który wcześniej oddalił skargę skarżącego na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie. Sprawa dotyczyła odmowy wglądu do akt postępowania, w szczególności do dokumentów wyłączonych z akt ze względu na interes publiczny. Skarżący zarzucał organom podatkowym i sądowi pierwszej instancji niewłaściwe zastosowanie przepisów, w tym brak odniesienia się do konkretnych okoliczności sprawy uzasadniających odmowę wglądu oraz ogólnikowość uzasadnień. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając sprawę na posiedzeniu niejawnym, uznał, że zaskarżony wyrok, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. Kluczowe dla rozstrzygnięcia było stanowisko NSA, że kontrola sądowa postanowienia o odmowie udostępnienia stronie dokumentów wyłączonych z akt ze względu na interes publiczny (wydanego na podstawie art. 179 § 2 Ordynacji podatkowej) nie obejmuje merytorycznej oceny zasadności samego wyłączenia tych dokumentów (dokonanego na podstawie art. 179 § 1 Ordynacji podatkowej). Sąd podkreślił, że taka ocena może nastąpić jedynie w ramach kontroli decyzji kończącej postępowanie podatkowe, w toku którego doszło do wyłączenia dokumentów. Wobec tego, NSA oddalił skargę kasacyjną, uznając, że skarżący nie wykazał naruszenia prawa procesowego, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, sądowa kontrola postanowienia o odmowie udostępnienia dokumentów wyłączonych z akt ze względu na interes publiczny nie obejmuje merytorycznej oceny zasadności samego wyłączenia. Ocena ta może nastąpić jedynie w ramach kontroli decyzji kończącej postępowanie podatkowe.

Uzasadnienie

Sąd administracyjny w sprawie skargi na postanowienie o odmowie wglądu w dokumenty wyłączone z akt ze względu na interes publiczny bada jedynie, czy postanowienie odmowne respektuje treść postanowienia o wyłączeniu. Kwestia zasadności samego wyłączenia jest przedmiotem kontroli w ramach zaskarżenia decyzji kończącej postępowanie.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalono_skargę

Przepisy (24)

Pomocnicze

o.p. art. 233 § 1 pkt 1

Ordynacja podatkowa

o.p. art. 178 § 1

Ordynacja podatkowa

o.p. art. 179 § 1-3

Ordynacja podatkowa

ustawa COVID-19 art. 2 § ust. 3 w zw. z ust. 1

Ustawa o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

p.p.s.a. art. 176 § 2

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 151

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 141 § 4

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 3 § 2 pkt 1

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 134 § 1

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 3 § 2 pkt 2

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 183 § 1

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 184

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 204 § 1 pkt 1

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 205 § 2

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

rozp. MS art. 14 § 1 pkt 1 lit. c

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych

rozp. MS art. 14 § 1 pkt 2 lit. b

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych

o.p. art. 129

Ordynacja podatkowa

o.p. art. 123 § 1

Ordynacja podatkowa

o.p. art. 179 § 2

Ordynacja podatkowa

o.p. art. 217 § 2

Ordynacja podatkowa

o.p. art. 210 § 4

Ordynacja podatkowa

o.p. art. 219

Ordynacja podatkowa

o.p. art. 216

Ordynacja podatkowa

Argumenty

Skuteczne argumenty

Kontrola sądowa postanowienia o odmowie wglądu w dokumenty wyłączone z akt ze względu na interes publiczny nie obejmuje merytorycznej oceny zasadności samego wyłączenia. Wystarczające jest wykazanie istnienia postanowienia o wyłączeniu dokumentów i tożsamości dokumentów objętych wnioskiem z wyłączonymi.

Odrzucone argumenty

Organy podatkowe nie odniosły się do konkretnych okoliczności sprawy mających świadczyć o zasadności odmowy wglądu w przedmiotowe dane. Rozważania merytoryczne organu podatkowego są ogólnikowe i oderwane od okoliczności sprawy. Uzasadnienie wyroku WSA jest nieprawidłowe, gdyż Sąd zaakceptował stanowisko organu o spełnieniu przesłanek do odmowy wglądu.

Godne uwagi sformułowania

kontrola sądowa postanowienia o odmowie wglądu w dokumenty wyłączone już z akt odrębnym postanowieniem ze względu na interes publiczny, obejmuje również kwestię merytorycznego badania i oceny wystąpienia owego interesu oraz jego odpowiedniego wykazania/umotywowania w tym postanowieniu odmownym w granicach danej sprawy [...] w przypadku skargi na wydane na podstawie art. 179 § 2 o.p. postanowienie o odmowie umożliwienia stronie zapoznania się z dokumentami wyłączonymi przez organ z akt sprawy z uwagi na interes publiczny, nie mieści się kontrola postanowienia, które zapadło w przedmiocie tego wyłączenia na podstawie art. 179 § 1 in fine w związku z art. 216 o.p. dla właściwego umotywowania orzeczenia o odmowie udostępnienia stronie wglądu w żądane dokumenty, wystarczające byłoby przywołanie tylko okoliczności w postaci istnienia postanowienia o wyłączeniu tych dokumentów z akt sprawy ze względu na interes publiczny i wykazanie, że występuje tożsamość między tymi dokumentami, tj. objętymi żądaniem wglądu i wyłączonymi z akt.

Skład orzekający

Roman Wiatrowski

przewodniczący sprawozdawca

Janusz Zubrzycki

członek

Dominik Mączyński

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ugruntowanie stanowiska NSA w kwestii zakresu kontroli sądowej postanowień o odmowie wglądu do akt w kontekście wyłączenia dokumentów ze względu na interes publiczny."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej procedury związanej z wyłączaniem dokumentów z akt postępowania podatkowego i odmową wglądu do nich.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy ważnego aspektu postępowania podatkowego – prawa strony do dostępu do akt i informacji. Wyjaśnia istotne ograniczenia tej zasady oraz zakres kontroli sądowej, co jest kluczowe dla praktyków prawa podatkowego.

Czy zawsze masz prawo wglądu do akt sprawy? NSA wyjaśnia granice dostępu do informacji w postępowaniu podatkowym.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I FSK 1694/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-10-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-12-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Dominik Mączyński
Janusz Zubrzycki
Roman Wiatrowski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne
Podatek od towarów i usług
Sygn. powiązane
I SA/Ol 632/19 - Wyrok WSA w Olsztynie z 2019-12-23
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 800
art. 233 par. 1 pkt 1, art. 178 par. 1, art. 179 par. 1-3
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Roman Wiatrowski (sprawozdawca), Sędzia NSA Janusz Zubrzycki, Sędzia del. WSA Dominik Mączyński, po rozpoznaniu w dniu 13 października 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 23 grudnia 2019 r. sygn. akt I SA/Ol 632/19 w sprawie ze skargi M. S. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie z dnia 13 sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wglądu do akt postępowania 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od M. S. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
1. Wyrokiem z 23 grudnia 2019 r., sygn. akt I SA/Ol 632/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę M. S. (dalej skarżący) na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w O. z 13 sierpnia 2019 r. w przedmiocie odmowy wglądu do akt postępowania (ww. wyrok oraz inne orzeczenia sądów administracyjnych przywołane w niniejszym uzasadnieniu opublikowane zostały w bazie internetowej NSA: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
2. W skardze kasacyjnej skarżący wniósł o uchylenie w całości wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sadowi pierwszej instancji, rozpoznanie sprawy na rozprawie na podstawie art. 176 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej p.p.s.a.) oraz zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, podnosząc zarzuty naruszenia:
I. przepisów postępowania, tj.:
1. art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w związku z art. 233 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 900 ze zm., dalej o.p.) poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na bezzasadnym oddaleniu skargi, w sytuacji gdy skarżący wykazał, że organ postanowieniem z 13 sierpnia 2019 r. bezzasadnie utrzymał w mocy postanowienie z 17 maja 2019 r., gdyż zaistniały przesłanki do uchylenia w całości postanowienia z 17 maja 2019 r. i umożliwienia skarżącemu zapoznania się z dokumentami wyłączonymi z akt sprawy postanowieniem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w O. z 29 marca 2019 r.;
2. art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w związku z art. 178 § 1 i art. 179 § 1, § 2 i § 3 o.p. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na bezzasadnym oddaleniu skargi przez Sąd pierwszej instancji, gdyż skarżący wykazał, że Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w O. bezzasadnie odmówił umożliwienia skarżącemu zapoznania się ze znajdującymi się w aktach sprawy dokumentami zawierającymi informacje niejawne, gdyż powyższe materiały mogą mieć istotne znaczenie dla wyniku sprawy, organ podatkowy nie odniósł się do konkretnych okoliczności sprawy mających świadczyć o zasadności odmowy wglądu w przedmiotowe dane;
3. art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w związku z art. 179 § 1 i § 2 i art. 217 § 1 i § 2 w zw. z art. 210 § 4 w zw. z art. 219 o.p. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na bezzasadnym oddaleniu skargi, w sytuacji gdy skarżący wykazał, że postanowienia organu podatkowego wydane w niniejszej sprawie zawierają błędne rozstrzygnięcia i są wadliwie uzasadnione, albowiem organ podatkowy nie odniósł się do konkretnych okoliczności sprawy mających świadczyć o zasadności odmowy wglądu w przedmiotowe dane, rozważania merytoryczne organu podatkowego są ogólnikowe;
4. art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w związku z art. 178 § 1 i art. 179 § 1 i § 2 o.p. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na sporządzeniu przez WSA w Olsztynie nieprawidłowego uzasadnienia wyroku, w którym Sąd pierwszej instancji bezzasadnie zaakceptował stanowisko organu podatkowego, że spełnione zostały przesłanki do odmowy skarżącemu zapoznania się z dokumentami wyłączonymi z akt sprawy, mimo że organ podatkowy nie odniósł się do konkretnych okoliczności sprawy mających świadczyć o zasadności odmowy wglądu w przedmiotowe dane, rozważania merytoryczne organu podatkowego są ogólnikowe, sprowadzają się do przywołania przepisów i ich teoretycznej analizy oderwanej od okoliczności sprawy.
3. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
4. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.), w granicach wyznaczonych przez przepis art. 183 § 1 p.p.s.a. ustalił, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżony wyrok mimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.
4.1. Istota sporu w przedmiotowej sprawie koncentruje się na prawidłowości wydania postanowienia o odmowie skarżącemu wglądu do akt postępowania. W ocenie Sądu pierwszej instancji organ odwoławczy prawidłowo uznał, że w sprawie dokonano wnikliwej analizy dokumentów wyłączonych z akt sprawy, organ wykazał również istnienie interesu publicznego oraz dokonał jego konkretyzacji wskazując, że zawierają one indywidualne dane osobowe pracowników administracji skarbowej oraz kontrahenta, i ich nieuprawnione ujawnienie mogłoby narazić na szkodę interes publiczny, wyrażający się ochroną interesów obywateli. Natomiast argumentacja skarżącego zawarta w skardze kasacyjnej sprowadza się do podważenia tego stanowiska poprzez twierdzenie, że organy podatkowe nie odniosły się "do konkretnych okoliczności sprawy mających świadczyć o zasadności odmowy wglądu w przedmiotowe dane, rozważania merytoryczne organu podatkowego sprowadzają się do przywołania przepisów i ich teoretycznej analizy oderwanej od okoliczności sprawy. Uzasadnienia postanowień organów podatkowych są ogólnikowe, brak wskazania konkretnych przyczyn dla których odmówiono skarżącemu wglądu do akt sprawy." (str. 4 skargi kasacyjnej).
Przytoczenie powyższych ram przedmiotowej sprawy nakreślonych przez strony postępowania oraz Sąd pierwszej instancji jest o tyle istotne, że w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z postanowieniem wydanym na podstawie art. 179 § 2 i 3 oraz art. 216 o.p. o odmowie zapoznania się z dokumentami wyłączonym z akt sprawy przez Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w O. postanowieniem z 29 marca 2019 r.
Zgodnie z treścią art. 179 § 1 o.p., przepisów art. 178 nie stosuje się do znajdujących się w aktach sprawy dokumentów zawierających informacje niejawne, a także do innych dokumentów, które organ podatkowy wyłączy z akt sprawy ze względu na interes publiczny. Wyrażone w art. 178 § 1 o.p. prawo wglądu w akta sprawy, sporządzania z nich notatek, kopii lub odpisów stanowi jeden z aspektów podstawowych zasad: zasady jawności postępowania podatkowego (art. 129 cyt. ustawy) i zasady czynnego udziału strony w tym postępowaniu (art. 123 § 1 tej ustawy). Przepis ten doznaje określonych ograniczeń, o których mowa w art. 179 § 1 o.p. Z jego analizy wynika, że normuje on dwie różne sytuacje prawne. W pierwszej z nich, z mocy samego prawa, stronie nie przysługuje prawo do zapoznania się ze znajdującymi się w aktach sprawy dokumentami zawierającymi informacje niejawne. W drugiej zaś prawo strony do wglądu w akta sprawy w odniesieniu do innych dokumentów zostaje ograniczone przez organ podatkowy, który wyłączy z akt sprawy określone dokumenty ze względu na interes publiczny.
W pierwszym przypadku organ stwierdza, że strona nie ma uprawnienia do wglądu w dokumenty, natomiast w drugim przypadku organ wskazuje dokumenty oraz konkretyzuje wymagania ochrony interesu publicznego, które dają podstawę do wyłączenia tych dokumentów od wglądu (por. J. Borkowski (w:) B. Adamiak, J. Borkowski, R. Mastalski, J. Zubrzycki: Ordynacja podatkowa. Komentarz, Wrocław 2011, s. 776). Wyłączenie dokumentów z akt sprawy następuje w formie procesowej, tj. w formie postanowienia, na które nie służy żaden środek zaskarżenia.
Mimo wyłączenia z akt sprawy określonych dokumentów strona może domagać się zapoznania z tymi dokumentami, sporządzania z nich notatek, kopii i odpisów, uwierzytelniania odpisów i kopii lub wydania uwierzytelnionych odpisów. W takiej sytuacji, jeżeli nadal są spełnione przesłanki z art. 179 § 1 o.p., organ podatkowy na podstawie art. 179 § 2 cyt. ustawy odmawia stronie tego prawa. Odmowa umożliwienia stronie zapoznania się z dokumentami, o których mowa w art. 179 § 1, następuje w formie postanowienia, na które przysługuje zażalenie
Wobec faktu, że na postanowienie wydane na podstawie art. 179 § 1 in fine o.p., czyli postanowienie o wyłączeniu z akt sprawy ze względu na interes publiczny innych dokumentów niż zawierające informacje niejawne, ustawa zażalenia nie przewiduje, postanowienie w tym przedmiocie może zostać zaskarżone tylko w odwołaniu od decyzji, o ile jego wydanie będzie miało miejsce na etapie jurysdykcyjnego postępowania pierwszoinstancyjnego. Nie podlega więc ono samodzielnemu zaskarżeniu.
Ukształtowana w ten sposób struktura i zakres przedmiotowy postanowień z art. 179 o.p., czyli postanowienia niezaskarżalnego z art. 179 § 1 in fine o.p. oraz postanowień zaskarżalnych z art. 179 § 2 w związku z § 3 o.p. sprawia, że inaczej kształtuje się ewentualna sądowa kontrola ich legalności.
Zgodnie bowiem z art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje zarówno orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1), jak i skarg na postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie (pkt 2 ab initio).
Oznacza to, że w przypadku wydania na podstawie art. 179 § 1 in fine o.p. postanowienia o wyłączeniu z akt sprawy ze względu na interes publiczny innych dokumentów niż zawierające informacje niejawne, skutkującego względem tych dokumentów pozbawieniem strony możliwości skorzystania z uprawnień przewidzianych w art. 178 § 1 i § 3 o.p., sądowa weryfikacja prawnej zasadności tego rodzaju aktu oraz ocena znaczenia tej czynności procesowej dla wyniku sprawy podatkowej następuje w ramach zaskarżenia decyzji kończącej postępowanie w sprawie, w toku którego postanowienie o wyłączeniu zapadło. Odbywa się to na zasadzie kontroli działalności administracji publicznej przez sąd administracyjny w sprawach skarg, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 1 w związku z art. 134 § 1 p.p.s.a. Wówczas możliwe i konieczne staje się dokonanie prawidłowości ustaleń i oceny organu co do przyjętego przez niego istnienia interesu publicznego jako przesłanki przemawiającej za wyłączeniem danych dokumentów z akt sprawy i w konsekwencji skonfrontowania tego wyłączenia z poszanowaniem zasady jawności postępowania podatkowego (art. 129 o.p.) i zasady czynnego udziału strony w tym postępowaniu (art. 123 § 1 o.p.) oraz wpływu owego wyłączenia na wynik sprawy podatkowej załatwianej decyzją. W ten sposób zastosowane przez organ ograniczenie w prawach strony nie pozostaje poza przedmiotem kontroli sądowej, gdyż ta jest wówczas realizowana w drodze pośredniej w granicach sprawy inicjowanej skargą na decyzję, a to przez wzgląd na brak możliwości samoistnego zaskarżenia do sądu administracyjnego postanowienia na które nie przysługuje zażalenie. Z podobną sytuacją mamy do czynienia między innymi w odniesieniu do innych niezaskarżalnych postanowień, jak na przykład o odmowie przeprowadzenia dowodu, wydawanych w poszczególnych kwestiach wynikających w toku postępowania kontrolnego lub postępowania podatkowego, kończonych wydaniem decyzji podatkowej.
Z kolei postanowienie o odmowie umożliwienia stronie zapoznania się z określonymi dokumentami (tj. zawierającymi informacje niejawne albo wyłączonymi przez organ z akt sprawy) lub postanowienie o odmowie sporządzania z takich dokumentów notatek, kopii i odpisów, uwierzytelniania odpisów i kopii lub wydania uwierzytelnionych odpisów, które są wydawane na podstawie art. 179 § 2 o.p., podlegają samodzielnemu zaskarżeniu do sądu administracyjnego w ramach art. 3 § 2 pkt 2 p.p.s.a., jako mieszczące się w grupie postanowień na które służy zażalenie.
W sytuacji zatem, gdy skargą zostanie zaskarżone postanowienie o odmowie umożliwienia stronie zapoznania się z dokumentami, które uprzednio w drodze odrębnego postanowienia zostały wyłączone przez organ z akt sprawy ze względu na interes publiczny, zakres badania przez sąd administracyjny takiej sprawy jest ograniczony wyłącznie do ustalenia, czy postanowienie wydane na podstawie art. 179 § 2 o.p. respektuje treść postanowienia wydanego na podstawie art. 179 § 1 in fine o.p. Przysługujący zatem w tej sytuacji stronie środek zaskarżenia sądowego, będący konsekwencją przewidzianego w art. 179 § 3 o.p. zażalenia na tego rodzaju postanowienie odmowne, nie może być równocześnie wykorzystany do weryfikacji i oceny prawidłowości postanowienia orzekającego o wyłączeniu dokumentów z akt sprawy ze względu na interes publiczny. Oznacza to, że postanowienie wydane w trybie art. 179 § 2 o.p. w odniesieniu do dokumentów, o których mowa w § 1 in fine tego artykułu, ma charakter wtórny, następczy i zależny od zakresu treściowego postanowienia, które wcześniej podjęte zostało na podstawie art. 179 § 1 in fine o.p., posiadając jednocześnie odmienny przedmiot rozstrzygania. Postanowienie o wyłączeniu dokumentów z akt sprawy z uwagi na interes publiczny, mimo że determinuje konieczność wydania w ramach art. 179 § 2 o.p. postanowienia odmownie załatwiającego wniosek strony żądającej zapoznania się z takimi dokumentami, nie podlega kontroli sądowej w sprawie ze skargi na tego rodzaju postanowienie odmowne. Kognicja sądu administracyjnego w takiej sprawie, tj. ze skargi na zaskarżalne postanowienie przewidziane w art. 179 § 2 o.p., jest ograniczona do oceny, czy dokumenty, których dotyczy odmowa umożliwienia stronie zapoznania się z nimi, są dokumentami objętymi zapadłym już postanowieniem o ich wyłączeniu z akt sprawy ze względu na interes publiczny, wydanym na podstawie art. 179 § 1 in fine o.p. Natomiast nie obejmuje ona badania zasadności samego wyłączenia (spełnienia przesłanki interesu publicznego), gdyż ta kwestia - jak już była o tym mowa - podlega weryfikacji podczas sądowej kontroli decyzji kończącej postępowanie, w którym doszło do tego rodzaju wyłączenia.
Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, w pełni podziela pogląd zaprezentowany w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 września 2022 r., sygn. akt I FSK 2332/19, że w granicach danej sprawy, o których mowa w art. 134 § 1 ab initio w związku z art. 3 § 2 pkt 2 ab initio p.p.s.a., w przypadku skargi na wydane na podstawie art. 179 § 2 o.p. postanowienie o odmowie umożliwienia stronie zapoznania się z dokumentami wyłączonymi przez organ z akt sprawy z uwagi na interes publiczny, nie mieści się kontrola postanowienia, które zapadło w przedmiocie tego wyłączenia na podstawie art. 179 § 1 in fine w związku z art. 216 o.p.
4.2. Powyższe względy sprawiły, że skład orzekający w niniejszej sprawie nie podzielił prezentowanego niekiedy w orzecznictwie odmiennego podejścia, w ramach którego ocena legalności postanowienia o odmowie wglądu w dokumenty wyłączone już z akt odrębnym postanowieniem ze względu na interes publiczny, obejmuje również kwestię merytorycznego badania i oceny wystąpienia owego interesu oraz jego odpowiedniego wykazania/umotywowania w tym postanowieniu odmownym (zob. wyroki NSA z: 28 lutego 2020 r., sygn. akt I FSK 2311/19; 28 listopada 2019 r., sygn. akt I FSK 1520/19 i 3 sierpnia 2016 r., sygn. akt II FSK 1835/14).
4.3. Biorąc pod uwagę stan rozpoznawanej sprawy oraz przedstawione wyżej wywody prawne, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżone postanowienie z 13 sierpnia 2019 r. utrzymujące w mocy postanowienie z 17 maja 2019 r. o odmowie skarżącemu zapoznania się z dokumentami wyłączonymi z akt sprawy objętymi jego wnioskiem z 12 kwietnia 2019 r. nie naruszało prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy dotyczącej tej odmowy, a tym samym wymagającym jego uchylenia.
Kluczowe dla takiej oceny było to, że wspomniany wniosek skarżącego odnosił się do takich dokumentów, które zostały w toku prowadzonego wcześniej przez organ postępowania postanowieniem tego organu z 29 marca 2019 r., wyłączone z akt ze względu na interes publiczny. Jednocześnie organ pozostawił w aktach sprawy ich wyciągi pozbawione informacji prawnie chronionych.
Skoro zatem dane dokumenty zostały stosownym postanowieniem wyłączone z akt sprawy, to w jej ramach nie mogły już zostać udostępnione skarżącemu do zapoznania się. Jako takie nie stanowiły bowiem elementu tych akt.
W opisanym stanie rzeczy zasadne było zatem wydanie na podstawie art. 179 § 2 o.p. postanowienia o odmowie umożliwienia skarżącemu zapoznania się z objętymi jego wnioskiem takimi dokumentami, które zostały wyłączone z akt sprawy ze względu na interes publiczny postanowieniem z 29 marca 2019 r. wydanym w tym właśnie przedmiocie.
Z kolei w ramach zaskarżenia do Sądu pierwszej instancji ostatecznego postanowienia wydanego na podstawie art. 179 § 2 o.p. niedopuszczalne było kwestionowanie prawidłowości wydanego przez organ postanowienia o wyłączeniu, a w konsekwencji także formułowanie oceny legalności pierwszego z wymienionych postanowień z punktu widzenia wystąpienia lub braku wystąpienia interesu publicznego, czy [rzekomych] niedostatków jego uzasadnienia na tym polu.
4.4. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w takiej konfiguracji procesowej jak występująca w analizowanej sprawie, dla właściwego umotywowania orzeczenia o odmowie udostępnienia stronie wglądu w żądane dokumenty, wystarczające byłoby przywołanie tylko okoliczności w postaci istnienia postanowienia o wyłączeniu tych dokumentów z akt sprawy ze względu na interes publiczny i wykazanie, że występuje tożsamość między tymi dokumentami, tj. objętymi żądaniem wglądu i wyłączonymi z akt.
Ewentualnie w uzasadnieniu postanowienia odmownego można byłoby dodatkowo przywołać jak przesłanka interesu publicznego została zidentyfikowana w ramach wydanego przez organ postanowienia o wyłączeniu. Podkreślić jednak trzeba, że wypowiedź na tej płaszczyźnie formułowaną w postanowieniu z art. 179 § 2 o.p. należy wtedy postrzegać wyłącznie jako mającą tylko charakter relacyjny z treści postanowienia o wyłączeniu (o ile będzie ono - przez wzgląd na zasadę ogólną przekonywania - opatrzone dodatkowo uzasadnieniem, bo jako postanowienie niezaskarżalne w drodze zażalenia takowego formalnie nie musi posiadać - a contrario art. 217 § 2 o.p.), a nie jako własny i podlegający merytorycznej weryfikacji motyw postanowienia odmownego.
4.5. Skarga kasacyjna okazała się więc nieusprawiedliwiona bowiem skarżący przedstawionymi zarzutami kwestionował brak odniesienia się przez organ do konkretnych okoliczności sprawy, mających świadczyć o zasadności odmowy wglądu w przedmiotowe dokumenty, tj. kontroli czy w sprawie należycie zostało zinterpretowane pojęcie interesu publicznego w związku z którym doszło do wyłączenia dokumentów. W sprawie ze skargi na postanowienie o odmowie umożliwienia stronie zapoznania się z dokumentami objętymi wnioskiem nie mogła być analizowana zasadność wyłączenia z akt sprawy tych dokumentów z powołaniem się na interes publiczny. Taka weryfikacja może nastąpić podczas ewentualnej kontroli sądowej uruchomionej w stosunku do decyzji ostatecznej kończącej postępowanie w sprawie podatku VAT, w której do takiego wyłączenia doszło.
Ponadto, wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej, postanowienie o odmowie wglądu stronie we wnioskowane dokumenty, odmiennie niż stwierdził skarżący, zawierało wystarczające uzasadnienie wymagane przepisem art. 217 § 2 o.p., a także nie naruszało zasad ogólnych postępowania objętych skargą. Organ w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia przywołał postanowienie z dnia 29 marca 2019 r. o wyłączeniu z akt sprawy z uwagi na interes publiczny tych dokumentów, których udostępnienia żądała strona w swoim wniosku z 12 kwietnia 2019 r. Już sama ta okoliczność była wystarczającym motywem dla wydania postanowienia odmownego, nawet bez konieczności relacjonowania jak rozumiał interes publiczny organ wydający wcześniejsze postanowienie o wyłączeniu. Tym bardziej owego interesu nie musiał dowodzić i analizować organ w swoim postanowieniu odmownym, gdyż nie mieściło się to w zakresie motywów koniecznych i właściwych dla przedmiotu jego orzekania (rozstrzygnięcia o odmowie wglądu w dokumenty wyłączone z akt, a nie rozstrzygnięcia o wyłączeniu z akt tych dokumentów).
5. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
5.1. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2016 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804, ze zm.).
Dominik Mączyński Roman Wiatrowski Janusz Zubrzycki

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI