I FSK 157/20

I FSK 157/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-11-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-01-29
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Bartosz Wojciechowski /sprawozdawca/
Elżbieta Olechniewicz
Roman Wiatrowski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
6560
Hasła tematyczne
Podatek od towarów i usług
Interpretacje podatkowe
Sygn. powiązane
I SA/Wr 370/19 - Wyrok WSA we Wrocławiu z 2019-10-02
Skarżony organ
Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 2174
art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a i b
Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - tekst jedn.
Dz.U.UE.L 2006 nr 347 poz 1 art. 135 ust. 1 lit. g
Dyrektywa Rady z dnia  28 listopada 2006 r. Nr 2006/112/WE w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Roman Wiatrowski, Sędzia NSA Bartosz Wojciechowski (sprawozdawca), Sędzia del. WSA Elżbieta Olechniewicz, , po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 2 października 2019 r., sygn. akt I SA/Wr 370/19 w sprawie ze skargi B. w W. na interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 14 lutego 2019 r., nr 0112-KDIL1-1.4012.829.2018.2.MW w przedmiocie podatku od towarów i usług 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) oddala skargę, 3) zasądza od B. w W. na rzecz Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej kwotę 460 (słownie: czterysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.
Uzasadnienie
1. Wyrok sądu I instancji i przedstawiony przez ten sąd tok postępowania przed organami podatkowymi
1.1. Wyrokiem z dnia 2 października 2019 r., sygn. akt I SA/Wr 370/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w sprawie ze skargi B. w W. (dalej: skarżąca, strona, podatnik) uchylił interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 14 lutego 2019 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług.
Stan sprawy był następujący.
1.2. We wniosku, opisując zdarzenie przyszłe, skarżąca wskazała, że jest spółką partnerską (partnerami są radcowie prawni), prowadzącą na terytorium Polski działalność gospodarczą jako zarejestrowany czynny podatnik VAT. Jedynym przedmiotem jej działalności, zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności (PKD) jest działalność prawnicza (PKD: 69.10.Z). Skarżąca zamierza zawrzeć umowę, w ramach której będzie świadczyć usługi na rzecz spółki (dalej: Zleceniodawca) zarządzającej alternatywną spółką inwestycyjną (ASI) w rozumieniu art. 8a ust. 1 ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi. ASI na podstawie art. 8a ust. 1 ustawy o funduszach inwestycyjnych i ZAFI, jest alternatywnym funduszem inwestycyjnym, innym niż określony w art. 3 ust. 4 pkt 2 ustawy, tj. innym niż tworzone i funkcjonujące na podstawie ustawy specjalistyczne fundusze inwestycyjne otwarte i fundusze inwestycyjne zamknięte. ASI jest prowadzona zgodnie z art. 8a ust. 2 pkt 2 ustawy o funduszach inwestycyjnych i ZAFI w formie spółki komandytowej, w której jedynym komplementariuszem jest Zleceniodawca. Zleceniodawca jest wpisany na podstawie art. 70zc ustawy o funduszach inwestycyjnych i ZAFI do rejestru zarządzających Alternatywnymi Spółkami Inwestycyjnymi prowadzonego przez Komisję Nadzoru Finansowego (KNF) i jest zewnętrznie zarządzającym ASI w rozumieniu art. 8b ust. 2 pkt 2 ustawy. Wyłącznym przedmiotem działalności ASI na podstawie art. 8a ust. 3 ww. ustawy jest, z zastrzeżeniem wyjątków określonych w ustawie, zbieranie aktywów od wielu inwestorów w celu ich lokowania w interesie tych inwestorów zgodnie z określoną polityką inwestycyjną. Stosownie do § 4 ust. 1 umowy spółki, przedmiotem działalności Zleceniodawcy jako Zarządzającego Alternatywną Spółką Inwestycyjną w świetle art. 70e ust. 1 ustawy o funduszach inwestycyjnych i ZAFI, jest wyłącznie zarządzanie Alternatywnymi Spółkami Inwestycyjnymi stanowiącymi Alternatywne Fundusze Inwestycyjne, w tym wprowadzenie tychże Alternatywnych Spółek Inwestycyjnych do obrotu. Według PKD działalność Zleceniodawcy została ujęta pod numerem 66.30.Z – "Działalność związana z zarządzaniem funduszami". Zleceniodawca zawarł z ASI umowę o zarządzanie, na mocy której Zleceniodawca zobowiązał się świadczyć na rzecz ASI usługi zarządzania ASI, w szczególności portfelem inwestycyjnym ASI oraz ryzykiem (dalej: Usługi). Skarżąca opisała, jakie w szczególności zadania i obowiązki należą do Zleceniodawcy w ramach świadczonych Usług. W ramach natomiast swojej działalności skarżąca będzie świadczyła na rzecz Zleceniodawcy jako zewnętrznie zarządzającego ASI usługi doradztwa prawnego, których celem będzie umożliwienie Zleceniodawcy skutecznego zarządzania ASI.
Skarżąca w ramach wykonywania usług, w szczególności będzie:
- reprezentowała ASI na zewnątrz, w szczególności wobec NCBR, Grantobiorców, organów administracji publicznej (w szczególności KNF) i sądów,
- zapewniała obsługę prawną w zakresie zarządzania ASI, w szczególności poprzez przygotowywanie projektów umów i innych dokumentów związanych z działalnością ASI,
- zapewniała bieżącą obsługę prawną ASI,
- zapewniała doradztwo prawne przy transakcjach zawieranych przez ASI,
- monitorowała przestrzegania uregulowań prawnych i umownych przez ASI i spółki portfelowe;
- brała udział w negocjacjach prowadzonych przez ASI.
W związku ze świadczeniem usług na rzecz Zleceniodawcy, skarżącej będzie przysługiwać określone w umowie wynagrodzenie.
Na tle tak przedstawionego opisu, skarżąca zadała następujące pytanie:
Czy usługi wykonywane przez skarżącą na rzecz Zleceniodawcy będą zwolnione z opodatkowania podatkiem VAT?
Zajmując własne stanowisko w sprawie, skarżąca przytoczyła m.in. wyroki TSUE oraz interpretacje indywidualne i stwierdziła, że usługi doradztwa prawnego świadczone przez nią na rzecz Zleceniodawcy będą usługami w zakresie zarządzania, o których mowa w art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. z 2018 r. poz. 2174 ze zm.; dalej: ustawa o VAT) i jako takie będą korzystać ze zwolnienia z VAT. Usługi te będą bowiem niezależne, specyficzne i istotne dla działalności związanej z zarządzaniem ASI. Okoliczność, że są one świadczone przez podmiot trzeci, nie wpływa na możliwość stosowania zwolnienia z VAT. Skarżąca również podkreśliła, że treść przytoczonych przez nią orzeczeń TSUE oraz interpretacji indywidualnych wskazuje jednoznacznie, że element doradczy zapewniany przez osobę trzecią wykonującą usługi w zakresie zarządzania "specjalnymi funduszami inwestycyjnymi" nie wyklucza możliwości zastosowania zwolnienia z VAT przewidzianego dla usług zarządzania ich portfelem inwestycyjnym i ryzykiem. W związku z tym, z uwagi na prymat prawa wspólnotowego nad krajowym ustawodawstwem, za wyłączone należy uznać zastosowanie art. 43 ust. 15 pkt 2 ustawy o VAT do usług skarżącej świadczonych na rzecz Zleceniodawcy, gdyż taka wykładnia byłaby sprzeczna z acquis communautaire.
1.3. Dyrektor KIS, w zaskarżonej interpretacji indywidualnej, stanowisko skarżącej uznał za nieprawidłowe.
Zdaniem organu interpretującego należy rozróżnić usługi zarządzania funduszami inwestycyjnymi od usług zarządzania alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi.
Skarżąca nie będzie świadczyła usług zarządzania alternatywnym funduszem inwestycyjnym, ponieważ zakres wykonywanych przez nią czynności nie będzie obejmował zarządzania portfelami inwestycyjnymi lub zarządzania ryzykiem. Dodatkowo, usługi wykonywane przez skarżącą nie będą obejmowały podejmowania żadnych wiążących decyzji w imieniu czy też na rzecz Zleceniodawcy. Usługi świadczone na rzecz Zleceniodawcy będą miały charakter konsultacyjny, informacyjny, gdyż będą polegały na dostarczeniu eksperckiej wiedzy w zakresie bieżącej obsługi prawnej. Zatem, czynności wykonywane przez skarżącą na rzecz Zleceniodawcy nie mogą być uznane za usługi zarządzania alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi i w konsekwencji, nie będą podlegały zwolnieniu od podatku na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy o VAT.
2. Skarga do sądu I instancji
2.1. W skardze do WSA we Wrocławiu na powyższą interpretację indywidualną, skarżąca zarzuciła naruszenie:
1) przepisów postępowania, tj. art. 14c § 1 w związku z art. 121 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 800 ze zm.; dalej: O.p.) poprzez niewłaściwe zastosowanie przejawiające się uchybieniem oceny stanowiska wnioskodawcy wraz z uzasadnieniem prawnym tej oceny;
2) przepisów prawa materialnego poprzez:
a) błędną wykładnię art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) i b) ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 2174 ze zm.; dalej: ustawa o VAT) w zw. z art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy VAT, w zw. z pkt. 1 i 2 załącznika I do Dyrektywy ZAFI przez przyjęcie, że jedynie czynności wymienione w pkt. 1 załącznika I do Dyrektywy ZAFI, z wyłączeniem tych wymienionych w pkt. 2 ww. załącznika, wchodzą w zakres zarządzania alternatywnym funduszem inwestycyjnym,
b) niezastosowanie art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) i b) ustawy o VAT w zw. z art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy VAT, w zw. z pkt. 2 załącznika I do Dyrektywy ZAFI na skutek przyjęcia, że usługi prawne opisane przez skarżącą we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej nie korzystają ze zwolnienia z opodatkowania podatkiem VAT, ponieważ nie wchodzą w zakres zarządzania AFI, ani nie są specyficzne i istotne dla zarządzania AFI.
Tak stawiając zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej interpretacji oraz o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania.
2.2. Dyrektor KIS w odpowiedzi na skargę wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej interpretacji indywidualnej.
3. Wyrok sądu I instancji
3.1. Sąd uznał, że zaskarżona interpretacja indywidualna narusza przepis art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) i b) ustawy o VAT w zw. z art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy VAT, w zw. z pkt. 1 i 2 załącznika I do Dyrektywy ZAFI, w stopniu mającym wpływ na rozstrzygnięcie.
W ocenie sądu, na tle zdarzenia przyszłego i stanowiska przedstawionego we wniosku, nie sposób zgodzić się z organem interpretującym, że przy czynnościach jakie skarżąca będzie świadczyła w ramach usług doradztwa prawnego na rzecz ZASI, zwolnienie z opodatkowania nie może znaleźć zastosowania.
3.2. Zgodnie z art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) i b) ustawy o VAT z opodatkowania VAT zwolnione są usługi zarządzania: funduszami inwestycyjnymi, alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi i zbiorczymi portfelami papierów wartościowych - w rozumieniu przepisów ustawy o funduszach inwestycyjnych i ZAFI (lit. a), a także portfelami inwestycyjnymi funduszy inwestycyjnych i alternatywnych funduszy inwestycyjnych , o których mowa w lit. a, lub ich częścią (lit. b).
Nie budzi wątpliwości, że przywołany przepis stanowi implementację do polskiego porządku prawnego art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy VAT, zgodnie z którym państwa członkowskie zwalniają z podatku VAT zarządzanie specjalnymi funduszami inwestycyjnymi.
Powołane w Dyrektywie VAT pojęcie zarządzania podlegającego zwolnieniu z podatku VAT, jakkolwiek w niej niezdefiniowane, stanowi pojęcie autonomiczne prawa wspólnotowego, które ma na celu uniknięcie rozbieżności pomiędzy państwami członkowskimi w stosowaniu systemu podatku VAT i które należy sytuować w ogólnym kontekście wspólnego systemu podatku VAT. Rozwinięcie rzeczonego pojęcia ma zaś odzwierciedlenie w orzecznictwie TSUE, które wskazuje, że zarządzanie portfelem inwestycyjnym jest elementem szeroko rozumianej koncepcji usługi zarządzania funduszem inwestycyjnym.
W odniesieniu do AFI (alternatywnego funduszu inwestycyjnego) zauważyć należy, że zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. w) Dyrektywy ZAFI, "zarządzanie AFI" oznacza wykonywanie przynajmniej funkcji w zakresie zarządzania portfelem, o którym mowa w pkt. 1 lit. a) lub b) załącznika I, tj. zarządzanie portfelem inwestycyjnym lub zarządzanie ryzykiem, na rzecz jednego lub większej liczby AFI. Z kolei, inne funkcje, które ZAFI może dodatkowo wykonywać w trakcie wspólnego zarządzania AFI, to administrowanie polegające m.in. na obsłudze prawnej (pkt 2 lit. a (i) załącznika I do Dyrektywy ZAFI).
Pojęcie zarządzania AFI nie powinno być definiowane w oderwaniu od art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy VAT, a więc tylko w oparciu o Dyrektywę ZAFI i krajową ustawę o funduszach inwestycyjnych i ZAFI . Niewątpliwie bowiem AFI należy do "specjalnych funduszy inwestycyjnych" a na kanwie zarządzania specjalnymi funduszami inwestycyjnymi, o jakim mowa w przywołanym przepisie Dyrektywy VAT, została wypracowana praktyka orzecznicza TSUE.
Za takim stanowiskiem przemawia argument natury historycznej. Do 1 kwietnia 2013 r. usługa zarządzania była bowiem zdefiniowana w art. 43 ust. 8 ustawy o VAT, zgodnie z którym przez zarządzanie w rozumieniu art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a i b) tej ustawy należało rozumieć: zarządzanie aktywami, dystrybucję tytułów uczestnictwa, tworzenie rejestrów uczestników i administrowanie nimi, prowadzenie rachunków rejestrów aktywów, przechowywanie aktywów. Zmiana regulacji od 1 kwietnia 2013 r., jak wyjaśniono w uzasadnieniu rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 805) była spowodowana koniecznością dostosowania przepisów ustawy o VAT do orzecznictwa TSUE. Jak wynika z uzasadnienia projektu "W wyroku w sprawie C-169/04 A. Trybunał wskazał, że "art. 13 część B lit. d pkt 6 szóstej dyrektywy nie zawiera żadnej definicji pojęcia zarządzania specjalnymi funduszami inwestycyjnymi. Wykładnia tego przepisu powinna być dokonywana z uwzględnieniem kontekstu, w jaki się wpisuje, celów oraz układu tej dyrektywy oraz z uwzględnieniem zwłaszcza ratio legis zwolnienia, które przewiduje – pkt 59 tego wyroku".
Zatem nieobowiązujący już przepis art. 43 ust. 8 ustawy o VAT, z racji właśnie niezwykle wąskiego ujęcia zarządzania, został uchylony w celu dostosowania prawa polskiego do autonomicznej definicji zarządzania wypracowanej w orzecznictwie TSUE na gruncie przepisów Dyrektywy VAT.
Mając na uwadze powyższe, za prawidłowe należy uznać stanowisko skarżącej, że wymienione przez nią czynności, które będzie świadczyć w ramach obsługi prawnej zarządzającego AFI, tj. podmiotu o jakim mowa we wniosku, wchodzą w zakres pojęcia zarządzania, zgodny z celami Dyrektywy VAT, gdyż stanowią konieczny element prawidłowego funkcjonowania funduszu, a usługi te będą niezależne, specyficzne i istotne dla działalności związanej z zarządzaniem ASI. Są zatem czynnościami, o których mowa w pkt 2 załącznika I Dyrektywy ZAFI, zwolnionymi z podatku VAT na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy o VAT i to bez względu na podmiot wykonujący te czynności.
Ze stanowiska organu interpretującego wypływa tymczasem wniosek, że powyższe usługi obsługi prawnej podlegają zwolnieniu tylko w przypadku, gdy podmiot je świadczący wykonuje ponadto czynności zarządzania portfelem inwestycyjnym oraz ryzykiem. Jednakże, jak słusznie wywodzi skarżąca, na gruncie przepisów ustawy o funduszach inwestycyjnych i ZAFI, zarządzać portfelem oraz ryzykiem AFI może wyłącznie ZAFI, w związku z tym niemożliwym jest wykonywanie czynności zarządzania portfelem i ryzykiem przez podmiot inny niż ZAFI. Tym samym uprawniona jest konstatacja, że tak wąskie rozumienie pojęcia zarządzania na gruncie ustawy o VAT skutkowałoby uznaniem interpretowanego zwolnienia za podmiotowe, adresowanego tylko do podmiotów uprawnionych do zarządzania portfelem i ryzykiem alternatywnej spółki inwestycyjnej, czyli tylko ZAFI, a samo pojęcie zarządzania ograniczałoby się jedynie do zarządzania portfelem i ryzykiem ZAFI. Takie zaś wąskie rozumienie pojęcia zarządzania pozostaje w sprzeczności nie tylko z jego literalnym brzmieniem, ale i z Dyrektywą VAT. Nie budzi bowiem wątpliwości, że szeroka jego definicja miała na celu zwolnienie wszelkich usług immanentnie związanych z usługami zarządzania funduszem i jego aktywami, tak by konsumenci nie byli obciążeni kwotą podatku VAT niezależnie od tego, czy usługi te świadczone są przez fundusz lub podmiot nim zarządzający, czy też przez podmiot zewnętrzny pod warunkiem, że są to usługi specjalistyczne, nierozerwalnie związane z zarządzaniem funduszami. Taki charakter mają w ocenie sądu czynności, jakie skarżąca będzie świadczyć w ramach obsługi prawnej ZASI, nie zaś – jak przyjął organ intepretujący – niespełniające istotnej funkcji dla zarządzania portfelem inwestycyjnym lub ryzykiem.
Zaskarżona interpretacja przeczy zatem stanowisku wyrażonemu w orzecznictwie TSUE, które zostało powołane zarówno przez skarżącą, jak i organ intepretujący (wyroki w sprawach: C-8/03, C-169/04, C-275/11). Jest ono sprzeczne także z przedmiotowym charakterem zwolnienia przewidzianego w art. 43 ust. 1 pkt 12 lit a) i b) ustawy o VAT. Dodatkowo wskazać należy, że przepis ten nie odnosi się tylko do sytuacji prawnej alternatywnych funduszy inwestycyjnych, ale także funduszy inwestycyjnych w ogólności, w tym także, do tych stanowiących przedsiębiorstwo zbiorowego inwestowania w zbywalne papiery wartościowe w rozumieniu przepisów Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/65/WE w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania w zbywalne papiery wartościowe (UCITS).
Alternatywne fundusze inwestycyjne zostały wprawdzie wyłączone na gruncie prawa polskiego z kategorii przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania w rozumieniu Dyrektywy UCITS, jednak powyższe nie wyłącza zastosowania niniejszego zwolnienia z art. 43 ust. 1 pkt. 12 ustawy o VAT, także wobec podmiotów świadczących usługi na rzecz alternatywnych funduszy inwestycyjnych, a więc na rzecz podmiotów nie będących przedsiębiorstwami zbiorowego inwestowania. Zatem, mają one znaczenie systemowe dla wszelkiego rodzaju funduszy. Wobec tego, sąd podzielił pogląd, że ustawodawca unijny obejmuje zwolnieniem także czynności opisane w pkt 2 załącznika I do Dyrektywy ZAFI. Czynności wskazane we wniosku są bowiem nierozerwalnie związane z czynnością zarządzania portfelem inwestycyjnym i ryzykiem. Bez obsługi prawnej nie jest bowiem możliwe poprawne i skuteczne zarządzanie przez ASI. Wskazuje na to wypracowane w orzecznictwie TSUE autonomiczne pojęcie "zarządzania" funduszami, które poza zarządzaniem portfelem i ryzykiem obejmuje także czynności dodatkowe odpowiednio określone w załączniku II do Dyrektywy UCITS oraz w pkt 2 załącznika I do Dyrektywy ZAFI. W orzecznictwie TSUE uznał, że owo autonomiczne pojęcie "zarządzania" może obejmować różne odrębne czynności, np. usługi w zakresie administrowania i prowadzenia rachunkowości funduszu (wyrok C-169/04), czy też usługi doradztwa inwestycyjnego (wyrok C-275/11), które będą korzystały ze zwolnienia, nawet jeżeli będą świadczone przez zarządzających będących osobami trzecimi. Jedynym warunkiem jest to, aby usługi te spełniały szczególnie istotne funkcje dla zarządzania funduszami inwestycyjnymi. Zasada neutralności podatkowej nie stoi więc na przeszkodzie włączeniu usług prawnych do kategorii specyficznych usług objętych zakresem czynności zwolnionych, o ile są ściśle związane z zasadą działalności funduszu. Taki ścisły związek, jak wywodziła skarżąca i co podziela sąd, wystąpi w odniesieniu do czynności o jakich mowa we wniosku.
Wobec powyższego uznać należało, że zaskarżona interpretacja narusza art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) i b) ustawy o VAT w zw. z art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy VAT w zw. z pkt. 1 i 2 załącznika I do Dyrektywy ZAFI, w kontekście wskazanym w zarzutach skargi nr 2 a) i b).
4. Skarga kasacyjna
4.1. Wyrok ten został zaskarżony w całości skargą kasacyjną organu, który zarzucił, na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej: P.p.s.a.), naruszenie przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) i b) ustawy o VAT w zw. z art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz. Urz. UE L Nr 347, s. 1 ze zm.) polegającą na uznaniu, iż do usług zarządzania alternatywnymi funduszami inwestycyjnemu zwolnionych od podatku od towarów i usług można zaliczyć usługi obsługi prawnej wymienione w pkt 2 lit. a) (i) załącznika I Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/61/UE z dnia 8 czerwca 2011 r. w sprawie zarządzających alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi i zmiany dyrektyw 2003/41 /WE i 2009/65/WE oraz rozporządzeń (WE) nr 1060/2009 i (UE) nr 1095/2010 (Dz. Urz. UE L Nr 174, s. 1 ze zm.) - dalej jako "Dyrektywa ZAFI", gdy tymczasem prawidłowa wykładnia wspominanych przepisów powinna prowadzić do wniosku, że usług obsługi prawnej nie można zaliczyć do usług zarządzania alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi zwolnionych od podatku od towarów i usług, albowiem nie są to usługi, które będą spełniały szczególne i istotne funkcje z zakresu zarządzania alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi, o których mowa w pkt 1 lit. a) i b) załącznika 1 Dyrektywy ZAFI, tj. zarządzanie portfelami inwestycyjnymi i zarządzanie ryzykiem.
4.2. Kasator wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ew. o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz o przeprowadzenie rozprawy.
4.3. W odpowiedzi skarżąca wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej jako pozbawionej usprawiedliwionych podstaw, o zasądzenie od strony przeciwnej na rzecz skarżącej kosztów postępowania kasacyjnego, wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
5.1. Skarga kasacyjna organu zasługuje na uwzględnienie.
5.2. Rację ma w sprawie organ, stwierdzając, że usługi doradztwa prawnego świadczone przez skarżącą na rzecz Zleceniodawcy nie mogą być uznane za usługi w zakresie zarządzania, o których mowa w art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy o VAT – dlatego też nie będą korzystać ze zwolnienia z VAT. Usługi te nie są bowiem niezależne, specyficzne i istotne dla działalności związanej z zarządzaniem ASI.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej, że skarżąca nie będzie świadczyła usług zarządzania alternatywnym funduszem inwestycyjnym, ponieważ zakres wykonywanych przez nią czynności nie będzie obejmował zarządzania portfelami inwestycyjnymi lub zarządzania ryzykiem, a ponadto, usługi wykonywane przez skarżącą nie będą obejmowały podejmowania żadnych wiążących decyzji w imieniu czy też na rzecz Zleceniodawcy. Usługi świadczone na rzecz Zleceniodawcy będą miały charakter konsultacyjny, informacyjny, gdyż będą polegały na dostarczeniu eksperckiej wiedzy w zakresie bieżącej obsługi prawnej.
Czynności wykonywane przez skarżącą na rzecz Zleceniodawcy nie mogą być uznane za usługi zarządzania alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi i w konsekwencji, nie będą podlegały zwolnieniu od podatku na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy o VAT.
5.3. Tytułem przypomnienia wskazać wypada, że na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) i b) ustawy o VAT zwalnia się od podatku usługi zarządzania funduszami inwestycyjnymi, alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi i zbiorczymi portfelami papierów wartościowych - w rozumieniu przepisów o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (lit. a), a także portfelami inwestycyjnymi funduszy inwestycyjnych i alternatywnych funduszy inwestycyjnych, o których mowa w lit. a, lub ich częścią (lit. b).
Przepis ten stanowi implementację art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy 2006/112, zgodnie z którym państwa członkowskie zwalniają transakcje zarządzania specjalnymi funduszami inwestycyjnymi, określonymi przez państwa członkowskie. Podkreślenia wymaga, że zwolnienia przewidziane w art. 135 ust. 1 Dyrektywy są autonomicznymi pojęciami prawa Unii, których celem jest uniknięcie rozbieżności w stosowaniu systemu VAT w poszczególnych państwach członkowskich i które należy rozważać w ogólnym kontekście wspólnego systemu VAT (zob. w szczególności wyrok z dnia 9 grudnia 2015 r., F., C-595/13, EU:C:2015:801, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo). Pojęcia użyte do określenia zwolnień, o których mowa w art. 135 ust. 1 Dyrektywy, należy interpretować w sposób ścisły, ponieważ zwolnienia te stanowią odstępstwa od ogólnej zasady, zgodnie z którą VAT jest pobierany od każdej usługi świadczonej odpłatnie przez podatnika (zob. w szczególności wyroki: z dnia 28 października 2010 r., A2., C-175/09, EU:C:2010:646, pkt 25; z dnia 17 stycznia 2013 r., W., C-543/11, EU:C:2013:20, pkt 25; z dnia 12 czerwca 2014 r., G., C-461/12, EU:C:2014:1745, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 16 listopada 2017 r., K., C-308/16, EU:C:2017:869, pkt 39, 45; z dnia 25 lipca 2018 r., D., C-5/17, EU:C:2018:592, pkt 29; a także z dnia 19 grudnia 2018 r., M., C-17/18, EU:C:2018:1038, pkt 37).
Z brzmienia art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy wynika m.in., że zakresem stosowania tego zwolnienia objęte są rodzaje działalności, które można uważać za "zarządzanie".
5.4. Usługi "zarządzania", których dotyczy zwolnienie, muszą być "właściwe" dla działalności przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania. Ocena, co jest "właściwe" do zarządzania funduszami, zależy od przedmiotu tego funduszu inwestycyjnego. Celem takiego funduszu inwestycyjnego jest zachowanie i pomnażanie majątku. Dlatego też właściwe dla zarządzania takim majątkiem jest wszystko, co musi czynić zarządca w celu zachowania powierzonych mu aktywów i osiągnięcia z nich przychodów. W tym celu musi on właściwie gospodarować przedmiotami należącymi do tych aktywów. Co w konkretnym wypadku wchodzi w skład takich działań, można zdefiniować jedynie w zależności od składników aktywów (vide opinia Rzecznik Generalnej J. Kokott w sprawie F., C-595/13, EU:C:2015:327, pkt 49-50; wyrok NSA z dnia 19 maja 2022 r., sygn. akt I FSK 2372/18, dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, CBOSA).
Ponadto TSUE orzekł, że zakres zastosowania art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy obejmuje, poza czynnościami polegającymi na zarządzaniu portfelami, również funkcje polegające na zarządzaniu samymi przedsiębiorstwami zbiorowego inwestowania (wyrok z dnia 4 maja 2006 r., A., C-169/04, EU:C:2006:289, pkt 64).
Natomiast w wyroku w sprawie G2. z dnia 7 marca 2013 r. (C-275/11, EU:C:2013:141) Trybunał wyjaśnił, że świadczenia takie jak obliczanie kwoty dochodów i ceny jednostek uczestnictwa lub udziałów funduszu, wycena aktywów, rachunkowość, przygotowywanie deklaracji w celu podziału dochodów, dostarczanie informacji i dokumentacji na temat rachunków okresowych i deklaracji podatkowych, statystyk i VAT, a także opracowywanie prognoz przychodów wchodzą w zakres pojęcia "zarządzania" specjalnym funduszem inwestycyjnym (pkt 27).
Istotnym jest także, że usługi zarządzania świadczone przez podmiot zarządzający będący osobą trzecią muszą stanowić w globalnej ocenie odrębną całość oraz spełniać szczególne i istotne funkcje z zakresu zarządzania specjalnym funduszem inwestycyjnym (patrz wyroki: z dnia 5 czerwca 1997 r., SDC, C-2/95, EU:C:1997:278, pkt 66; z dnia 4 maja 2006 r., A., C-169/04, EU:C:2006:289, pkt 70–72; a także z dnia 7 marca 2013 r. G2., C-275/11, EU:C:2013:141, pkt 21).
5.5. Z wniosku o interpretację wynika, że w ramach swojej działalności skarżąca będzie świadczyła na rzecz Zleceniodawcy jako zewnętrznie zarządzającego ASI usługi doradztwa prawnego, których celem będzie umożliwienie Zleceniodawcy skutecznego zarządzania ASI.
Świadczone przez skarżącą usługi będą polegać na: reprezentowaniu ASI na zewnątrz, w szczególności wobec NCBR, Grantobiorców, organów administracji publicznej (w szczególności KNF) i sądów; zapewnieniu obsługi prawnej w zakresie zarządzania ASI, w szczególności poprzez przygotowywanie projektów umów i innych dokumentów związanych z działalnością ASI; zapewnieniu bieżącej obsługi prawnej ASI; zapewnieniu doradztwa prawnego przy transakcjach zawieranych przez ASI; monitorowaniu przestrzegania uregulowań prawnych i umownych przez ASI i spółki portfelowe; braniu udziału w negocjacjach prowadzonych przez ASI.
Odnośnie tak zakreślonych okoliczności istotna jest odpowiedź, czy tego rodzaju usługi mogą być uznane za stanowiące odrębną całość oraz spełniającą szczególne i istotne funkcje z zakresu zarządzania funduszami, na rzecz których usługi te są świadczone. Aby więc odpowiedzieć na pytanie postawione przez skarżącą we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej należało przeanalizować, czy ww. usługi mają charakter usługi "zarządzania" w rozumieniu art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy.
W opinii NSA odpowiedź na tak postawione pytanie nie może być twierdząca.
5.6. Nie sposób przy tym zgodzić się z sądem I instancji, że zaprezentowane przez organ rozumienie pojęcia zarządzania alternatywnymi funduszami stoi w sprzeczności z literalnym brzmieniem przepisu oraz z Dyrektywą VAT. Zdaniem NSA, przyjęcie stanowiska sądu wojewódzkiego za prawidłowe prowadziłoby do niemożliwych do zaakceptowania konsekwencji, gdyż przy tak szerokim pojmowaniu pojęcia zarządzania alternatywnymi funduszami w zasadzie każda świadczona usługa – tylko dlatego, że dotyczy alternatywnych spółek inwestycyjnych – będzie mogła stanowić usługę zarządzania alternatywnym funduszem inwestycyjnym.
Skoro przepisy ustawy o VAT wprost wskazują, że zwolnienie dla czynności zarządzania alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi powinno być rozumiane zgodnie z przepisami o zarządzaniu tymi funduszami - wykonywane przez skarżącą czynności należy rozpatrywać w oparciu o przepisy Dyrektywy ZAFI oraz ustawy o funduszach inwestycyjnych i ZAFI, co w przedmiotowej sprawie organ uczynił.
Słusznie wskazuje organ, że czynności wykonywane przez skarżącą nie spełniają szczególnych i istotnych funkcji z zakresu zarządzania alternatywnym funduszem inwestycyjnym, jakimi są zarządzanie portfelem inwestycyjnym lub zarządzanie ryzykiem. Wskazanie przez skarżącą, że czynności wykonywane przez nią w ramach usług doradztwa prawnego świadczonych na rzecz Zleceniodawcy mogą być uznane za obsługę prawną wykonywaną w ramach czynności administracyjnych, o których mowa w załączniku II do Dyrektywy UCITS, wchodzących w zakres czynności zarządzania funduszem inwestycyjnym nie jest w tym przypadku wystarczające, bowiem w świetle Dyrektywy ZAFI to zarządzanie portfelami inwestycyjnymi lub zarządzanie ryzykiem stanowią elementy niezbędne dla uznania, że czynności wykonywane przez ZASI stanowią zarządzanie alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi. Ponadto, usługi obsługi prawnej są wymienione w pkt 2 załącznika 1 Dyrektywy ZAFI w ramach innych funkcji, które ZASI może dodatkowo wykonywać, co przy braku pełnienia funkcji w zakresie zarządzania portfelem lub zarządzania ryzykiem, o których mowa w pkt 1 lit. a lub b załącznika Dyrektywy ZAFI nie pozwala uznać tych świadczeń za zarządzanie ASI w rozumieniu tej Dyrektywy.
Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że z okoliczności sprawy wynika, że skarżąca nie będzie świadczyła usług zarządzania alternatywnym funduszem inwestycyjnym, ponieważ zakres wykonywanych przez nią czynności nie będzie obejmował zarządzania portfelami inwestycyjnymi lub zarządzania ryzykiem. Dodatkowo usługi wykonywane przez skarżącą nie będą obejmowały podejmowania żadnych wiążących decyzji w imieniu czy też na rzecz Zleceniodawcy. Usługi świadczone na rzecz Zleceniodawcy będą miały charakter konsultacyjny, informacyjny, gdyż będą polegały na dostarczeniu eksperckiej wiedzy w zakresie bieżącej obsługi prawnej, m.in. w formie przygotowywania projektów umów i innych dokumentów, monitorowanie przestrzegania uregulowań prawnych i umownych, reprezentacji wobec NCBR, grantobiorców oraz przed organami administracji publicznej i sądami (por. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FSK 810/20, CBOSA).
5.7. Chybiony wydaje się również argument, iż za słusznością stanowiska WSA przemawia kontekst historyczny, w jakim dokonywano zmian przepisów. Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr VII.805) dotyczy zmiany wprowadzonej ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r. poz. 35), w wyniku której uchylono m.in. ust. 8 w art. 43. W ten sposób polski prawodawca uwzględnił autonomiczną definicję zarządzania wypracowaną w orzecznictwie TSUE na gruncie przepisów Dyrektywy VAT.
Należy zauważyć, że "usługi zarządzania", o których mowa w art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) i b) w brzmieniu obowiązującym od 1 kwietnia 2013 r., to nie te same "usługi zarządzania" w brzmieniu obowiązującym od dnia 4 czerwca 2016 r. Ustawą z dnia 31 marca 2016 r. o zmianie ustawy o funduszach inwestycyjnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r., poz. 615) zmieniono właśnie art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) i b) ustawy o VAT. Dopiero od tego momentu uwzględniono w brzmieniu tych jednostek redakcyjnych alternatywne fundusze inwestycyjne.
5.8. Mając na uwadze powyższą argumentację, należy uznać, że czynności wykonywane przez skarżącą nie będą podlegały zwolnieniu od podatku na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy o VAT.
W tym stanie rzeczy zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego wskazany w petitum skargi kasacyjnej należy uznać za uzasadniony.
5.9. Zgodnie z art. 188 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylając zaskarżone orzeczenie, rozpoznaje skargę, jeżeli uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny, uznając zasadność zarzutów skargi kasacyjnej na podstawie art. 188 P.p.s.a. w związku z art. 151 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego oraz oddalił skargę.
O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 P.p.s.a.
Sędzia del. WSA Sędzia NSA Sędzia NSA
Elżbieta Olechniewicz Roman Wiatrowski Bartosz Wojciechowski (spr.)