I CZ 9/12

Sygn. akt I CZ 9/12 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
Dnia 3 lutego 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
 
SSN Jan Górowski (przewodniczący) 
SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) 
SSN Marta Romańska 
 
 
w sprawie z powództwa J. F. 
przeciwko K. F. 
o uznanie za niegodną dziedziczenia, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym  
w Izbie Cywilnej w dniu 3 lutego 2012 r., 
zażalenia powoda na postanowienie Sądu Okręgowego  
z dnia 2 marca 2011 r.,  
 
 
 
oddala zażalenie. 
 
 
 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
Postanowieniem z dnia 2 marca 2011 r. Sąd Okręgowy odrzucił skargę 
kasacyjną powoda od wyroku tego Sądu z dnia 1 października 2010 r., 
oddalającego apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 25 marca 2010 
r., którym oddalone zostało powództwo o uznanie pozwanej za niegodną 
dziedziczenia. 
Sąd Okręgowy stwierdził, że, zgodnie z art. 3982 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., 
skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o prawa majątkowe, w których 
wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych, 
w sprawach gospodarczych - niższa niż siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, 
a w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych - niższa niż 
dziesięć tysięcy złotych. Sprawa o uznanie spadkobiercy za niegodnego jest 
sprawą o prawa majątkowe, skutkiem niegodności bowiem jest pozbawienie 
spadkobiercy prawa do spadku, które z istoty swej jest zawsze prawem 
majątkowym, niezależnie od tego, czy i jaką przedstawia wartość materialną. 
Ze względu na to, że powód oznaczył wartość przedmiotu zaskarżenia kwotą 500 
zł, wniesiona skarga kasacyjna ulegała odrzuceniu jako niedopuszczalna 
(art. 3986  § 2 k.p.c.). 
W zażaleniu na to postanowienie powód zarzucił Sądowi Okręgowemu 
naruszenie art. 3986 § 2 w związku z art. 3982 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że sprawa 
o uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia jest sprawą o prawa 
majątkowe. Podniósł, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego problem ten jest 
rozstrzygany rozbieżnie, o czym świadczą: powołane przez Sąd Okręgowy 
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 października 1966 r., I CZ 105/66 
(OSNCP 1967, nr 7-8, poz. 128) oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 
8 czerwca 1966 r., I PR 101/65 (OSPiKA 1967, nr 7-8, poz. 181) i z dnia 11 marca 
2003 r., V CKN 1871/00 (OSNC 2004, nr 5, poz. 85). W konkluzji żalący wniósł 
o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zasądzenie od pozwanej kosztów 
postępowania zażaleniowego. 

 
3 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
W powołanym zarówno przez Sąd Okręgowy, jak i przez żalącego 
postanowieniu z dnia 7 października 1966 r., I CZ 105/66, Sąd Najwyższy przyjął, 
że żądanie uznania spadkobiercy za niegodnego ma charakter roszczenia 
majątkowego. Uzasadniając swoje stanowisko podkreślił, że, zgodnie z art. 928 § 2 
k.c., spadkobierca uznany za niegodnego zostaje wyłączony od dziedziczenia, 
skutkiem niegodności zatem jest pozbawienie spadkobiercy prawa do spadku, które 
z istoty swej jest zawsze prawem majątkowym, niezależnie od tego, czy i jaką 
przedstawia wartość materialną. O tym, czy roszczenie ma charakter majątkowy, 
decyduje nie okoliczność, że stanowi ono korzyść majątkową, lecz to, że stanowi 
ono pewną pozycję – obojętne, dodatnią czy ujemną – w sferze praw majątkowych 
podmiotu. Taką zaś cechę ma niewątpliwie prawo do spadku, wobec czego również 
żądanie 
uznania 
spadkobiercy 
za 
niegodnego 
ma 
charakter roszczenia 
majątkowego. 
Z kolei w powołanym przez żalącego wyroku z dnia 8 czerwca 1966 r., I PR 
101/65, Sąd Najwyższy – rozważając na tle art. 38 § 3 ustawy z dnia 17 lutego 
1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz.U. Nr 12, poz. 61) kwestię 
dopuszczalności stosowania przepisów o przedawnieniu do terminów zawitych – 
przyjął, że przewidziany w tym przepisie 6 – tygodniowy termin do zaskarżenia 
uchwały walnego zgromadzenia nie jest terminem ustanowionym dla dochodzenia 
roszczenia w rozumieniu art. 117 i 118 k.c. Pod pojęciem roszczenia 
materialnoprawnego bowiem uważa się uprawnienie do żądania od konkretnej 
osoby konkretnego zachowania się, które w razie odmowy spełnienia świadczenia 
może być wymuszone. Tymczasem członkowi wykluczonemu w przypadku 
zaskarżenia przez niego uchwały o wykluczeniu tak rozumiane roszczenie, czyli 
uprawnienie do żądania aby spółdzielnia pozbawiła ważności uchwałę walnego 
zgromadzenia i uznawała skarżącego nadal za członka, nie przysługuje. 
Służy mu powództwo, którego przedmiotem nie jest dochodzenie roszczenia, lecz 
żądanie uchylenia zaskarżonej uchwały, czyli pozbawienia jej mocy prawnej drogą 
orzeczenia sądowego, i to ze skutkiem względem wszystkich członków spółdzielni. 
W ten sposób uprawniony zmierza do ukształtowania z mocy wyroku sądowego 
nowego stanu prawnego, abstrahując od woli i zachowania się pozwanej spółdzielni 

 
4 
bądź jej członków uczestniczących w walnym zgromadzeniu, tak jak np. wtedy, gdy 
żąda 
uznania 
czynności 
prawnej 
dokonanej 
z 
jego 
pokrzywdzeniem 
za bezskuteczną (art. 527 i 534 k.c.), albo domaga się uznania spadkobiercy 
za niegodnego dziedziczenia (art. 929 k.c.). 
W ostatnim z orzeczeń powołanych przez żalącego, tj. w wyroku z dnia 
11 marca 2003 r., V CKN 1871/00,  Sąd Najwyższy, rozważając kwestię legitymacji 
czynnej w sprawie o uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia, stanął na 
stanowisku, że z powództwem o uznanie spadkobiercy za niegodnego (art. 929 
k.c.) może wystąpić osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych, nawet 
jeżeli nie dziedziczyłaby. Podzielając pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroku 
z dnia 8 czerwca 1966 r., I PR 101/65, Sąd Najwyższy podkreślił, że żądanie 
uznania spadkobiercy za niegodnego nie jest dochodzeniem roszczenia, natomiast 
art. 929 k.c. daje każdej osobie mającej w tym interes uprawnienie domagania się 
od sądu wydania orzeczenia o charakterze konstytutywnym, uznającego 
spadkobiercę za niegodnego dziedziczenia. Nie sposób w takiej sytuacji mówić 
o realizacji roszczenia i to wyłącznie o charakterze majątkowym. Mając na 
względzie cel, dla osiągnięcia którego instytucja niegodności dziedziczenia została 
wprowadzona, nie można ograniczać kręgu podmiotów legitymowanych wyłącznie 
do osób mających interes majątkowy w wyeliminowaniu określonego podmiotu 
z kręgu spadkobierców. Osoby najbliższe zmarłego mogą bowiem domagać się 
uznania określonego spadkobiercy za niegodnego, kierując się wyłącznie interesem 
niemajątkowym. Trudne do uzasadnienia byłoby stanowisko, że nie jest możliwe 
domaganie się uznania spadkobiercy za niegodnego przez osobę bliską 
spadkodawcy, która – nie mając interesu majątkowego, chciałaby jednak 
ze względu na kult pamięci zmarłego, aby ostatnia jego wola została uszanowana 
i aby porządek dziedziczenia nie był ustalany np. na podstawie sfałszowanego 
testamentu. Dlatego też interesu uzasadniającego wystąpienie z żądaniem uznania 
spadkobiercy za niegodnego nie można ograniczać jedynie do interesu 
majątkowego. 
Jak wynika z przedstawionych orzeczeń, w pierwszym z nich Sąd Najwyższy 
oceniał charakter żądania uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia na 
tle art. 17 pkt 1 k.p.c. w pierwotnym brzmieniu, w drugim zakwalifikował to żądanie 

 
5 
do kategorii powództw o ukształtowanie prawa, natomiast w trzecim dokonał 
wykładni pojęcia interesu prawnego w rozumieniu art. 929 k.c. Tylko w pierwszym 
i trzecim nawiązał do kwalifikacji spraw o uznanie spadkobiercy za niegodnego 
z punktu widzenia tradycyjnego na gruncie przepisów kodeksu postępowania 
cywilnego podziału spraw na sprawy o prawa majątkowe i o prawa niemajątkowe. 
Podział ten znajduje odzwierciedlenie w przepisach art. 17 pkt 1 i 4 k.p.c., które 
rozróżniają sprawy „o prawa niemajątkowe” i „o prawa majątkowe” w celu 
rozgraniczenia właściwości rzeczowej sądów rejonowych i okręgowych. Na tle tych 
przepisów wyłaniają się trudności w wytyczeniu linii granicznych między 
poszczególnymi rodzajami spraw w sposób pozwalający na ich dychotomiczny 
podział na sprawy o prawa majątkowe i niemajątkowe.  
W doktrynie dominuje pogląd, że podstawą wyróżnienia kategorii praw 
majątkowych i niemajątkowych jest typowy interes, jaki prawa te realizują. 
Prawa  majątkowe 
są 
przy 
tym 
uwarunkowane 
obiektywnym 
interesem 
ekonomicznym uprawnionego. Na podstawie tego kryterium do praw majątkowych 
zalicza się w szczególności prawa rzeczowe, wierzytelności opiewające na 
świadczenia majątkowe, prawa majątkowe małżeńskie oraz istotną część praw 
kwalifikowanych jako tzw. własność intelektualna. Z kolei do praw niemajątkowych 
zalicza się prawa osobiste i prawa rodzinne niemajątkowe, stanowiące element 
stosunków między małżonkami, krewnymi, przysposobionymi i powinowatymi. 
Ostatnio w prawie cywilnym występuje tendencja do uwzględniania wartości 
osobistych w obrębie praw majątkowych, co dodatkowo utrudnia rozróżnienie obu 
rodzajów praw (zob. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2005 r., III CZP 
111/05, OSNC 2006, nr 11, poz. 183 i z dnia 6 czerwca 2007 r., III CZP 56/07, 
OSNC 2008, nr 7-8, poz. 79 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 
2008 r., II CSK 267/08, nie publ.).  
Niegodność dziedziczenia nie następuje ipso iure, uznanie za niegodnego 
wymaga orzeczenia sądowego stwierdzającego, że określony spadkobierca został 
uznany za niegodnego (art. 928 § 1 k.c.). Orzeczenie takie ma charakter 
konstytutywny, stwierdzenie niegodności następuje w chwili uprawomocnienia się 
orzeczenia, z tym że działa ono ex tunc, gdyż spadkobierca niegodny zostaje 
wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 928 § 2 k.c.). 

 
6 
W konsekwencji, należny mu spadek lub udział w spadku przypada innym osobom 
zgodnie z regułami dziedziczenia ustawowego lub w drodze przyrostu. 
Spadkobierca niegodny nie ma również prawa do zachowku. 
Żalący 
ma 
rację 
podnosząc, 
że 
żądanie 
uznania 
spadkobiercy 
za niegodnego 
nie 
jest 
dochodzeniem 
roszczenia 
materialnoprawnego, 
czyli uprawnienia polegającego na tym, że oznaczona osoba ma obowiązek 
wykonać świadczenie na rzecz uprawnionego, a uprawniony może żądać, aby 
zachowała się ona w ściśle określony sposób. Osobie mającej w tym interes 
prawny 
służy 
powództwo, 
którego 
przedmiotem 
nie 
jest 
dochodzenie 
tak  pojmowanego roszczenia, lecz żądanie uznania spadkobiercy za niegodnego, 
a w konsekwencji ukształtowania z mocy wyroku nowego porządku dziedziczenia 
po danym spadkodawcy. Konstatacja ta nie przesądza jednak kwestii zaliczenia 
spraw o uznanie spadkobiercy za niegodnego do kategorii spraw o prawa 
majątkowe lub niemajątkowe. Dla kwalifikacji tej istotne bowiem jest to, czy żądanie 
uznania spadkobiercy za niegodnego służy realizacji interesów majątkowych 
uprawnionego. 
Nie ulega wątpliwości, że żądanie uznania spadkobiercy za niegodnego, bez 
względu na motywy, jakimi kieruje się powód, zmierza do wyeliminowania 
określonej osoby z kręgu spadkobierców, a tym samym do ukształtowania nowego 
porządku dziedziczenia po danym spadkodawcy. Zgodnie z art. 922 § 1 k.c., 
w skład spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, dlatego prawo do 
spadku z istoty swej ma charakter majątkowy. W konsekwencji żądanie uznania 
spadkobiercy za niegodnego wywiera wpływ na stosunki majątkowe stron. 
Nawet  w wyjątkowej sytuacji przedstawionej w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 
11 marca 2003 r., V CKN 1871/00, gdy z żądaniem uznania spadkobiercy 
za  niegodnego występuje osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych 
danego spadkodawcy, która w konkretnych okolicznościach nie doszłaby do 
dziedziczenia, stopień nasilenia cech przypisywanych prawom majątkowym jest tak 
znaczący, że uzasadnia zakwalifikowanie sprawy do kategorii spraw o prawa 
majątkowe. Można tu wprawdzie dopatrywać się pewnych elementów praw 
osobistych, ale pozostają one zdecydowanie na drugim planie. Żądanie uznania 
spadkobiercy za niegodnego zmierza przede wszystkim do realizacji interesów 

 
7 
majątkowych uprawnionego przez wyeliminowanie określonej osoby z kręgu 
spadkobierców, a przez to do nowego ukształtowania kręgu osób, na które 
przechodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego. Dlatego też skład orzekający 
Sądu Najwyższego podziela wyrażone wcześniej stanowisko, że  sprawy o uznanie 
spadkobiercy za niegodnego należy zaliczyć do kategorii spraw o prawa 
majątkowe. 
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w związku z art. 
3941 § 3 k.p.c. oddalił zażalenie jako pozbawione uzasadnionych podstaw.