I CZ 88/07

Sygn. akt I CZ 88/07 
 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 24 sierpnia 2007 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Gerard Bieniek 
SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian 
 
 
w sprawie z powództwa E.K. 
przeciwko A.K., J.P. i A.P. 
o zapłatę, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 24 sierpnia 2007 r., 
zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego  
z dnia 5 marca 2007 r., sygn. akt [...], 
 
 
 
uchyla zaskarżone postanowienie. 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
Skarga kasacyjna powoda od wyroku Sadu Apelacyjnego z 21 listopada 
2006 r. zasądzającego na jego rzecz 20 239,24 zł i oddalającego jego  apelację 
w  pozostałej części wniesiona 5 marca 2007 r. zawierała również wniosek 
o  „zwolnienie powoda od kosztów sądowych wpisu od skargi kasacyjnej”. 
Zaskarżonym  postanowieniem Sąd umorzył postępowanie wywołane  wnioskiem 
o  zwolnienie od kosztów sądowych i odrzucił skargę na podstawie art. 1302 § 3 
k.p.c. stwierdzając, że  pełnomocnik nie uiścił opłaty podstawowej w kwocie 30 zł.  
W zażaleniu pełnomocnik zarzucił niewłaściwą interpretację wskazanego przepisu 
k.p.c., który  zdaniem skarżącego nie stosuje się w postępowaniu wywołanym 
wniesieniem skargi kasacyjnej, jeżeli zwolnienie od kosztów sądowych  zostało 
udzielone przed sądem I i II instancji. Skarżący wyraża zapatrywanie, że z chwilą 
uprawomocnienia się wyroku zwolnienie od kosztów wygasło, konieczne jest 
ponowne wystąpienie o zwolnienie od kosztów w postępowaniu kasacyjnym 
i  dlatego wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przekazanie sprawy 
Sądowi II instancji  celem ponownego rozpoznania. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:  
Zagadnienie dotyczące skuteczności zwolnienia strony od kosztów sądowych 
w   postępowaniu przed sądem powszechnym budzi wątpliwości i prowadziło do 
niejednolitych 
rozstrzygnięć 
Sądu 
Najwyższego, 
determinowanych 
zresztą 
szczegółowym zakresem rozpoznawanych  środków odwoławczych, co nie zawsze 
umożliwia adaptację wyrażonych tam poglądów do okoliczności rozpoznawanej 
sprawy. Wskazać tu można postanowienie z 26 lipca 2000 r. I CZ 89/00, LEX nr 
51344 wypowiadające zasadę, iż zwolnienie od kosztów sądowych, akcesoryjne 
w  stosunku do sprawy a nie określonych etapów postępowania, odnosi się do 
całego postępowania w sprawie, a nie do poszczególnych instancji. Wypada jednak 
zauważyć, że istota zarzutu sprowadzała się do braku konsekwencji sądu drugiej 
instancji, który odrzucił nie opłaconą apelację (art. 17 u.k.s.c. 1967 r.), ale ustanowił 
również pełnomocnika z urzędu dla tej strony, zwolnionej od kosztów sądowych 
przez sąd pierwszej instancji. 

 
3 
Nie odpowiada okolicznościom rozpoznawanej sprawy także teza postanowienia  
z  20 kwietnia 2000 r., III CZ 43/00, OSNC 2000/11/202, stwierdzająca, że strona 
zwolniona przez sąd pierwszej instancji od opłaty od pozwu, a następnie od 
apelacji, zachowuje, po wydaniu wyroku przez sąd  drugiej instancji, status strony 
zwolnionej częściowo od kosztów sądowych. Orzeczenie to zostało wydane 
w  innym stanie prawnym, w którym od wyroku sądu drugiej instancji przysługiwała 
kasacja jako środek odwoławczy.  
Zmiana zasad postępowania odwoławczego dokonana w 2005 r. 
przekształcająca kasację w skargę kasacyjną będącą środkiem zaskarżenia 
prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji wymaga ponownego rozważenia 
skuteczności zwolnienia od kosztów sądowych dokonanego przed sądem 
powszechnym, po wydaniu przez sąd drugiej instancji  wyroku  lub postanowienia 
kończącego postępowanie podlegających  zaskarżeniu skargą kasacyjną.  
Stwierdzić należy najpierw utrzymywanie się rozbieżności w orzecznictwie Sądu 
Najwyższego, co do tego zagadnienia. Za rozciągnięciem  udzielonego zwolnienia 
na postępowanie kasacyjne opowiedziały się składy orzekające w postanowieniach  
z  20 października 2006 r. IV CZ 77/06; z 9 listopada  2006 r. IV CZ  85/06; 
z   30  maja 2007 r., I CZ 54/07.  
Przeciwne stanowisko zajęły składy orzekające w postanowieniach z 23 stycznia 
2007 r. III CZ 3/07; z 14 marca 2007 r. I CZ 5/07. Sąd Najwyższy  w sprawie 
rozpoznawanej obecnie opowiada się za stanowiskiem wyrażonym w dwóch 
ostatnio powołanych orzeczeniach. 
Punkt wyjścia  stanowi pojęcie sprawy, czyli zespołu czynności procesowych 
stron i sądu rozpoczętych wniesieniem pozwu, a zakończonych wydaniem wyroku, 
który zgodnie z art. 365 k.p.c. ma moc wiążącą określoną w art. 365 § 1 k.p.c. 
wobec stron, sądów, trybunałów, organów państwowych i administracyjnych 
a   nawet osób spoza kręgu stron postępowania. Prawomocność wyroku 
uwarunkowana niedopuszczalnością zmiany przy pomocy zwykłych środków 
odwoławczych, zindywidualizowanego stosunku prawnego ukształtowanego lub 
potwierdzonego przez sąd nakazuje utożsamić ją z zakończeniem sprawy, inaczej - 
realizacją prawa określonego podmiotu do sądu na etapie rozpoznawczym. 
Jednocześnie pozwala zastosować środki przymusu w razie potrzeby egzekucji, 

 
4 
niezależnie od subiektywnego przekonania strony zobowiązanej, o słuszności lub 
prawidłowości orzeczenia. Uzyskanie przez wyrok przymiotu prawomocności 
oznacza wyłączenie kompetencji sądu do podejmowania czynności procesowych 
właściwych dla fazy rozpoznawczej  a zatem koniec sprawy poddanej pod osąd. 
Podobny skutek oceniany pod kątem zakończenia sprawy wywierają prawomocne 
postanowienia wymienione w art. 3981 § 1 k.p.c.    
 
Przyjmując 
incydentalność 
a 
zarazem 
akcesoryjność 
postępowań 
wpadkowych 
toczących 
się 
na 
marginesie 
postępowania 
zasadniczego, 
zmierzającego bezpośrednio do wydania wyroku, należy uznać, że skutki ich 
zostają pochłonięte przez orzeczenie co do meritum. Do takich należy 
postępowanie o zwolnienie od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie w wyroku 
o   kosztach i opłatach powoduje w zasadzie bezprzedmiotowość wydanych 
rozstrzygnięć w przedmiocie zwolnienia, chyba że przepis szczególny nakazuje ten 
skutek  uwzględniać w dalszych samodzielnych fazach postępowania. Tak się 
dzieje ze zwolnieniem od kosztów sądowych w postępowaniu egzekucyjnym 
(art.  771 k.p.c.), jest to jednak wyjątek potwierdzający przedstawioną wyżej regułę. 
 
Odnośnie do innych postępowań po uprawomocnieniu się wyroku, przeciw  
rozciąganiu na te postępowania zwolnienia udzielonego w postępowaniu 
rozpoznawczym przed sądem powszechnym przemawia wyjątkowy charakter 
zwolnienia będącego formą przejmowania przez Skarb Państwa obowiązku strony: 
partycypowania w kosztach związanych z realizacją jej roszczenia procesowego. 
Ponadto nadzwyczajne środki  w niektórych wypadkach mogą być wnoszone po 
upływie znacznego czasu i dezaktualizacji danych faktycznych. 
 
Wykładnia przepisów oddziałujących bezpośrednio na realizację prawa  
jednostki do sądu nie może pomijać kwestii formalizmu i rygoryzmu prawa 
przejawiających się w przepisach art. 1302 § 3 k.p.c., art. 3986 § 2 i 3 k.p.c. Cechy 
te wymagają ukształtowania (w granicach wykładni) modelu postępowania 
ułatwiającego podejmowanie decyzji procesowych o nieodwracalnych skutkach. 
Uznanie, iż rozstrzygnięcia incydentalne dotyczące obowiązku ponoszenia kosztów 
sądowych podjęte w postępowaniu zakończonym prawomocnie nie są skuteczne 
w  postępowaniu odrębnym opartym na środku nadzwyczajnym spełnia ten 
postulat. Należy dodać, że termin dwumiesięczny do wniesienia skargi kasacyjnej 

 
5 
przedłużony o czynności sądu (uzasadnienie i  doręczenie wyroku) jest dostateczny 
dla przygotowania i złożenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w tym 
postępowaniu.  
 
Przytoczone względy prowadzą do wniosku, że skarga kasacyjna, co do 
zasady, podlega opłacie zgodnie z art. 3 ust. 2 pkt 3 u.k.s.c. 2005 r., a skarżący, 
pragnąc uzyskać zwolnienie, musi złożyć stosowny wniosek (art. 102 lub art. 103 
u.k.s.c. 2005 r., choćby korzystał ze zwolnienia w postępowaniu przed sądem 
drugiej instancji. Dlatego zaskarżone postanowienie należało uchylić w całości 
(art.  3941 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39815 § 1 k.p.c.), w celu zbadania 
i  rozstrzygnięcia wpierw wniosku  w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych.