I CZ 7/13

Sygn. akt I CZ 7/13 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 14 marca 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący) 
SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) 
SSN Agnieszka Piotrowska 
 
 
 
w sprawie z powództwa L. C.-Z. i L. P. 
przeciwko Skarbowi Państwa - Państwowemu Wojewódzkiemu Inspektorowi 
Sanitarnemu w W. 
o zapłatę, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym  
w Izbie Cywilnej w dniu 14 marca 2013 r., 
zażalenia powódek na wyrok Sądu Apelacyjnego w […]  
z dnia 27 września 2012 r.,  
 
1) oddala zażalenie; 
2) wniosek strony pozwanej o zasądzenie kosztów postępowania 
zażaleniowego 
pozostawia 
do 
rozstrzygnięcia 
Sądowi 
w  orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
2 
 
Powódki L. C.-Z. i L. P. wnosiły o zasądzenie od Skarbu Państwa 
reprezentowanego przez Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w 
W. kwot po 367 940,50 zł. zł. na rzecz każdej z  nich tytułem wynagrodzenia za 
korzystanie z opisanej w pozwie nieruchomości. 
Strona pozwana wnosząc o oddalenie powództwa podniosła zarzut 
potrącenia kwoty 600 000 zł. za poczynione nakłady na remont budynków 
na  nieruchomości. 
Wyrokiem z dnia 6 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy w W. uwzględnił 
powództwo w zakresie należności głównych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 
11 października 2010 r., oddalając żądanie zasądzenia odsetek za okres od dnia 
8  stycznia 2010 r. do dnia 10 października 2010 r., umorzył postępowanie 
w  pozostałej części i orzekł o kosztach procesu. 
Sąd ten ustalił między innymi, że powódki są współwłaścicielkami po ½ 
części nieruchomości opisanej w pozwie, która została wywłaszczona w 1954 r. 
na  rzecz 
Wojewódzkiej 
Stacji 
Sanitarno-Epidemiologicznej. 
Orzeczenie 
o  wywłaszczeniu zostało uchylone w 1996 r. Przez cały czas nieruchomość była 
w  posiadaniu i użytkowaniu Wojewódzkiej Stacji Sanitarno- Epidemiologicznej. 
Wyrokiem sądowym z dnia 6 marca 2009 r. nakazano wydanie nieruchomości 
powódkom. W czasie wieloletniego użytkowania strona pozwana poczyniła 
na  nieruchomości nakłady na budowę i remont budynków oraz dokonanie 
przyłącza gazowego i wodociągowego, które wyceniła za okres ostatnich 10 lat na 
kwotę 600 000 zł. Dnia 22 czerwca 2009 r. powódki zawarły z Powiatową Stacją 
Sanitarno-Epidemiologiczną umowę najmu nieruchomości za kwotę czynszu po 
3 900 zł. na rzecz każdej z nich. Za okres dochodzony pozwem mogły uzyskać 
tytułem czynszu kwotę 735 881 zł. 
Sąd Okręgowy stwierdził, że od 1996 r. pozwany korzystał z nieruchomości 
bez tytułu prawnego i będąc samoistnym posiadaczem w złej wierze obowiązany 
jest na podstawie art. 224 § 2 i art. 225 k.c. do wynagrodzenia za korzystanie 
z  rzeczy w wysokości wskazanej przez biegłego. Ponieważ wynagrodzenie to 
wyliczone zostało jako równowartość czynszu, jaki powódki mogłyby otrzymać 

 
3 
za  wynajmowanie nieruchomości niezabudowanej, nie było, zdaniem Sądu 
Okręgowego, potrzeby uwzględniania zarzutu potrącenia z tytułu nakładów 
poczynionych przez pozwanego ani z tytułu wzrostu czynszu najmu budynków 
przez niego wybudowanych. Poza tym Sąd Okręgowy stwierdził, że zgodnie z art. 
229 k.c. pozwany mógłby żądać zwrotu nakładów z chwilą wydania rzeczy, 
a  ponieważ do chwili obecnej posiada przedmiotową nieruchomość, sam korzysta 
z poczynionych przez siebie nakładów. 
W wyniku apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z  dnia 27 
września 2012 r. uchylił wyrok Sądu pierwszej instancji i przekazał sprawę temu 
Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania 
apelacyjnego. 
Sąd drugiej instancji uznał za skuteczne zarzuty apelacji wskazujące 
na  uchylenie się Sądu Okręgowego od rozpoznania zgłoszonego przez 
pozwanego zarzutu potrącenia stwierdzając, że wynikało to z błędnego przyjęcia, 
iż  nie doszło do zwrotu powódkom przedmiotowej nieruchomości. Powołując się 
na  uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2005 r. III CZP 47/05 (OSNC 
2006/6/100) stwierdził, że zwrot rzeczy w rozumieniu art. 229 § 1 k.c. może 
nastąpić także w sposób przewidziany w art. 349 k.c., a zatem w rozpoznawanej 
sprawie należy uznać, że najpóźniej w dacie zawarcia umowy najmu przedmiotowej 
nieruchomości, tj. w dniu 22 czerwca 2009 r. doszło do zwrotu powódkom 
nieruchomości i od tej chwili posiadanie jej przez stronę pozwaną, choć 
reprezentowaną przez inne statio fisci Skarbu Państwa, zyskało podstawę prawną. 
Stronie pozwanej zatem, co do zasady przysługiwało roszczenie o zwrot nakładów, 
nierozpoznane przez Sąd pierwszej instancji. 
Sąd Apelacyjny nie podzielił też stanowiska Sądu Okręgowego, że nie było 
potrzeby uwzględniania zarzutu potrącenia ponieważ powódki domagały się 
wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości niezabudowanej. 
Stwierdził, że zakres zgłoszonych przez nie roszczeń w sytuacji, gdy nieruchomość 
została im zwrócona, nie ma wpływu na uprawnienia posiadacza nieruchomości 
do  żądania zwrotu nakładów na podstawie art. 226-227 k.c. 

 
4 
Sąd Apelacyjny, powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego zajęte 
między innymi w wyrokach z dnia 23 października 2003 r. V CK 387/02, z dnia 
22  stycznia 2003 r. II CKN 1103/00 i z dnia 14 kwietnia 1999 r. (niepubl.) stwierdził 
również, że Sąd pierwszej instancji miał obowiązek z urzędu ustalić, które statio 
fisci 
Skarbu 
Państwa 
było 
w 
rzeczywistości 
samoistnym 
posiadaczem 
przedmiotowej nieruchomości, czego nie uczynił, a w konsekwencji nie ustalił, która 
jednostka organizacyjna powinna reprezentować pozwany Skarb Państwa 
w  sprawie, co budzi wątpliwości. Wskazał na okoliczności, które wątpliwości te 
wywołują i stwierdził, że konieczne jest poczynienie w tym przedmiocie określonych 
ustaleń i dokonanie  na gruncie ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej 
Inspekcji Sanitarnej (jedn. tekst: Dz. U. z 2011 r., Nr 212, poz. 1263, ze zm.) oceny, 
która jednostka organizacyjna Państwowej Inspekcji Sanitarnej powinna w sprawie 
reprezentować pozwany Skarb Państwa. Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z art. 
17c ust.1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień 
przysługujących Skarbowi Państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 493 ze zm.- dalej: „ustawa 
z dnia 8 sierpnia 1996 r.”), potrącenie z wierzytelności Skarbu Państwa 
przysługującej danemu podmiotowi reprezentującemu Skarb Państwa może być 
dokonane, jeżeli potrącana wierzytelność wzajemna przysługuje wobec tego 
samego podmiotu reprezentującego Skarb Państwa, a zatem zarzut potrącenia 
mógłby być w sprawie uwzględniony jedynie w sytuacji, gdyby wierzytelność 
z  tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości przysługiwała 
powódkom wobec tej samej jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa, która 
dokonała i zgłasza do potrącenia nakłady. 
W konsekwencji Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. uchylił 
wyrok Sądu pierwszej instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. 
W zażaleniu na powyższe rozstrzygnięcie powódki zarzuciły naruszenie 
przepisów postępowania: art. 386 § 4 i art. 382 k.p.c. przez uznanie, że Sąd 
Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy lub, że wydanie wyroku wymagało 
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, choć materiał zebrany 
przez Sąd Okręgowy pozwalał na wydanie merytorycznego wyroku przez Sąd 
odwoławczy; art. 162 k.p.c. przez dopuszczenie prowadzenia postępowania 
dowodowego dotyczącego zarzutu potrącenia, mimo że strona pozwana nie 

 
5 
zgłosiła zastrzeżenia po oddaleniu przez Sąd pierwszej instancji jej wniosków 
dowodowych w tym przedmiocie oraz art. 381 k.p.c. przez nie pominięcie nowych 
faktów związanych z kwestią właściwej reprezentacji Skarbu Państwa zgłoszonych 
przez stronę pozwaną dopiero w apelacji, a także naruszenie prawa materialnego 
przez niezastosowanie art. 225 i art. 226 § 2 k.c. Wniosły o uchylenie zaskarżonego 
wyroku i przekazanie go do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Na wstępie należy stwierdzić, że wprowadzona z dniem 3 maja 2012 r w art. 
3941 § 11 k.p.c. nowa, nieznana dotychczas procedurze cywilnej instytucja 
zażalenia do Sądu Najwyższego na orzeczenie kasatoryjne Sądu drugiej instancji 
służyć ma skontrolowaniu, czy orzeczenie to, które w obowiązującym systemie 
apelacji pełnej, powinno być wyjątkiem od zasady merytorycznego rozstrzygnięcia 
sprawy przez Sąd drugiej instancji, zostało wydane prawidłowo i oparte na jednej 
z  wymienionych w art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. podstaw kasatoryjnych., którymi są: 
nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji, nierozpoznanie przez 
ten sąd istoty sprawy oraz sytuacja, gdy wydanie wyroku przez sąd drugiej instancji 
wymagałoby przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. 
Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 listopada 2012 r. 
IV  CZ 147/12 (OSNC z 2013 r., nr 3, poz. 41), przedmiotem badania Sądu 
Najwyższego przy rozpoznawaniu zażalenia na uchylenie wyroku jest jedynie 
istnienie formalnych, procesowych podstaw wydania przez Sąd drugiej instancji 
wyroku kasatoryjnego zamiast merytorycznego zakończenia sprawy. Tak określony 
zakres kontroli nie obejmuje ani oceny zasadności roszczeń ani merytorycznego 
badania stanowiska prawnego Sądu drugiej instancji, gdyż zażalenie przewidziane 
w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest środkiem prawnym służącym kontroli 
materialnoprawnej podstawy wyroku ani zasad postępowania. Jest ono skierowane 
jedynie przeciwko uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego 
rozpoznania, a więc ocenie może być poddany jedynie ewentualny błąd sądu 
odwoławczego 
przy 
kwalifikowaniu 
określonej 
sytuacji 
procesowej 
jako 
odpowiadającej powołanej podstawie orzeczenia kasatoryjnego. 

 
6 
Z tych względów w rozpoznawanej sprawie poza oceną Sądu Najwyższego 
pozostają zarzuty zażalenia oparte na podstawie naruszenia przepisów prawa 
materialnego: art. 225 i art. 226 § 2 k.c., jak również procesowe zarzuty naruszenia 
art. 162 k.p.c. i art. 381 k.p.c., jako wykraczające poza zakres kognicji Sądu 
Najwyższego przy rozpoznawaniu zażalenia przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c.   
Podstawą wydania przez Sąd Apelacyjny orzeczenia kasatoryjnego był art. 
386 § 4 k.p.c., który przewiduje dwie przyczyny uchylenia wyroku sądu pierwszej 
instancji: gdy sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy i gdy wydanie przez sąd drugiej 
instancji orzeczenia merytorycznego wymagałoby przeprowadzenia przez ten sąd 
postępowania dowodowego w całości. Choć Sąd Apelacyjny nie wskazał, która 
z  tych przesłanek stanowiła podstawę uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji, 
uchybienie to nie uniemożliwia oceny zasadności zaskarżonego orzeczenia, 
gdyż  ze 
wskazanych 
przez 
Sąd 
okolicznościach 
wynika, 
że 
chodzi 
o  nierozpoznanie przez Sąd Okręgowy istoty sprawy.     
Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, nierozpoznanie istoty sprawy 
przez sąd pierwszej instancji zachodzi wtedy, gdy sąd ten, w wyniku stwierdzenia 
istnienia przesłanki unicestwiającej roszczenie pozwu lub żądanie zgłoszone 
w  zarzucie przez pozwanego, nie rozpoznał merytorycznie sprawy, a więc nie 
zbadał podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia lub zarzutu pozwanego 
(porównaj między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2006 r. 
V  CSK 140/06, z dnia 7 maja 2009 r. I CSK 513/09,  z dnia 6 września 2011 r. I UK 
70/11 i z dnia 9 listopada 2012 r. IV CZ 156/12, niepubl.). W szczególności - jak 
wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 września 1998 r. II CKN 897/97 (OSNC 
1999/1/22) – nierozpoznanie istoty sprawy oznacza zaniechanie przez sąd 
pierwszej instancji zbadania materialnej podstawy żądania pozwu albo pominięcie 
merytorycznych zarzutów pozwanego. 
Nie ulega wątpliwości, że w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji 
pominął merytoryczny zarzut potrącenia zgłoszony przez stronę pozwaną i nie 
rozpoznał go w ogóle uznając, że jest on niedopuszczalny wobec tego, iż nie 
nastąpił zwrot przedmiotowej nieruchomości. Nie doszło więc do rozpoznania istoty 
sprawy przed Sądem pierwszej instancji, bowiem uwzględnienie tego zarzutu 

 
7 
mogło zniweczyć roszczenie powódek w wyniku wzajemnego umorzenia 
wierzytelności zgłoszonych w sprawie przez obie strony. Zakwestionowanie przez 
Sąd Apelacyjny poglądu Sądu pierwszej instancji o niedopuszczalności potrącenia 
i  stwierdzenie dopuszczalności zgłoszenia przez stronę pozwaną tego zarzutu 
uzasadniało więc uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do 
ponownego rozpoznania, gdyż w konsekwencji niedokonania merytorycznej oceny 
zarzutu potrącenia nie doszło do rozpoznania istoty sprawy, a merytoryczna ocena 
tego zarzutu wymagałoby przeprowadzenia w tym zakresie postępowania 
dowodowego w całości. 
Nierozpoznanie przez Sąd pierwszej instancji zarzutu potrącenia było 
wystarczającą przyczyną, uzasadniającą uchylenie wyroku tego Sądu przez Sąd 
drugiej instancji, a zatem podniesiony w zażaleniu zarzut naruszenia art. 386 § 4 
k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. należy uznać za nieuzasadniony.  
Natomiast rozważając  kwestię ustalenia właściwej reprezentacji pozwanego 
Skarbu Państwa, wskazaną jako druga przyczyna uchylenia wyroku Sądu pierwszej 
instancji trzeba stwierdzić, że obowiązek ustalenia właściwej reprezentacji 
pozwanego Skarbu Państwa spoczywa na sądach obu instancji i, jak stwierdził Sąd 
Najwyższy w wyroku z dnia14 kwietnia 1999 r. III CKN 1239/98 (OSNC 
1999/11/191),  do nieważności postępowania z przyczyn określonych w art. 379 pkt 
2 k.p.c. mogłoby ewentualnie dojść tylko w przypadku, gdyby przed sądem 
pierwszej 
instancji 
Skarb 
Państwa 
był 
reprezentowany 
przez 
jednostkę 
organizacyjną zupełnie nie mającą żadnego związku z dochodzonym roszczeniem. 
W innych przypadkach Sąd drugiej instancji może sam zawiadomić o toczącym się 
procesie pozostałe jednostki organizacyjne Skarbu Państwa, z których działaniem 
łączy się dochodzone roszczenie, umożliwiając im udział w sprawie. 
Jednakże w rozpoznawanej sprawie kwestia właściwej reprezentacji Skarbu 
Państwa ma przesądzające znaczenie dla oceny skuteczności zarzutu potrącenia, 
bowiem, jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, ze względu na wielość 
państwowych jednostek organizacyjnych należy przyjąć zasadę, że przesłanka 
wzajemności przewidziana w art. 498 § 1 k.c. jest spełniona wtedy, gdy obie 
wierzytelności, tj. wierzytelność wobec Skarbu Państwa i wierzytelność Skarbu 

 
8 
Państwa, są związane z tą samą państwową jednostką organizacyjną (porównaj 
między innymi uchwałę  z dnia 1 czerwca 1994 r. II UZP 32/93, OSNP 1994/7-
8/150 oraz wyroki z dnia 12 października 2000 r. IV CKN 144/00, OSNC 2001/4/60 
i  z dnia 23 października 2003 r. V CK 387/02, OSNC 2004/12/196). Ta sama 
zasada przewidziana jest w powołanym przez Sąd Apelacyjny art. 17c ust.1 ustawy 
z dnia 8 sierpnia  1996 r. Z tego względu w przedmiotowej sprawie rozpoznanie jej 
istoty, do której należało rozpoznanie także zarzutu potrącenia, wymagało ustalenia 
właściwej 
reprezentacji 
Skarbu 
Państwa, 
a 
zatem 
w 
tych 
konkretnych 
okolicznościach zaniechanie ustalenia tego przez Sąd pierwszej instancji stanowiło 
nierozpoznanie istoty sprawy, w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. 
Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie 39814 w zw. 
z  art. 3941 § 3 i art. 3941 § 11 k.p.c. oddalił zażalenie.  
   
   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
es