I CZ 168/12

Sygn. akt I CZ 168/12 
 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 5 grudnia 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Jan Górowski 
SSN Krzysztof Pietrzykowski 
 
w sprawie z wniosku G. I. Spółki z o.o. w W. 
przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa 
o ustanowienie drogi koniecznej, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym  
w Izbie Cywilnej w dniu 5 grudnia 2012 r., 
zażalenia uczestnika na postanowienie Sądu Okręgowego  
z dnia 4 września 2012 r.,  
 
 
oddala zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach 
postępowania przed Sądem Najwyższym Sądowi Rejonowemu. 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
2 
 
W wyniku apelacji wnioskodawcy Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 4 
września 2012 r. uchylił zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego w z dnia 21 
marca 2012 r. i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. 
Sąd Okręgowy uznał, wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji, że 
nieruchomość  wnioskodawcy, stanowiąca działkę nr 5/3, położoną w W. przy ul. 
O.[…], wprawdzie ma dostęp do drogi publicznej, niemniej jednak nie jest to dostęp 
odpowiedni w rozumieniu art. 145 § 1 k.c. Droga dojazdowa umożliwia bowiem 
kierowcom tirów tylko wjazd na tę działkę,  natomiast wyjazd na drogę publiczną 
nie wchodzi w rachubę, gdyż usytuowanie budynków biurowo-magazynowych nie 
pozwala kierowcom na dokonanie bezpiecznego manewru zawracania tymi 
samochodami w obrębie działki nr 5/3. Do wyjazdu z tej działki wykorzystywany 
jest natomiast pas drogi stanowiący część działki nr 5/2, należącej do uczestnika 
postępowania. Droga ta  - o szerokości 12 m – będąca drogą wewnętrzną jest 
służebnością ustanowioną na rzecz sąsiedniej nieruchomości, stanowiącej działkę 
nr 
5/1. 
Zdaniem 
Sądu 
Okręgowego, 
faktyczne 
wykorzystywanie 
przez 
wnioskodawcę części działki należącej do uczestnika postępowania jako drogi 
wyjazdowej nie wyklucza domagania się przez niego prawnej gwarancji 
zapewnienia odpowiedniego dostępu jego nieruchomości do drogi publicznej. W 
związku z tym, że istnieje potrzeba zgromadzenia materiału dowodowego w celu 
ustalenia wysokości należnego Skarbowi Państwa wynagrodzenia, Sąd Okręgowy 
zdecydował się na uchylenie zaskarżonego apelacją postanowienia i przekazanie 
sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.  
Uczestnik postępowania zaskarżył postanowienie Sądu Okręgowego 
zażaleniem do Sądu Najwyższego. Skarżący zarzucając Sądowi drugiej instancji 
naruszenie art. 145 § 1 k.c., art. 328 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 386 § 4 
w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., wniósł o zmianę tego postanowienia przez oddalenie 
apelacji wnioskodawcy albo też o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu 
Sądowi do ponownego rozpoznania. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

 
3 
Podstawę skierowanego do Sądu Najwyższego zażalenia stanowi art. 3941 
§ 11 k.p.c., zgodnie z którym, zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje w razie 
uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania 
sprawy do ponownego rozpoznania. Przytoczone uregulowanie weszło w życie 
z dniem 3 maja 2012 r., stąd też orzecznictwo Sądu Najwyższego co do kierunku 
wykładni i rozumienia art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest jeszcze ukształtowane. 
W pierwszej kolejności pojawia się zatem wstępne pytanie o zakres kognicji Sądu 
Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym wszczętym z powodu kasatoryjnego 
orzeczenia sądu drugiej instancji o charakterze merytorycznym. Wychodząc 
z założenia - zgodnego zresztą z całokształtem kodeksowej regulacji postępowania 
w sprawach cywilnych - że przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie 
w jakimkolwiek stopniu nie konkuruje z instytucją skargi kasacyjnej, należy przyjąć, 
że w rozważanym wypadku kognicja Sądu Najwyższego jako sądu zażaleniowego 
jest zredukowana wyłącznie do dokonania oceny, czy istniała formalna, procesowa 
podstawa do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy sądowi 
pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Ocena ta powinna być zatem 
przeprowadzona bez szerszego wdawania się w merytoryczne podłoże  samej 
sprawy. Oznacza to, że Sąd Najwyższy rozpatrując zażalenie, sprawdza jedynie, 
czy rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty 
sprawy albo, że wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania 
dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.), bądź też, iż w rachubę wchodziła 
podstawa nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.). Jeżeli natomiast sąd 
drugiej instancji rozpoznawał apelację od wyroku wydanego w postępowaniu 
uproszczonym, Sąd Najwyższy ocenia, czy uwzględniono art. 50512 § 1 k.p.c. 
Innymi słowy, Sąd Najwyższy jako organ judykacyjny dokonuje w ramach zażalenia 
złożonego na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. sprawdzenia prawidłowości 
stanowiska sądu drugiej instancji w ściśle określonym zakresie, a podłożem 
merytorycznym toczącego się między stronami sporu zajmuje się tylko 
w kontekście ewentualnego naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. (kontrola zażaleniowa 
Sądu Najwyższego w aspekcie ewentualnego naruszenia art. 386 § 2 k.p.c. stanowi 
zagadnienie odrębne, mające charakter stricte procesowy). 

 
4 
Wyznaczona przez ustawodawcę rola Sądu Najwyższego jako sądu 
zażaleniowego kontrolującego prawidłowość realizowania przez sądy apelacyjne 
swej funkcji procesowej sprawia, że rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego po 
rozpatrzeniu zażalenia wniesionego na podstawie w art. 3941 § 11 k.p.c. może 
przedstawiać się dwojako: w wypadku nieuwzględnienia zażalenia  dojdzie do jego 
oddalenia, natomiast w razie uwzględnienia – nastąpi uchylenie zaskarżonego 
wyroku (w postępowaniu nieprocesowym – postanowienia co do istoty sprawy). 
Odpowiednie zastosowanie znajdą więc art. 39814 i 39815 § 1 k.p.c. W pierwszej 
sytuacji sprawa zostanie po raz kolejny rozpoznana przez sąd pierwszej instancji, 
w  drugiej zaś – sąd drugiej instancji ponownie rozpozna apelację. Istota 
omawianego postępowania zażaleniowego z góry więc wyłącza możliwość 
przychylenia się do wniosku uczestnika postępowania, ażeby w wypadku 
uwzględnienia zażalenia Sąd Najwyższy wydał postanowienie reformatoryjne. 
Nie zasługuje także na uwzględnienie zawarty w zażaleniu wniosek 
alternatywny. Odnosząc bowiem zarzut naruszenia art. 145 § 1 k.c. do 
poczynionych wcześniej spostrzeżeń, należy stwierdzić, że jest to zarzut 
nieadekwatny do celu i przeznaczenia instytucji zażalenia w jej kształcie 
normatywnym 
sprecyzowanym 
w 
art. 
3941 
§ 
11 
k.p.c. 
Merytoryczne 
ustosunkowanie się do tego zarzutu przez Sąd Najwyższy związane byłoby wszak 
z bezpośrednią kontrolą trafności oceny prawnej i wskazań co do dalszego 
postępowania wyrażonych w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sądu 
drugiej instancji i oznaczałoby swoiste zawłaszczenie przez Sąd Najwyższy roli 
Sądu Najwyższego jako sądu kasacyjnego.  
Z tego samego względu należy przyjąć, że skutecznej podstawy 
rozpatrywanego zażalenia nie może stanowić sformułowany przez uczestnika 
postępowania zarzut niedostatku uzasadnienia zaskarżonego postanowienia 
z punktu widzenia wymagań określonych w art. 328 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., 
albowiem ze względu na jego ukierunkowanie wymagałby on również wypowiedzi 
Sądu Najwyższego co do merytorycznej kwestii, a mianowicie, czy ustanowienie 
służebności drogi koniecznej na rzecz wnioskodawcy będzie zgodne czy też 
sprzeczne z interesem społeczno-gospodarczym (art. 145 § 3 k.c.). Dokonywanie 
oceny tego zagadnienia w niniejszym postępowaniu nie jest zaś dopuszczalne.  

 
5 
W związku natomiast z zarzutem naruszenia art. 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2 
k.p.c. należy przede wszystkim podkreślić, że art. 3941 § 11 k.p.c. ma na podstawie 
odesłania zawartego w art. 13 § 2 k.p.c. odpowiednio zastosowanie także do 
wydawanych w postępowaniu nieprocesowym postanowień orzekających co do 
istoty sprawy. Zgodnie z powszechnie zajmowanym stanowiskiem, odpowiednie 
stosowanie przepisów normujących proces w innych rodzajach postępowań musi 
uwzględniać różnice zachodzące między tymi postępowaniami a procesem. 
W konsekwencji niektóre przepisy regulujące proces mogą być stosowane 
w postępowaniu nieprocesowym jedynie ze stosowną modyfikacją, a niektórych 
z  nich ze względu na charakter występującej odmienności postępowania 
nieprocesowego w porównaniu z procesem nie można w ogóle stosować. 
Zważywszy zatem, że Sąd Okręgowy w ramach kontroli instancyjnej przyjął inną niż 
Sąd Rejonowy koncepcję końcowego rozstrzygnięcia sprawy, w konsekwencji 
której zaistniała konieczność poczynienia po raz pierwszy ustaleń faktycznych co 
do wysokości należnego uczestnikowi postępowania wynagrodzenia z tytułu 
ustanowienia służebności drogowej, należy uznać, iż Sąd Okręgowy stosując 
odpowiednio art. 386 § 4 k.p.c. i respektując jednocześnie konstytucyjną zasadę co 
najmniej 
dwuinstancyjnego 
postępowania 
sądowego, 
był 
władny 
uchylić 
zaskarżone 
apelacją 
postanowienie 
i przekazać 
sprawę 
do 
ponownego 
rozpoznania wobec nierozpoznania przez Sąd Rejonowy istoty sprawy. Tym 
samym zarzut naruszenia art. 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2k.p.c. okazał się zarzutem 
chybionym.  
Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy zażalenie oddalił (art. 3941 § 3 
w zw. z art. 39814 § 4 k.p.c.).  
Podstawę rozstrzygnięcia o kosztach postępowania zażaleniowego stanowił 
art. 108 § 2 w zw. z art. 3941 § 3, art. 39821 i 391 § 1 k.p.c.