I CSK 901/14

Sygn. akt I CSK 901/14
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 29 października 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)
‎
SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)
‎
SSN Antoni Górski
Protokolant Justyna Kosińska
w sprawie z powództwa S. B.
‎
przeciwko Miastu W.
‎
o zapłatę,
‎
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 października 2015 r.,
‎
skargi kasacyjnej powoda
‎
od wyroku Sądu Apelacyjnego
‎
z dnia 21 marca 2014 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz
‎
do rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Powód S. B. - prowadzący działalność gospodarczą pod firmą „T.-B. S. B.” domagał się zasądzenia od pozwanego Miasta W. kwoty 1.744.295,00 zł jako wynagrodzenia wynikającego z  umowy o roboty budowlane, odpowiednio podwyższonego na podstawie art. 357
1
k.c. z odsetkami. W toku postępowania powód powoływał się także na art. 632 § 2 k.c.
Sąd Okręgowy oddalił powództwo po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych.
W listopadzie 2005 r. strony zawarły umowę o roboty budowlane, wielokrotnie zmienianą, ostatnio w dniu 2 maja 2008 r. Powód zobowiązał się wykonać inwestycję budowlaną na podstawie istniejących projektów budowlanych i  wykonawczych zgodnie z harmonogramem rzeczowo-finansowym. Termin zakończenia robót przewidziano na dzień 30 czerwca 2008 r. Strony uzgodniły, że wynagrodzenie będzie płacone na podstawie faktur wystawionych przez wykonawcę w cyklu miesięcznym. W umowie przewidziano, że wynagrodzenie ryczałtowe wykonawcy nie będzie podlegało waloryzacji. W dniu 8 listopada 2008 r. zmieniono zakres robót, a także zwiększono wynagrodzenie dla powoda do kwoty brutto – 8.664.090,19 zł.  W 2007 r. nastąpił znaczny wzrost cen materiałów budowlanych w stosunku do lat poprzednich, toteż powód
poniósł większe o  kilkanaście procent koszty w relacji do założonych wcześniej kosztów wykonania robót. Od sierpnia 2007 r. powód występował do strony pozwanej o podwyższenie przewidzianej w umowie ceny kosztorysowej o kwotę brutto 1.744.295,00 zł z  powodu poniesienia straty w wyniku gwałtownych zmian cen materiałów budowlanych. Podwyższenie to jednak nie nastąpiło, a w lipcu 2008 r. dokonano odbioru całej inwestycji.
Sąd Okręgowy przyjął, że skala podwyżek materiałów budowlanych w  2007  r., których użyto do wykonania umowy z 2005 r., nie oznacza nadzwyczajnej zmiany okoliczności w rozumieniu art. 357
1
k.c. Skutki takiego wzrostu cen, które dotknęły powoda, mieściły się w ramach zwykłego ryzyka kontraktowego. Skoro w toku postępowania o zamówienie publiczne powód złożył jedną z najkorzystniejszych ofert wykonania inwestycji (o niższej cenie), to działanie takie należy określić jako ryzyko umowne. Umowę zawarto w dniu 30 grudnia 2005  r., a termin odbioru inwestycji przewidziany został na koniec 2007 r., zatem już w chwili zawarcia umowy powód był świadomy ryzyka zmiany cen na rynku budowlanym. Ponadto strony wyłączyły w umowie możliwość dokonania waloryzacji wynagrodzenia ryczałtowego (§ 13). Oznaczało to wolę stron wyłączenia zmiany wysokości wynagrodzenia do czasu zakończenia inwestycji.
Sąd Okręgowy rozważał także możliwość zastosowania art. 632 § 2 k.c. i  uznał bezzasadność żądania podwyższenia wynagrodzenia ryczałtowego także na tej podstawie prawnej. Powód jako profesjonalny przedsiębiorca budowlany, realizujący wielomilionowe inwestycje, miał możliwość przewidzenia zmiany cen materiałów budowlanych, jakie mogły nastąpić w perspektywie dwóch lat trwania prac budowlanych.
Apelacja powoda została oddalona. Sąd Apelacyjny stwierdził, że wyłączenie w umowie waloryzacji wynagrodzenia ryczałtowego oznacza wyłączenie możliwości zastosowania klauzul przewidzianych w art. 357
1
k.c. i art. 632 § 2 k.c. Waloryzacja świadczenia pieniężnego to inna instytucja prawna. Nie było jednak podstaw do zastosowania w danej sprawie art. 357
1
k.c. i art. 632 § 2 k.c., stosowanego  analogicznie. W ocenie Sądu Apelacyjnego, przepis art. 632 § 2 k.c. wskazany jedynie subsydiarnie, „zawiera takie same przesłanki co art. 357
1
k.c. odnośnie do charakteru zmiany stosunków uzasadniających zmianę umowy”. Zastosowanie art. 632 § 2 k.c. wymaga powstania dwóch warunków: zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć (przy czym pojęcie tej zmiany rozumieć należy tak samo jak to ujęto w  treści art. 357
1
k.c.) oraz wystąpienie groźby rażącej straty po stronie przyjmującego zamówienie.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, podwyżka cen materiałów budowlanych w  wysokości kilkunastu procent w stosunku do cen założonych prze strony umowy nie stanowi nadzwyczajnej zmiany stosunków. Nie można mówić o  nieprzewidywalności tej zmiany, skoro umowę zawarto w dniu 30 grudnia 2005 r. i  już w tym czasie powód powinien mieć podpisane kontrakty na dostawę odpowiednich materiałów budowlanych. Podwyżka cen mogła zostać przewidziana także przed zawarciem umowy. Powód przedstawił zaniżoną ofertę przetargową. Wydarzenie z lat 2004-2005 r., w których doszło do gwałtownego wzrostu ceny stali, wskazywały na to, że rynek budowlany nie jest stabilny i zachodzi ryzyko drastycznych zmian cen. Powód nie zabezpieczył się przed wzrostem cen materiałów budowlanych, a w § 13 umowy przyjęto, że wynagrodzenie powoda nie będzie objęte waloryzacją. Postanowienie to wprawdzie nie wyłączyło zastosowania art. 357
1
k.c. i art. 632 § 2 k.c., ale świadczy o godzeniu się powoda na ryzyko możliwości poniesienia strat.
Powód z pewnością utracił planowany zysk, ale jest to normalne ryzyko występujące w obrocie gospodarczym przy przyjęciu konstrukcji wynagrodzenia kosztorysowego. Przepis art. 632 § 2 k.c. chroni wykonawcę przed rażącą stratą, z  którą nie można utożsamiać utraty dochodu.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powód w danej sprawie nie zgłosił żądania zmiany treści stosunku umownego łączącego strony, wnosił bowiem o zapłatę kwoty stanowiącej różnicę między wynagrodzeniem należnym a wypłaconym. W braku żądania o zmianę umowy w świetle art. 632 § 2 k.c. byłoby orzeczeniem ponad żądanie z naruszeniem art. 321 § 1 k.p.c.
W skardze kasacyjnej powoda wskazywano na naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 321 § 1 k.p.c.; art. 278 § 1 k.p.c., art. 285 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c. i art. 381 § 1 k.p.c. oraz art. 378 § 1 k.p.c. Podnoszono także naruszenie art. prawa materialnego, tj. art. 357
1
k.p.c., art. 632 §  2 k.c.
Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1.
Należy uznać za nietrafny zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. Powód w   pozwie, a następnie w piśmie procesowym z dnia 27 października 2009 r. dostatecznie sformułował swoje żądanie, które mieści się w treści art. 357
1
k.c. i art. 632 § 2 k.c. jako wskazanej podstawie prawnej orzekania. Powód domagał się bowiem zmiany przewidzianego w umowie wynagrodzenia ryczałtowego poprzez jego podwyższenie. Inną kwestią pozostaje już samo określenie sposobu podwyższenia (zmiany) wynagrodzenia ryczałtowego wykonawcy robót budowlanych. Należy też zwrócić uwagę na to, że na tle klauzuli
rebus sic stantibus
formułuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego regułę, iż sąd nie jest związany wskazanym przez stronę sposobem modyfikacji stosunku obligacyjnego. Przedmiot sporu wynikający z żądania strony, wyprowadzonego z art. 357
1
k.c., wyznacza jednak wskazany przez powoda stosunek obligacyjny, którego modyfikacji może  dokonać sąd (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2008 r., IV CSK 385/08, nie publ.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto także, że  zgłoszenie przez powoda samego tylko żądania zasądzenia podwyższonego świadczenia mieści w sobie także żądanie jego podwyższenia, a  wytoczone powództwo o zapłatę, które odwołuje się do konieczności podwyższenia ryczałtu, zawiera w sobie
implicite
żądanie ukształtowania treści stosunku obligacyjnego (np.  wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2013 r., IV CSK 568/12, OSNC-ZD 2014, z. 1, poz. 18).
2.
Sądy meriti analizowały przesłanki zastosowania w rozpoznawanej sprawie przepisu art. 357
1
k.c. i art. 632 § 2 k.c. (tego ostatniego przepisu - per  analogiam). Ustalenia faktyczne obu Sądów oraz sformułowane żądanie powoda może świadczyć o tym, że chodzi tu przed wszystkim o możliwość zastosowania art. 632 § 2 k.c. Nie rozważano bowiem przed wydaniem rozstrzygnięcia, interesów stron i zasad współżycia społecznego, o czym wspomina się w art. 357
1
k.c. Ponadto przepis art. 632 § 2 k.c. stanowi lex specialis w stosunku do  ogólniejszej normy wyrażonej w art. 357
1
k.c. (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2012 r., I CSK 333/11, nie publ.), a powód domagał się modyfikacji wynagrodzenia ryczałtowego określonego w umowie o roboty budowlane.
3. Nie można w pełni podzielić stanowiska Sądu Apelacyjnego o prawnej  tożsamości przesłanki „nadzwyczajnej zmiany stosunków” uzasadniających zastosowanie art. 357
1
k.c. i „zmiany stosunków” w art. 632 § 2 k.c., aczkolwiek istotnie opinię taką wyraża się niekiedy w literaturze. Za samym zrównaniem tych pojęć nie może przemawiać założenie, że w obu tych sytuacjach chodzi o pojawienie się po zawarciu umowy zdarzeń, które nie są objęte typowym ryzykiem kontraktowym, wyznaczonym przez określony rodzaj umowy (np. umowy o roboty budowlane). Jeżeli Sąd Apelacyjny trafnie zaznaczył, że obie kategorie nie muszą nawiązywać do zdarzeń o charakterze katastroficznym, to z pewnością  zdarzenie w postaci „nadzwyczajnej zmiany stosunków” powinno zawierać w sobie  więcej elementów niezwykłości niż „zmiana stosunków” w rozumieniu art. 632 § 2 k.c., skoro ustawodawca jednak różnicuje terminologię i jednocześnie inne są funkcje ogólnej (wyrażonej w art. 357
1
k.c.) i szczególnej (ujętej w art. 632 § 2 k.c.) klauzuli  rebus sic stantibus. Jeżeli bowiem w pierwszej sytuacji chodzi o zmianę treści stosunku obligacyjnego także przy uwzględnieniu elementu słuszności (rozważenie interesów stron i zasad współżycia społecznego), to w sytuacji drugiej podstawowe znaczenie ma czynnik natury ekonomicznej, tj. zachowanie względnej, odpowiedniej równowagi pomiędzy świadczeniem niepieniężnym wykonawcy robót budowlanych i poziomem należnego mu wynagrodzenia ryczałtowego (relacja „rozmiaru lub kosztów prac” i określonego w umowie „ryczałtu”).
W rozpoznawanej sprawie o „kosztach prac” zadecydował poziom cen materiałów, który wzrósł się w 2007 r., tj. w toku wykonywania umowy zawartej  dwa lata wcześniej. Już element skali tej podwyżki (23,87%, w tym - inflacja w  zakresie materiałów budowlanych 7,8%, wzrost cen ponad poziom inflacji o 16%), przedmiotowy zasięg wzrostu (zdecydowana większość materiałów  budowalnych w związku z odnotowanym boomem na rynku budowlanym) oraz sam okres (tempo) wspomnianego wzrostu, mogłoby - obiektywnie rzecz biorąc - świadczyć o wystąpieniu istotnej zmiany stosunków w rozumieniu art. 632 § 2 k.c. Doszło bowiem do wzrostu materiałów budowalnych w określonym czasie o prawie ¼ ich poziomu z chwili zawarcia umowy o roboty budowlane. Należy stwierdzić, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono pogląd, że gwałtowny wzrost cen materiałów i usług budowlanych po blisko 10 - letnim okresie ich stabilizacji, może być uznany za zaistnienie sytuacji nadzwyczajnej i nieprzewidywalnej w chwili zawierania umowy (uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2008 r., III CSK 184/08, nie publ.; uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2013 r., IV CSK 568/12, OSNC-ZD 2014, z. 1, poz. 18).
4. Nie przekonują w pełni te stwierdzenia, które - w ocenie Sądu Apelacyjnego - mają świadczyć o możliwości przewidywania przez powoda wspomnianego wzrostu cen materiałów budowalnych. Wskazany przez Sąd § 13 umowy wykluczający umowną waloryzację należnego powodowi wynagrodzenia ryczałtowego (nieprzesądzający, oczywiście, o niemożności zastosowania obecnie art. 632 § 2 k.c.) stanowił konsekwencję treści specyfikacji istotnych warunków zamówienia (§ 14.7, s. 12 i n. akt sprawy). Nawet starannie kalkulujący przedsiębiorca budowlany nie zawsze  jest w stanie przewidzieć nagły wzrost cen materiałów budowlanych o znacznej skali, mimo określonych, wcześniejszych zaszłości na rynku budowlanym. Nie ma bowiem powodu do sugestii, że są to przewidywalne zmiany cykliczne. Przyjmowanie cen kosztorysowych niższych od  średnich cen krajowych w toku procedury zamówieniowej może być brane pod uwagę przy określaniu skali „rażącej straty”, jaką ponosi wykonawca zastrzegający wynagrodzenie ryczałtowe w umowie o roboty budowlane. Nie ma natomiast związku z zagadnieniem przewidywalności istotnych zmian stosunków. Sąd Apelacyjny bez bliższych ustaleń (dotyczących np. sposobu prowadzenia większych, długoletnich inwestycji budowlanych) przyjmuje brak zapobiegliwości powoda w postaci niezawarcia wcześniej odpowiednich umów z dostawcami materiałów budowlanych w okresie  wykonywania umowy, w tym również w 2007 r.
5. W art. 632 § 2 k.c. przewidziano przesłankę możliwości podwyższenia  umówionego wynagrodzenia ryczałtowego wykonawcy robót budowlanych, gdyby wykonanie zamówienia groziło mu „rażącą stratą”. Sąd Apelacyjny trafnie powołał się na orzeczenia Sądu Najwyższego, w których przyjmowano ogólnie, że za rażącą stratę w rozumieniu art. 632 § 2 k.c. nie można uważać „utraty   planowanego zysku”, a także „utraty dochodu” (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 września 1998 r., III CKN 821/97, OSP 1999, nr 1, poz. 9; por. też np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2006 r., V CSK 25/06, nie publ.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2013 r., IV CSK 968/12, OSN-ZD 2014, z. 1, poz. 18). Sąd Apelacyjny trafnie założył, że omawiana strata powinna  mieć charakter transakcyjny, tzn. ma być poniesiona w związku z konkretną transakcją w ramach określonego stosunku obligacyjnego (tak np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2006 r., V CSK 251/06, nie publ.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2005 r., V CSK 589/14, nie publ.).
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak jest natomiast dalszych, odpowiednio pogłębionych rozważań dotyczących nie tylko przyjętych przez Sąd Apelacyjny parametrów (np. skali zysku lub dochodu powoda), ale w ogóle - samej metodologii ustalania rażącej straty w rozumieniu art. 632 § 2 k.c. przy posłużeniu się w tym względzie treścią opinii biegłego. Niezbędna byłaby tu m.in. analiza elementów obecnie ustalonego przez powoda wynagrodzenia ryczałtowego i zestawienie jej z analizą takich elementów, przyjętych pierwotnie w umowie, z wyraźnym wyodrębnieniem zysku, dochodu i innych elementów pozwalających określić to, czy strata (nie szkoda) istotnie powstała, czy powstała właśnie w związku ze zmianą stosunku, czy z innych przyczyn, czy miała charakter rażący i jak ewentualnie liczbowo można ją wyrazić. Ciężar dowodu wykonania omawianej przesłanki dopuszczalnej modyfikacji umowy o roboty budowlane spoczywa oczywiście na powodzie (art. 6 k.c.), ale Sądy meriti mogły przy określeniu rozmiaru „rażącej straty” skorzystać z art. 322 k.p.c.. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono już ogólne spostrzeżenia odnośnie do samego ujęcia „rażącej straty” w rozumieniu art. 632 § 2 k.c. i sposobu jej określania in concreto (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2015 r., V CSK 589/14, nie publ.; strata jako „nadwyżka kosztów poniesionych przez przyjmującego zamówienie nad uzyskanym  przez niego wynagrodzeniem za wykonanie dzieła”).
Z przedstawionych względów należy podzielić zarzuty naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. i art. 632 § 2 k.c., ponieważ Sąd Apelacyjny - jak wspomniano - zbyt pobieżnie i przedwcześnie przyjął brak rażącej straty po stronie powoda - wykonawcy inwestycji. Ponadto nietrafnie ocenił zmianę cen materiałów budowlanych w 2007 r. jako zdarzenie, które mieściło się w ramach typowego  ryzyka kontraktowego wykonawcy inwestycji i przedwcześnie stwierdził przewidywalność wspomnianej zmiany cen po stronie powoda.
W tej sytuacji Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 398
15
k.p.c.).
eb