I CSK 394/13

Sygn. akt I CSK 394/13 POSTANOWIENIE Dnia 28 maja 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jan Górowski SSN Bogumiła Ustjanicz w sprawie z wniosku R. W. o sporządzenie nowego aktu urodzenia, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 maja 2014 r., skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 12 lutego 2013 r. oddala skargę kasacyjną. 2 UZASADNIENIE Wnioskodawca R. W. we wniosku skierowanym do Sądu Rejonowego w W. domagał się sporządzenia w odniesieniu do jego osoby nowego aktu urodzenia. W uzasadnieniu wniosku m.in. wskazał, że w związku z przeprowadzonym zabiegiem medycznym Sąd Rejonowy w W., uwzględniając jego wniosek, postanowieniem z 6 kwietnia 1992 r., … 191/92, sprostował akt urodzenia B. B. W. w ten sposób, iż w miejsce określenia płci żeńskiej wpisał płeć męską, w miejsce natomiast imion B. B. wpisano imiona R. A. Postanowieniem z 20 października 2011 r., … 1374/11, Sąd Rejonowy w W. wniosek o sporządzenie nowego aktu urodzenia oddalił, stwierdzając, że w art. 48 i 49 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. Nr 212, poz. 1264 z późn. zm.) przesłanki sporządzenia nowego aktu urodzenia zostały wyliczone enumeratywnie i nie mogą one zostać zastosowane do sytuacji wnioskodawcy, gdyż dotyczą tylko przysposobienia pełnego i przysposobienia dokonywanego w wyniku wyrażenia zgody przez rodziców dziecka na przysposobienie. Wnioskodawca od powyższego postanowienia wniósł apelację, którą postanowieniem z 12 maja 2013 r., … 1839/12, Sąd Okręgowy w W. oddalił. Sąd ten zaakceptował zarówno ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji, jak i ocenę prawną tych ustaleń. Z ustaleń Sądu pierwszej instancji wynikało zaś, że wnioskodawca urodził się 11 maja 1969 r. w P., a w sporządzonym w miejscowym Urzędzie Stanu Cywilnego akcie urodzenia jego płeć określono jako żeńską. Wnioskodawca dezaprobował jednak swoją pierwotną płeć, stąd też poddał się zabiegowi medycznemu, w wyniku którego został pozbawiony zewnętrznych cech charakterystycznych dla płci żeńskiej i nadano mu cechy płci męskiej. W konsekwencji tego zabiegu Sąd Rejonowy w W. postanowieniem z 6 kwietnia 1992 r., … 191/92, sprostował akt urodzenia wnioskodawcy w ten sposób, że w miejsce określenia płci żeńskiej wpisał płeć męską, w miejsce natomiast imion B. B. wpisano imiona R. A. 3 Postanowienie Sądu Okręgowego wnioskodawca zaskarżył skargą kasacyjną, którą oparł na naruszeniu prawa materialnego, to jest art. 48 i 49 w zw. z art. 40 ust. 2 pkt 1ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego „przez ich niezastosowanie i błędną wykładnię oraz nieuzasadnione przyjęcie, iż niemożliwe jest zastosowanie w drodze analogii w/w przepisów o przysposobieniu w celu sporządzenia nowego aktu urodzenia osoby, która dokonała korekty płci”. W konkluzji tej skargi wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Jest oczywiste, że skarżący składając wniosek o sporządzenia nowego aktu urodzenia zmierzał do zatarcia zmiany swojej płci, dokonanej zabiegiem medycznym. W wyniku bowiem postanowienia Sądu Rejonowego w W. z 6 kwietnia 1992 r. w akcie urodzenia skarżącego dokonano jedynie stosownej adnotacji (wzmianki dodatkowej) o jego sprostowaniu. Tymczasem w myśl art. 48. 1 i art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (dalej: prawo o aktach stanu cywilnego), w razie orzeczenia przysposobienia, na które rodzice dziecka wyrazili przed sądem opiekuńczym zgodę bez wskazania osoby przysposabiającej, nowy akt urodzenia przysposobionego sporządza się obligatoryjnie, a w razie orzeczenia przysposobienia w sposób określony w art. 121 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - fakultatywnie. O sporządzeniu nowego aktu urodzenia wpisuje się - na podstawie art. 21 Prawa o aktach stanu cywilnego - do dotychczasowego aktu urodzenia przysposobionego wzmiankę dodatkową, dotychczasowy zaś akt nie podlega zasadniczo ujawnieniu i nie wydaje się z niego odpisów (art. 48 ust. 3 i art. 49 ust. 2 Prawa o aktach stanu cywilnego). Symptomatyczne jest, że w obu tych wypadkach o sporządzeniu nowego aktu urodzenia decyduje organ administracyjny, a droga sądowa nie jest przewidziana. Rozwiązanie to jest adekwatne do charakteru prawnego przytoczonych unormowań, które przynależą do prawa administracyjnego. 4 Powstaje zatem zasadnicze zagadnienie, czy prawo administracyjne jest tego rodzaju gałęzią prawa, w której w ogóle dopuszczalne jest posługiwanie się analogią przy rekonstrukcji określonych norm prawnych. W doktrynie w tym zakresie istnieje kontrowersja. Z jednej strony stanowczo wyraża się pogląd, że zastosowanie analogii w prawie administracyjnym materialnym jest objęte bezwzględnym zakazem i że zakaz ten ma oparcie w konstytucyjnych zasadach praworządności i legalności. Zasady te zaś nakładają na organy władzy publicznej obowiązek działania wyłącznie na podstawie i w granicach prawa, co w równym stopniu dotyczy zarówno nakładania obowiązków, jak i ustalania praw, a także działania w ramach odpowiednio ustanowionej kompetencji. Przyjmuje się zarazem, że wymienione zasady chronią sferę wolności i praw jednostki, stąd też nie wchodzi w rachubę koncepcja zakładająca możliwość występowania luk w prawie administracyjnym. Obowiązywanie zakazu stosowania analogii w prawie administracyjnym jest poza tym łączone z bezwzględnie wiążącym charakterem norm, które składają się na tę gałąź prawa. Przyznać jednak należy, że w doktrynie dostrzegalne jest także zapatrywanie, że mimo istnienia zakazu stosowania analogii w prawie administracyjnym dopuszczalne są pewne odstępstwa od tego zakazu w określonych dziedzinach lub sytuacjach. Nie wnikając bliżej w zasygnalizowany spór i nie przesądzając, czy analogia może być w sposób ostrożny i wyjątkowy stosowana w prawie administracyjnym, należy stwierdzić, że możliwość taką trzeba jednak wykluczyć w rozważanej sytuacji. Przeciwstawia się temu przede wszystkim okoliczność, że przepisy Prawa o aktach stanu cywilnego ze swego założenia tworzą akt normatywny kompleksowy i zupełny. Tym samym przychylenie się do wniosku skarżącego oznaczałoby, że sądy działają prawotwórczo i nie ograniczają się do stosowania obowiązującego prawa. Już z tego względu nie można do rozpatrywanej skargi kasacyjnej ustosunkować się pozytywnie. Oceny, że orzeczenia sądowe nie mogą stanowić źródła prawa (art. 87 Konstytucji RP a contrario) nie zmienia utrwalona linia orzecznicza co do samego reżimu rozpatrywania spraw o zmianę płci. W polskim systemie prawnym, jak dotychczas, nie ma wyraźnego unormowania drogi prawnej dochodzenia ustalenia, że po urodzeniu się człowieka nastąpiła zmiana jego płci. Jak wiadomo, po pewnych wahaniach w orzecznictwie sądów przyjęto ostatecznie, 5 że właściwym trybem w tym względzie jest realizowane w drodze procesu powództwo o ustalenie (art. 189 k.p.c.), a pozwanymi w sprawie powinni być rodzice powoda (powódki), a jeżeli nie żyją - ich kurator. W rezultacie tego stanowiska zaniechano początkowej praktyki polegającej na korygowaniu wpisów o płci w aktach stanu cywilnego w ramach postepowania nieprocesowego. Praktyka ta była oparta na stosowaniu per analogiam przepisów dotyczących sprostowania aktu stanu cywilnego w wypadku błędnego lub nieścisłego jego zredagowania (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 25 lutego 1978 r., III CZP 100/77, OSPiKA 1983, nr 10, poz. 217). Warto także zwrócić uwagę na uchwałę Sądu Najwyższego z 8 maja 1992 r., III CZP 40/92 (niepublik.), w której przyjęto, że w razie zmiany płci na pewnym etapie życia człowieka, a więc gdy mamy do czynienia ze zdarzeniem późniejszym w stosunku do stanu z momentu sporządzenia aktu urodzenia, za niedopuszczalne należy uznać stosowanie rozwiązań prawnych przewidzianych w art. 31 Prawa o aktach stanu cywilnego, cofających skutek sprostowania do momentu sporządzenia aktu urodzenia danej osoby, czyli ex tunc. Instytucja wzmianki dodatkowej, o której mowa w art. 21 tego prawa ma bowiem na celu zapewnienie zgodności aktu stanu cywilnego ze stanem rzeczywistym, gdy na skutek zdarzeń zaszłych po sporządzeniu aktu, a mających wpływ na jego treść, wymaga on odpowiedniego uzupełnienia. Płeć osoby fizycznej wpływa na zakres jej praw i obowiązków. Skoro więc zmiana płci nie jest okolicznością prawnie obojętną, to należy dopuścić, w uwzględnieniu interesu prawnego osoby, u której nastąpiła zmiana płci, żądanie ustalenia tej zmiany, jako podstawę do ujawnienia jej w akcie stanu cywilnego w drodze wzmianki dodatkowej. De lege lata jest to pogląd przekonywający, rzeczą ustawodawcy jest natomiast rozważenie, czy obowiązujący w omawianej materii stan prawny odpowiada współczesnemu poziomowi wiedzy na temat tożsamości płci oraz międzynarodowym standardom w zakresie uznania tożsamości płciowej jako podstawy urzędowej określenia płci. Do ustawodawcy należy też wyczerpujące określenie skutków prawnych orzeczenia sądu o uzgodnieniu płci tak w sferze publicznoprawnej, jak i w sferze prywatnoprawnych stosunków cywilnych. Należy zresztą podkreślić, że aktualnie trwa proces legislacyjny w przedmiocie określenia procedury i skutków uzgodnienia płci osób, 6 których tożsamość płciowa różni się od ich płci metrykalnej (zob. projekt ustawy o uzgodnieniu płci; nr druku sejmowego 1469). Konkludując, w razie zmiany płci w wyniku zabiegu medycznego nie jest dopuszczalne sporządzenie nowego aktu urodzenia. Zmianę tę w akcie urodzenia danej osoby ujawnia się w drodze wzmianki dodatkowej. Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).