I CSK 392/14

Sygn. akt I CSK 392/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 kwietnia 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) w sprawie z powództwa A. D. przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie Mazowieckiemu o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 kwietnia 2015 r., skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 5 grudnia 2013 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Powód A. D. domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa - Wojewody Mazowieckiego kwoty 1 495 200 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 1 lipca 2002 r., tytułem odszkodowania za pozbawienie własności lokali nr 4, 12, 14 i 15, stanowiących część nieruchomości położonej przy ul. N. […] w Warszawie, na podstawie przepisów dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm.; dalej: „dekret o gruntach warszawskich”), obejmującego stratę odpowiadającą wartości lokali oraz korzyści utracone wskutek niemożliwości ich wynajmowania, w udziale wynoszącym ¾ części należnego odszkodowania, stosownie do udziału powoda we własności nieruchomości. Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 5 marca 2013 r. zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 630 750 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 15 sierpnia 2012 r., oddalił powództwo w pozostałym zakresie oraz zniósł wzajemnie koszty procesu pomiędzy stronami. Sąd ten ustalił, że zabudowana nieruchomość położona przy ul. N. […] w Warszawie została objęta działaniem dekretu o gruntach warszawskich. Stanowiła ona własność J. R., S. S. i A. R., którzy w dniu 19 lutego 1947 r. złożyli wniosek o przyznanie własności czasowej, załatwiony odmownie decyzją Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia 23 grudnia 1955 r. Na podstawie decyzji wydanych w okresie od marca 1978 r. do października 1989 r. lokale w budynku na opisanej nieruchomości, oznaczone numerami 4, 12, 14 i 15, zostały sprzedane osobom trzecim. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie w dniu 20 maja 2002 r., stwierdziło nieważność decyzji z dnia 23 grudnia 1955 r., również w zakresie, w jakim decyzja ta wywołała nieodwracalne skutki prawne, wynikające ze sprzedaży własności lokali na rzecz osób trzecich z udziałami w częściach wspólnych budynku i w użytkowaniu wieczystym gruntu. W konsekwencji, na rzecz następców prawnych właścicieli spornej nieruchomości, w tym powoda, umową z dnia 2 listopada 2004 r. zostało ustanowione użytkowanie wieczyste gruntu w udziale wynoszącym 0,6640 części. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w dniu 31 maja 2007 r. uznało za niezgodne z prawem wszystkie 3 decyzje, w wykonaniu których sprzedane zostały cztery lokale mieszkalne wskazane w pozwie. Wartość tych lokali zamknęła się kwotą 841000 zł. Powód nabył udział wynoszący ¾ części tej nieruchomości; przysługuje mu zatem odszkodowanie w kwocie 630 750 zł. Powód w dniu 28 maja 2010 r. wystąpił z wnioskiem o zawezwanie pozwanego do próby ugodowej, a więc przed upływem trzech lat od daty wydania w dniu 31 maja 2007 r. decyzji nadzorczych. Sąd Okręgowy uznał, że źródłem szkody polegającej na utracie prawa własności czterech opisanych wyżej lokali oraz udziału w częściach wspólnych nieruchomości i użytkowaniu wieczystym gruntu, było wydanie decyzji administracyjnych zezwalających na ich sprzedaż. Wskazał, że zachodził adekwatny związek przyczynowy pomiędzy wydaniem tych decyzji a doznaną przez powoda rzeczywistą szkodą. Przyjął natomiast, że odpowiedzialność Skarbu Państwa, przewidziana w art. 160 k.p.a., nie obejmuje naprawienia szkody polegającej na utracie spodziewanych korzyści i w związku z tym w tej części powództwo oddalił. Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji strony pozwanej, wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną, zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo w uwzględnionej części i zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty procesu za obie instancje. W odniesieniu do szkody dochodzonej z tytułu utraty prawa własności przedmiotowych lokali z udziałami w częściach wspólnych nieruchomości, Sąd Apelacyjny uznał, że między tak rozumianą szkodą a decyzjami zezwalającymi na sprzedaż lokali, nie wystąpił adekwatny związek przyczynowy, w związku z czym Sąd Okręgowy, uwzględniając powództwo w tym zakresie, naruszył art. 361 § 1 k.c. w zw. z art. 160 § 1 k.p.a. W odniesieniu zaś do szkody utożsamianej przez powoda z utratą możliwości odzyskania lokali z udziałami w części wspólnej budynku i prawie użytkowania wieczystego gruntu (lucrum cessans) wskazał, że uwzględnieniu powództwa sprzeciwia się zakres odpowiedzialności Skarbu Państwa określony art. 160 k.p.a., jak też wykładnia tego przepisu dokonana uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2011 r., III CZP 112/11 (OSNC 2011, nr 7-8, poz. 75). 4 Powód w skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c. , w ramach naruszenia prawa materialnego zarzucił naruszenie art. 77 Konstytucji RP, poprzez jego pominięcie oraz art. 361 § 1 k.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu braku normalnego związku przyczynowego między wydanymi decyzjami administracyjnymi w zakresie sprzedaży lokali a szkodą powoda oraz uznaniu, że szkodę doznaną przez powoda w wyniku wydania tych decyzji należało kwalifikować jako lucrum cessans. Podstawę naruszenia przepisów postępowania powód wypełnił zarzutami naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 381 k.p.c. „poprzez brak ustosunkowania się do szeregu kwestii prawnych” oraz art. 378 § 2 k.p.c. w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, „jako nierozpoznania istoty sporu”. Wskazując na tak ujęte podstawy kasacyjne, powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zamierzonego skutku nie mogły wywrzeć zarzuty podniesione w ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania; skarżący sformułował je lakonicznie, ogólnikowo i w sposób niezrozumiały. Nie sprecyzował, jakie kwestie prawne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy - wbrew wymaganiom przewidzianym w art. 328 § 2 k.p.c. - nie zostały wyjaśnione w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku ani nie wskazał, w jaki sposób naruszony został art. 378 § 2 k.p.c., regulujący kwestię rozpoznania sprawy na rzecz współuczestników, którzy nie zaskarżyli wyroku, a więc problem, który w sprawie niniejszej nie wystąpił. Usprawiedliwiona natomiast okazała się podstawa kasacyjna naruszenia praw materialnego. W skardze powód podważał ocenę, że pomiędzy decyzjami o sprzedaży lokali mieszkalnych, a doznaną przez niego szkodą w postaci utraty prawa własności nie zachodzi adekwatny związek przyczynowy. Podniesionemu w tym zakresie zarzutowi art. 361 § 1 k.c. nie można odmówić słuszności. 5 Relacje między decyzją odmawiającą przyznania własności czasowej i decyzją wyrażającą zgodę za zbycie lokali mieszkalnych w kontekście odpowiedzialności za szkodę poniesioną na skutek wydania decyzji z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 k.p.a. albo stwierdzenia nieważności takiej decyzji, były wielokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. W wypowiedziach dotyczącej tej kwestii dominuje pogląd, zgodnie z którym pomiędzy obydwoma rozstrzygnięciami administracyjnymi, uznanymi następnie za nieważne lub niezgodne z prawem, a szkodą istnieje normalny związek przyczynowy w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. Może on przybrać postać wieloczłonowego łańcucha zdarzeń o pośredniej lub bezpośredniej relacji pomiędzy jego poszczególnymi elementami, o ile występuje między nimi związek przyczynowości adekwatnej; ocena ta musi uwzględniać okoliczności konkretnego przypadku (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 27 listopada 2002 r. I CKN 1215/00, nie publ., z dnia 4 października 2012 r. I CSK 632/11, nie publ., z dnia 15 lutego 2013 r. I CSK 632/13 nie publ., z dnia 24 czerwca 2014 r. I CSK 474/13, nie publ., z dnia 12 września 2014 r., I CSK 613/14, nie publ.). Również w uchwale z dnia 21 sierpnia 2014 r. III CZP 49/14, (nie publ.) Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli stwierdzono nieważność decyzji administracyjnej odmawiającej przyznania byłemu właścicielowi nieruchomości prawa własności czasowej na podstawie art. 7 dekretu o gruntach warszawskich, źródłem poniesionej przez niego (jego następców prawnych) szkody może być także wydana z naruszeniem prawa decyzja zezwalająca na sprzedaż lokali w budynku położonym na tej nieruchomości. W uzasadnieniu tej uchwały podkreślono, iż źródłem wątpliwości tkwiących u podłoża rozstrzygniętego zagadnienia prawnego w istocie nie pozostaje rozbieżność orzecznictwa; kwestia, czy decyzja zezwalająca na sprzedaż lokalu znajdującego się w budynku na nieruchomości objętej działaniem dekretu o gruntach warszawskich, poprzedzona wydaniem nieważnej decyzji o odmowie przyznania własności czasowej tej nieruchomości, może być źródłem szkody byłych właścicieli lub ich następców prawnych, rozstrzygana jest - w zasadzie - jednolicie, a poszczególne judykaty różnią się jedynie stopniem kategoryczności ocen formułowanych na gruncie okoliczności konkretnej sprawy. 6 Skład orzekający przychyla się do tego zapatrywania i przytoczonej w jego uzasadnieniu argumentacji. Niewątpliwie wydanie decyzji o zezwoleniu na zbycie lokalu jest uzależnione od wcześniejszej odmowy przyznania własności czasowej. Trudno jednak nie dostrzec, że w wielu wypadkach to właśnie późniejsza decyzja umożliwiająca przeniesienie własności lokalu na osobę trzecią, może w bezpośredni sposób wywołać szkodę w rozumieniu art. 160 k.p.a., gdyż staje się ona właściwą przyczyną wyłączającą możliwość restytucji znacjonalizowanego mienia. Sąd Apelacyjny wyszedł z odmiennego - wadliwego - założenia i uznał, że wyodrębnienie własności i sprzedaż lokali najemcom nie może pozostawać w normalnym związku przyczynowym z wcześniejszą decyzją odmawiającą poprzednikom prawnym powoda prawa własności czasowej do gruntu, wydaną na podstawie art. 7 dekretu o gruntach warszawskich, a w konsekwencji ze szkodą objętą żądaniem pozwu uwzględnionym przez Sąd pierwszej instancji. Nie pozwala to odeprzeć skutecznie zarzutu naruszenia art. 361 § 1 k.c. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.