I CSK 391/10

Sygn. akt I CSK 391/10 
 
 
 
WYROK 
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
 
Dnia 20 kwietnia 2011 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
 
SSN Barbara Myszka (przewodniczący) 
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) 
SSN Krzysztof Pietrzykowski 
 
 
w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa 
przeciwko „I.” Spółce z o.o. w J. 
o zapłatę, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej 
w dniu 20 kwietnia 2011 r., 
skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 21 
stycznia 2010 r.,  
 
 
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego 
rozpoznania 
Sądowi 
Apelacyjnemu, 
pozostawiając 
mu 
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
2 
 
 
Sąd Okręgowy nakazem zapłaty w postępowaniu nakazowym wydanym w 
dniu 15 października 2008 r. zobowiązał pozwaną I. sp. z o.o. w  J. do zapłacenia 
na rzecz powoda Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Skarbu 
Państwa kwoty 575.522,13 zł wraz z odsetkami ustawowymi i  kosztami procesu 
tytułem kary umownej za niewykonanie zobowiązań inwestycyjnych określonych w 
umowie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Wyrokiem z dnia 16 września 
2009 r. nakaz zapłaty został utrzymany w mocy. 
Z ustaleń wynika, że w dniu 10 kwietnia 2003 r. pełnomocnik do spraw 
prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego, działający w imieniu i na rzecz Skarbu 
Państwa – Wojewody Ś. oraz Prezes Zarządu I. sp. z o.o. w  I. jako inwestor 
strategiczny, zawarli umowę spółki, na podstawie której utworzona zastała „PKS – 
I.” sp. z o.o. z siedzibą w S. Spółka przejęła prawa i obowiązki prywatyzowanego 
przedsiębiorstwa państwowego PKS w S. Udziały zostały pokryte przez wspólników 
w ten sposób, że Skarb Państwa wniósł do spółki aport rzeczowy w  postaci 
przedsiębiorstwa PKS w rozumieniu art. 551 k.c., a pozwana wniosła do spółki 
środki pieniężne w kwocie 340.000 zł oraz zamieniła na udziały wierzytelność w 
kwocie 500.000 zł posiadaną w Przedsiębiorstwie Państwowej Komunikacji 
Samochodowej. Zgodnie z § 15 umowy spółki wspólnik Iwopol zobowiązał się, że 
PKS-I. sp. z o.o. zrealizuje w określonych terminach i wysokości nakłady 
inwestycyjne na przedsiębiorstwo spółki. Za nakłady inwestycyjne w rozumieniu 
umowy przyjęto nakłady na środki trwałe spółki. Źródłem finansowania inwestycji 
miały być środki własne spółki pochodzące zarówno z amortyzacji, wypracowanego 
zysku jaki i wkładu gotówkowego inwestora do kapitału zakładowego spółki. 
Stosownie do § 16 umowy spółki, w razie braku realizacji nakładów przewidzianych 
dla danego etapu inwestycyjnego, inwestor zobowiązany będzie do zapłaty na 
rzecz Skarbu Państwa kwoty, określonej w wystawionym i przekazanym mu wekslu 
in blanco. W celu zabezpieczenia wykonania w zadeklarowanym terminie nakładów 
na inwestycje pozwana złożyła weksel in blanco do kwoty 300.000 zł, który stanowił 
załącznik do umowy. Zysk spółki za rok 2003 w kwocie 1.974.08 zł przeznaczono 
w  całości na kapitał zapasowy spółki. W roku tym nakłady inwestycyjne wykazano 

 
3 
na kwotę 279.073,14 zł, zaś brakująca kwota stanowiła „nieznaczne odstępstwo" 
od kwoty określonej dla I etapu inwestycyjnego. Umowy w zakresie wniesienia 
nakładów inwestycyjnych na rok 2006 pozwana nie wykonała, ponieważ na 
Nadzwyczajnym Zgromadzeniu w dniu 8 sierpnia 2006 r. wspólnicy jednogłośnie 
podjęli uchwałę o zaprzestaniu dalszego istnienia spółki, a w dniu 17 stycznia 
2007 r., po otrzymaniu postanowienia Sądu Rejonowego Sądu Gospodarczego z 
dnia 1 grudnia 2006 r. o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości z  likwidacją 
wobec braku środków wystarczających na pokrycie kosztów postępowania, podjęto 
uchwałę o rozwiązaniu PKS-I. sp. z o.o. po przeprowadzeniu jej likwidacji. W 
wyniku kontroli skarbowej stwierdzono, że nakłady inwestycyjne przewidziane na 
rok 2003 nie zostały zrealizowane w  wymienionej wysokości. 
Sąd Okręgowy przyjął, że z mocy § 15 umowy spółki pozwana była 
gwarantem wykonania zobowiązań inwestycyjnych przez PKS-I. sp. z o.o., a skoro 
tego typu zobowiązanie miało charakter niepieniężny i służyło zapewnieniu 
prawidłowego funkcjonowania sprywatyzowanego przedsiębiorstwa państwowego, 
to zabezpieczenie wykonania zobowiązania określone w § 16 umowy może być 
zakwalifikowane jako kara umowna w rozumieniu art. 484 § 1 k.c. 
Uznając, że nakłady inwestycyjne na przedsiębiorstwo spółki za I etap 
(2003 r.) nie zostały zrealizowane w znacznej części, a decyzja o rozwiązaniu 
spółki podjęta została dopiero w dniu 17 stycznia 2007 r., co nie zwalniało 
pozwanej od dokonania nakładów za IV etap (do 31 grudnia 2006 r.), Sąd 
Okręgowy uwzględnił powództwo na podstawie art. 484 § 1 k.c. Roszczenie 
obejmujące umowę za 2003 r. nie uległo, w ocenie Sądu, przedawnieniu, gdyż kary 
umowne nie były świadczeniem okresowym, a trzyletni termin przedawnienia 
zastrzeżony dla roszczeń wynikających z działalności gospodarczej w niniejszej 
sprawie nie ma zastosowania. Sprawa nie jest też sprawą między przedsiębiorcami 
w ramach prowadzonej przez nich działalności gospodarczej, ani sprawą ze 
stosunku spółki, ponieważ roszczenie powoda nie ma źródła w stosunku spółki, 
wobec czego trzyletni termin przedawnienia nie znajduje zastosowania. 

 
4 
Na skutek apelacji pozwanej, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 21 stycznia 
2010 r. zmienił powyższy wyrok w ten sposób, że uchylił nakaz zapłaty i oddalił 
powództwo. 
Sąd ten zwrócił uwagę, że ustawa o komercjalizacji i prywatyzacji z dnia 
30  sierpnia 1996 r. (t. j. Dz. U. z 2002 r., nr 171, poz. 1397 z późn. zm.) – 
definiując w art. 2 pkt 1 pojęcie spółki rozumianej jako spółkę akcyjną lub spółkę 
z  ograniczoną odpowiedzialnością – nie wprowadziła w odniesieniu do spółki 
powstałej w wyniku prywatyzacji bezpośredniej odrębnych unormowań, co oznacza, 
że jej tworzenie, organizację, funkcjonowanie, rozwiązanie, łączenie podział 
i  przekształcenie regulują przepisy Kodeksu spółek handlowych. Przepisy kodeksu 
cywilnego 
stosuje 
się 
wprost 
w 
sprawach 
nieuregulowanych 
w 
k.s.h., 
a  odpowiednio, jeśli wymaga tego właściwość (natura) stosunku prawnego spółki 
handlowej. Z chwilą powstania PKS - Iwopol sp. z o.o. z siedzibą w S. ocena 
prawna umowy spółki, praw i obowiązków wspólników powinna być dokonana 
wyłącznie na podstawie przepisów Kodeksu spółek handlowych przy założeniu, że 
treść § 15 i § 16 umowy spółki nakłada na pozwanego wspólnika spółki określone 
obowiązki. Zgodnie z art. 159 k.s.h. jeżeli wspólnikowi mają być przyznane 
szczególne korzyści lub jeżeli na wspólników mają być nałożone, oprócz wniesienia 
wkładów na pokrycie udziałów, inne obowiązki wobec spółki, należy to pod rygorem 
nieważności dokładnie określić w umowie spółki. Obowiązki wspólnika, o których 
mowa w powołanym przepisie, to obowiązek dopłat oraz powtarzających się 
świadczeń pieniężnych. Ustawa zalicza postanowienia w tym przedmiocie do grupy 
fakultatywnych ustawowych postanowień umowy. Inne obowiązki muszą być 
natomiast w całości wyrażone w umowie spółki (jako postanowienia dodatkowe), 
która powinna określać treść i rozmiar obowiązków, osoby obowiązane, terminy ich 
wykonywania 
lub 
sposób. 
Niewykonywanie 
tych 
obowiązków 
uzasadnia 
odpowiedzialność kontraktową wspólnika, zatem można zastrzec karę umowną, a 
także uprawnić pozostałych wspólników do żądania wyłączenia wspólnika. Zgodnie 
z art. 159 k.s.h. obowiązki nałożone są na wspólnika względem spółki, co oznacza, 
że ich niewykonanie lub nienależyte wykonanie skutkuje odpowiedzialnością 
wspólnika w stosunku do spółki, pozostałym wspólnikom służy jedynie prawo – jeśli 
zostało zastrzeżone w umowie spółki – do żądania wyłączenia ze spółki 

 
5 
niesolidnego wspólnika. Przepis ten ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co 
powoduje, że postanowienia o  korzyściach i obowiązkach nie mogą być określone 
poza umowa spółki, jeśli mają być skuteczne. Stąd niniejszą sprawę należało, 
zdaniem Sądu Apelacyjnego, zakwalifikować jako sprawę ze stosunku spółki w 
rozumieniu art. 4791 § 2 pkt 1 k.p.c. Zdaniem Sąd Apelacyjnego, należało dokonać 
oceny roszczenia pod względem dopuszczalności i skutków prawnych postanowień 
§ 15 i § 16 umowy spółki w oparciu o przepisy Kodeksu spółek handlowych, z 
wyłączeniem art. 65 k.c. Nawet zatem gdyby przyjąć, że pozwana jako inwestor 
strategiczny przyjęła na siebie obowiązek dokonania nakładów finansowych na 
przedsiębiorstwo spółki w przypadku braku możliwości finansowej spółki, to 
odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie powyższego 
obowiązku ponosi wyłącznie względem spółki i jest to odpowiedzialność z art. 471 
k.c. Twierdzenie pozwu, że kwotę, o którą nie powiększyły się nakłady na środki 
trwałe spółki należy traktować jako karę umowną należną Skarbowi Państwa od 
pozwanej, jest sprzeczne z  rozumieniem kary umownej określonej przepisem art. 
484 k.c. Sąd Apelacyjny stwierdził również, że zasadny był zarzut przedawnienia 
roszczenia o zapłatę kwoty 176.822,13 zł tytułem niewykonania zobowiązań 
inwestycyjnych za 2003 r., wobec upływu trzyletniego terminu przedawnienia 
właściwego dla spraw gospodarczych (art. 118 k.c.) oraz zarzut braku podstaw do 
czynienia nakładów przewidzianych na 2006 r., skoro obaj wspólnicy spółki zgodnie 
postanowili, że spółka ma zakończyć swoją działalność z uwagi na ujemny wynik 
finansowy. 
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł Skarb Państwa 
reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa zaskarżając go w całości 
i  opierając skargę na postawie określonej w art. 3983 §1 pkt 1 k.p.c. i zarzucając: 
a) 
naruszenie art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 2 K.s.h. poprzez niewłaściwe 
zastosowanie; 
b) 
naruszenie art. 159 k.s.h. poprzez niewłaściwe zastosowanie; 
c) 
naruszenie art. 391 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie; 
d) 
naruszenie art. 483 § 1 k.c. w związku z art. 484 § 1 k.c. poprzez 
niewłaściwe zastosowanie; 

 
6 
e) 
naruszenie art. 3531 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie; 
f) 
naruszenie art. 117 § 2 k.c. w związku z art. 118 k.c. poprzez błędną 
wykładnię art. 118 k.c., a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 117 
§ 2 k.c. w  związku z art. 118 k.c. 
Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia skarżący wniósł o zmianę 
zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie apelacji strony pozwanej, ewentualnie 
o  uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi drugiej 
instancji do ponownego rozpoznania. 
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Skarga kasacyjna jest zasadna. Trafnie zarzucił skarżący naruszenie art. 65 
k.c. przez jego niezastosowanie. Sąd Apelacyjny uznał, że umowa spółki podlega 
wyłącznie regułom kodeksu spółek handlowych, zatem obowiązki określone w § 15 
i 16 podlegają ocenie jedynie w świetle art. 159 k.s.h., a przepis art. 65 k.c. nie ma 
zastosowania. Pogląd ten nie jest trafny. Umowa spółki kreuje stosunek 
cywilnoprawny i jest umową cywilnoprawną, zawierającą cechy szczególne, 
właściwe dla regulacji prawa handlowego. Nie zmienia to jednak tego, że jest to 
umowa zawierająca oświadczenia woli i jak każda czynność prawna podlega 
wykładni stosownie do reguły określonej w art. 65 k.c. Dopiero po dokonaniu 
wykładni można ustalić jej treść oraz ocenić, czy nie narusza ona ustawy (por. 
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2007 r., IV CSK 260/07, OSNC 
260/07). Taka wykładnia postanowień zawartych w § 15 i 16 nie została dokonana. 
Trafnie podnosił jednak skarżący, że już z literalnego brzmienia tych postanowień 
wynika, że dotyczą one zobowiązania pozwanego wobec drugiego wspólnika, a nie 
wobec spółki. Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego nie można wykluczyć sytuacji, 
w której w umowie spółki zawarte są także inne postanowienia, określające 
zobowiązania wspólników wobec siebie, a nie wobec spółki. Takie postanowienia 
nie są z reguły integralną częścią umowy spółki, mogą stanowić część odrębnej 
umowy, jednak z różnych względów zamieszczane są w tym samym dokumencie. 
Strony mają bowiem – co do zasady – swobodę w wyborze formy, w jakiej 
oświadczenie woli zostaje wyrażone (art. 60 k.c.). Postanowienia takie, jak każde 

 
7 
postanowienie umowne, podlegają ocenie w świetle art. 65 i 3531 k.c., przy czym, 
jak trafnie wskazał skarżący, do takich postanowień nie mają zastosowania 
ograniczenia określone w art. 304 § 3 i 4 k.s.h. W konsekwencji podzielić zarzut 
niewłaściwego zastosowania art. 159 k.s.h. 
Nie można także odmówić racji dalszym zarzutom, wychodząc bowiem 
z  odmiennego założenia Sąd Apelacyjny nie dokonał w ogóle kwalifikacji prawnej 
zobowiązania zawartego w § 15 i 16 umowy, w szczególności nie rozważał, czy 
stanowi ono zobowiązanie o cechach określonych w art. 391 k.c. oraz czy na 
wypadek niewykonania takiego zobowiązania mogła być skuteczne zastrzeżona 
kara umowna. Nie ma w tej sytuacji podstaw do szczegółowego odniesienia się do 
tych zarzutów, należy jednak zwrócić uwagę, że nie można wykluczyć możliwości 
zastrzeżenia kary umownej na rzecz Skarbu Państwa, który wniósł jako aport 
przedsiębiorstwo państwowe do nowopowstałej spółki, na wypadek niewykonania 
przez tę spółkę zobowiązania do dokonania inwestycji, podjętego przez drugiego 
wspólnika (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2004 r., IV CK 631/03, 
nie publ.). 
Trafnie skarżący zarzucił także naruszenie art. 118 k.c. Sąd Apelacyjny 
uznał, że roszczenie wynikające z faktu niedokonania przez spółkę powstałą na 
bazie sprywatyzowanego przedsiębiorstwa państwowego przedawnia się w okresie 
trzyletnim, 
skoro 
sprawa 
o 
takie 
roszczenie 
jest 
sprawą 
gospodarczą. 
Przedawnieniu zatem uległo roszczenie dotyczące inwestycji, które miały być 
dokonane w 2003 r. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że zróżnicowanie terminów 
przedawnienia nie zależy ani od charakteru podmiotu, któremu roszczenie 
przysługuje, ani od charakteru rozstrzyganej sprawy. Nie ma zatem znaczenia, czy 
sprawa jest sprawą cywilną czy gospodarczą. Znaczenie ma natomiast kwalifikacja 
roszczenia z punktu widzenia jego związku z określonym rodzajem działalności 
(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2010 r., I CSK 225/09, nie publ.). 
Z tego punktu widzenia zaś Sąd Apelacyjny kwalifikacji nie dokonał, nie ocenił 
zatem, czy zastrzeganie przez Skarb Państwa kar umownych w związku 
z  procesem prywatyzacji bezpośredniej, czy nawet szerzej rzecz ujmując 
dokonywanie takiej prywatyzacji, może być kwalifikowane jako prowadzenie 
działalności gospodarczej. Ocena taka ma zaś zasadniczy wpływ na skuteczność 

 
8 
podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia. Gdy chodzi zaś o żądanie 
zapłaty kary umownej za rok 2006 r., Sąd Apelacyjny uznał je za niezasadne wobec 
stwierdzenia, 
że 
wolą 
wspólników 
było 
zakończenie 
działalności 
spółki. 
Brak bliższego uzasadnienia tego stanowiska, sama zaś nawet zgodna wola 
zakończenia działalności spółki nie musi oznaczać automatycznej rezygnacji 
z  dochodzenia zobowiązań dotyczących okresu, w którym spółka miała jeszcze 
funkcjonować. 
Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji, na podstawie art. 
39815 k.p.c.