I CSK 369/16
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuSprawa dotyczyła skargi pauliańskiej wniesionej przez syndyka masy upadłości E. S.A. przeciwko U. K. w związku z zawarciem trzech umów dotyczących nieruchomości (lokalu usługowego i garażu). Powód domagał się uznania tych umów za bezskuteczne względem masy upadłości, argumentując, że zostały zawarte z pokrzywdzeniem wierzycieli poprzez rażące zaniżenie ceny. Sądy obu instancji oddaliły powództwo, przyjmując, że zaskarżone umowy stanowiły wykonanie wcześniejszego zobowiązania wynikającego z pisemnej umowy realizacyjnej z 2007 r., a zatem nie podlegały skardze pauliańskiej. Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Kluczowym zagadnieniem stała się wykładnia art. 527 k.c. w kontekście czynności prawnych dokonanych w wykonaniu zobowiązań, zwłaszcza umów przygotowawczych o słabszym skutku. Sąd Najwyższy uznał, że zasada, iż wykonanie zobowiązania nie podlega skardze pauliańskiej, wymaga istotnych zastrzeżeń, szczególnie w przypadku umów rozporządzających zawartych w wykonaniu umów przygotowawczych o słabszym skutku. W takich sytuacjach przesłanki skargi pauliańskiej (w tym świadomość dłużnika i odpłatność) powinny być oceniane według chwili zawarcia umowy rozporządzającej, a nie umowy przygotowawczej. Sąd Najwyższy wskazał również na potrzebę ponownej oceny kwestii stosowania art. 528 k.c. (bezpłatność uzyskania korzyści) oraz art. 527 § 3 k.c. (stosunek bliskości), uznając dotychczasowe rozstrzygnięcia za przedwczesne.
Przeanalizuj tę sprawę w pełnym kontekście orzecznictwa.
Analiza orzecznictwa · odpowiedzi na pytania · badanie przepisów · drafting pism.
Wartość praktyczna
Siła precedensu: WysokaWykładnia przepisów o skardze pauliańskiej w kontekście czynności prawnych dokonanych w wykonaniu zobowiązań, zwłaszcza umów deweloperskich i przedwstępnych. Ocena odpłatności i stosunku bliskości w sprawach pauliańskich.
Dotyczy specyficznych sytuacji związanych z umowami przygotowawczymi i wykonawczymi, a także oceny stosunku bliskości i odpłatności w kontekście skargi pauliańskiej.
Zagadnienia prawne (4)
Czy czynności prawne stanowiące wykonanie zobowiązania (w tym umowy rozporządzające zawarte w wykonaniu umów przygotowawczych) podlegają zaskarżeniu w drodze skargi pauliańskiej na podstawie art. 527 k.c.?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, zasada, że wykonanie zobowiązania nie podlega skardze pauliańskiej, wymaga istotnych zastrzeżeń, zwłaszcza w przypadku umów rozporządzających zawartych w wykonaniu umów przygotowawczych o słabszym skutku. W takich sytuacjach przesłanki skargi pauliańskiej należy oceniać według chwili zawarcia umowy rozporządzającej.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy uznał, że ograniczenie możliwości zaskarżenia tylko do czynności zobowiązującej może prowadzić do niekorzystnych skutków dla wierzyciela. W przypadku umów o podwójnym skutku zawartych w wykonaniu zobowiązania z umowy przygotowawczej o słabszym skutku, przesłanki podmiotowe i odpłatność należy oceniać według chwili zawarcia umowy przyrzeczonej.
Jak należy oceniać odpłatność korzyści uzyskanej przez osobę trzecią w kontekście art. 528 k.c. w przypadku częściowego braku ekwiwalentności świadczeń?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
W przypadku tzw. negotium mixtum cum donatione, o bezpłatności korzyści uzyskanej przez osobę trzecią można mówić tylko w odniesieniu do tej jej części, która przekracza wartość świadczonej przez osobę trzecią korzyści wzajemnej.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy odrzucił pogląd, że brak pełnej ekwiwalentności świadczeń oznacza całkowitą bezpłatność korzyści. Przyjął bardziej zrównoważone rozwiązanie, zgodnie z którym bezpłatność dotyczy jedynie nadwyżki ponad wartość świadczenia wzajemnego, co pozwala lepiej uwzględnić aksjologię skargi pauliańskiej i chronić interesy osoby trzeciej.
Kiedy można uznać osobę trzecią za "bliską" dłużnikowi w rozumieniu art. 527 § 3 k.c. i jakie są konsekwencje tego ustalenia?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Wieloletnie zatrudnienie na stanowisku kierowniczym w przedsiębiorstwie dłużnika przemawia za przyjęciem, że osoba trzecia była w bliskim z nim stosunku w rozumieniu art. 527 § 3 k.c., co uzasadnia zastosowanie domniemania świadomości pokrzywdzenia wierzycieli.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy uznał, że dla zastosowania art. 527 § 3 k.c. nie jest konieczny pełny wgląd w sytuację majątkową dłużnika, lecz wystarczy relacja, która umożliwiała poinformowanie o sensie posunięć majątkowych. Długoletnie zatrudnienie pozwanej na stanowisku kierowniczym przemawiało za jej bliskością z dłużnikiem.
Jaka jest chwila miarodajna dla oceny sytuacji finansowej dłużnika i jego świadomości pokrzywdzenia wierzycieli przy zaskarżaniu czynności prawnych dokonanych w wykonaniu zobowiązania?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
W przypadku umów rozporządzających zawartych w wykonaniu zobowiązania z umowy przygotowawczej o słabszym skutku, przesłanki podmiotowe skargi pauliańskiej oraz odpłatność należy oceniać według chwili zawarcia umowy przygotowawczej.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy zakwestionował stanowisko sądów niższych instancji, że dla oceny sytuacji finansowej dłużnika i jego świadomości pokrzywdzenia wierzycieli miarodajny jest dzień zawarcia pisemnej umowy realizacyjnej. Uznał, że w przypadku umów o słabszym skutku, decydująca jest chwila zawarcia umowy przygotowawczej.
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| Syndyk masy upadłości E. S.A. w upadłości likwidacyjnej | inne | powód |
| U. K. | inne | pozwana |
Przepisy (20)
Główne
k.c. art. 527
Kodeks cywilny
Podstawa do uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną względem wierzycieli, jeśli czynność ta została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli.
k.p.c. art. 398 § 15 § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Podstawa do uchylenia zaskarżonego orzeczenia przez Sąd Najwyższy.
Pomocnicze
k.c. art. 528
Kodeks cywilny
Określa sytuacje, w których czynność prawna dłużnika jest uznawana za nieodpłatną, co ułatwia jej zaskarżenie.
k.c. art. 527 § § 3
Kodeks cywilny
Przewiduje domniemanie świadomości pokrzywdzenia wierzycieli, gdy osoba trzecia jest bliska dłużnikowi.
k.c. art. 158 § zd. 1
Kodeks cywilny
Określa wymóg formy aktu notarialnego dla przeniesienia własności nieruchomości.
k.c. art. 73 § § 2 zd. 1
Kodeks cywilny
Dotyczy skutków niezachowania formy czynności prawnej.
k.c. art. 65 § § 1 i § 2
Kodeks cywilny
Dotyczy wykładni oświadczeń woli.
k.c. art. 353 § 1
Kodeks cywilny
Zasada swobody umów.
prawo upadłościowe art. 131
Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. prawo upadłościowe i naprawcze
Przepis dotyczący skutków ogłoszenia upadłości.
k.p.c. art. 108 § § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
k.p.c. art. 398 § 21
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy kosztów postępowania kasacyjnego.
k.p.c. art. 278 § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Dowód z opinii biegłego.
k.p.c. art. 227
Kodeks postępowania cywilnego
Przedmiot dowodu.
k.p.c. art. 382
Kodeks postępowania cywilnego
Zakres rozpoznania sprawy przez sąd drugiej instancji.
k.p.c. art. 391 § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Postępowanie apelacyjne.
k.c. art. 390 § § 1 i 2
Kodeks cywilny
Skutki umowy przedwstępnej.
k.c. art. 84
Kodeks cywilny
Wady oświadczenia woli - błąd.
k.c. art. 532
Kodeks cywilny
Ograniczenie możliwości zaskarżenia czynności prawnej.
k.c. art. 534
Kodeks cywilny
Termin do zaskarżenia czynności prawnej.
k.c. art. 471
Kodeks cywilny
Odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Błędna wykładnia art. 527 k.c. przez sądy niższych instancji w zakresie możliwości zaskarżenia czynności prawnych stanowiących wykonanie zobowiązania. • Niewłaściwa ocena chwili miarodajnej dla ustalenia przesłanek skargi pauliańskiej. • Przedwczesna ocena braku podstaw do zastosowania art. 528 k.c. i art. 527 § 3 k.c.
Godne uwagi sformułowania
zasada, leżąca u podstaw rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego i sprowadzająca się do stanowiska, że czynności prawne stanowiące wykonanie zobowiązania nie podlegają – co do zasady – zaczepieniu skargą pauliańską, musi być opatrzona istotnymi zastrzeżeniami. • Przełamanie zasady niezaskarżalności czynności prawnych dokonywanych w wykonaniu zobowiązania jest nieodzowne w odniesieniu do rozporządzeń, które zostały dokonane - pośrednio albo bezpośrednio (umowy o podwójnym skutku) - w wykonaniu zobowiązania wynikającego z umowy przygotowawczej (np. przedwstępnej, deweloperskiej). • Dla zastosowania art. 527 § 3 k.c. nie jest konieczne, aby osoba trzecia miała pełny wgląd w sytuację majątkową dłużnika i odpowiednie przygotowanie zawodowe do jej oceny, lecz wystarczy, iż pozostaje z nim w takiej relacji, która sprawia, że mogła być przezeń informowana o właściwym sensie jego posunięć majątkowych.
Skład orzekający
Grzegorz Misiurek
przewodniczący
Roman Trzaskowski
sprawozdawca
Bogumiła Ustjanicz
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Wykładnia przepisów o skardze pauliańskiej w kontekście czynności prawnych dokonanych w wykonaniu zobowiązań, zwłaszcza umów deweloperskich i przedwstępnych. Ocena odpłatności i stosunku bliskości w sprawach pauliańskich."
Ograniczenia: Dotyczy specyficznych sytuacji związanych z umowami przygotowawczymi i wykonawczymi, a także oceny stosunku bliskości i odpłatności w kontekście skargi pauliańskiej.
Wartość merytoryczna
Ocena: 8/10
Sprawa dotyczy kluczowych zagadnień skargi pauliańskiej, w tym możliwości zaskarżenia umów wykonawczych i oceny odpłatności, co jest niezwykle istotne dla ochrony wierzycieli i praktyki obrotu nieruchomościami.
“Czy wykonanie umowy może być podstawą skargi pauliańskiej? Sąd Najwyższy wyjaśnia kluczowe wątpliwości.”
Sektor
nieruchomości
Twój asystent do analizy prawnej.
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
- Analiza orzecznictwa i przepisów
- Drafting pism i dokumentów
- Odpowiedzi na pytania prawne
- Pogłębiona analiza z doktryny
Pełny tekst orzeczenia
Oryginalna treść postanowienia (niezmieniona). Otwiera się jako osobna strona.