I CSK 263/08

Sygn. akt I CSK 263/08 POSTANOWIENIE Dnia 8 stycznia 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący) SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca) SSN Mirosław Bączyk w sprawie z powództwa M-P S.A. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta Stołecznego Warszawy o ustalenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 stycznia 2009 r., skargi kasacyjnej strony powodowej od postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 19 lutego 2008 r., uchyla zaskarżone postanowienie w części uchylającej postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 16 listopada 2007 r., o odmowie odrzucenia pozwu oraz w części rozstrzygającej o kosztach postępowania i w tym zakresie zażalenie oddala. 2 Uzasadnienie Spółka akcyjna „M-P" wniosła sprzeciw od orzeczenia Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 7 maja 2003 r. w sprawie aktualizacji opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste nieruchomości Skarbu Państwa położonej w W. przy ulicach P., B. i P. Postanowieniem z dnia 25 października 2006 r. Sąd Okręgowy wezwał do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanego Skarb Państwa - Prezydenta m.st. Warszawy. Skarb Państwa - Prezydent m.st. Warszawy podniósł zarzut czasowej niedopuszczalności drogi sądowej i wniósł o odrzucenie pozwu. Wskazał, że wystąpienie na drogę sądową o ustalenie stawki opłaty rocznej za wieczyste użytkowanie nieruchomości uzależnione jest od wyczerpania drogi administracyjnej w stosunku do właściciela nieruchomości; w sprawie jest nim właśnie Skarb Państwa - Prezydent m.st. Warszawy. Jego wezwanie do wzięcia udziału w sprawie postanowieniem z dnia 25 października 2006 r. oznaczało, iż dotąd nie występował w charakterze strony, a zatem nie została wobec niego wyczerpana droga postępowania administracyjnego. Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 16 listopada 2007 r. odmówił odrzucenia pozwu, o które wnioskował Skarb Państwa - Prezydent m.st. Warszawy, a w stosunku do drugiego pozwanego - Miasta Stołecznego Warszawy - umorzył postępowanie. W uzasadnieniu podkreślił, że w postępowaniu administracyjnym toczącym się przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym Prezydent m.st. Warszawy występował jako jednostka reprezentująca Skarb Państwa, a nie jako organ Miasta Stołecznego Warszawy. Nie budzi wątpliwości, że powodowa spółka wskazując Prezydenta m.st. Warszawy we wniosku do Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 20 grudnia 2002 r. i w sprzeciwie od orzeczenia Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 6 czerwca 2003 r. wskazała go w tym charakterze. Miasto Stołeczne Warszawa zostało wymienione jako strona pozwana dopiero w postanowieniu Sądu Rejonowego z dnia 8 września 2003 r. (o przekazaniu sprawy Sądowi Okręgowemu). Oznaczenie to jest błędne, ponieważ 3 w procesie toczącym się na skutek sprzeciwu wniesionego w trybie art. 80 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z 2004 r. nr 261, poz. 2603 ze zm. – dalej: „u.g.n.”) stroną pozwaną jest właściciel nieruchomości będącej przedmiotem użytkowania wieczystego. Prezydent m.st. Warszawy reprezentował właściciela nieruchomości - Skarb Państwa już na etapie postępowania przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym. Droga postępowania administracyjnego przewidziana w art. 78 i n. u.g.n. została więc wyczerpana. Postanowieniem z dnia 19 lutego 2008 r. Sąd Apelacyjny uwzględnił zażalenie pozwanego Skarbu Państwa – Prezydenta m.st. Warszawy i odrzucił pozew na podstawie art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c. W uzasadnieniu wyjaśnił, że stroną pozwaną powinien być niewątpliwie żalący się jako właściciel nieruchomości, jednakże wskazanie przez stronę powodową Prezydenta m. st. Warszawy nie było jednoznaczne z określeniem żalącego się jako strony pozwanej. Strona powodowa reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika wymieniła zarówno w treści sprzeciwu od orzeczenia Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 6 czerwca 2003 r., jak i w wykonaniu wezwania Sądu Okręgowego do usunięcia braków formalnych pozwu dotyczących oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia, Prezydenta m.st. Warszawy jako stronę pozwaną. Konsekwencją tego było wysłanie do Prezydenta m.st. Warszawy pozwu i wezwanie go do stawienia się na rozprawę oraz odpisu sprzeciwu z zobowiązaniem do zajęcia stanowiska. W ten sposób z chwilą doręczenia Prezydentowi m.st. Warszawy odpisu pozwu ukształtowały się strony niniejszego postępowania, których zmiana mogłaby być dokonana jedynie w sposób formalny, przewidziany w ustawie i udokumentowany. Takiego przekształcenia nie dokonano. Wymienienie przez powoda Prezydenta m.st. Warszawy jako pozwanego powinno skutkować odrzuceniem pozwu, ponieważ Prezydent jako organ wykonawczy gminy nie ma zdolności sądowej i braku tego nie da się uzupełnić na podstawie art. 70 k.p.c. Właściwe określenie drugiej strony postępowania należało do powodowej spółki; nic jej nie zwalniało od tego obowiązku. Sąd Okręgowy nie mógł samodzielnie oznaczyć Skarbu Państwa jako strony pozwanej, a tym bardziej dopozwać Skarbu Państwa - Prezydenta m.st. 4 Warszawy na podstawie art. 194 § 1 k.p.c., mającego zastosowanie jedynie na wniosek strony. Jako podstawy skargi kasacyjnej strona powodowa przytoczyła naruszenie art. art. 67 § 2, art. 70 § 1, art. 194 § 1, art. 199 § 1 pkt 3 i art. 199 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Jak już wyjaśniano w orzecznictwie (zob. w szczególności postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2007 r., I CSK 30/07, OSNC-ZD, nr B, poz. 33), zmiana wysokości stawki opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste, czyli tzw. aktualizacja opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego, następuje w wyniku zgodnych oświadczeń woli stron stosunku użytkowania wieczystego, tj. użytkownika wieczystego i właściciela, a jeżeli strony stosunku użytkowania wieczystego nie dojdą do porozumienia - na podstawie orzeczenia organu administracji lub sądu. W konsekwencji stronami postępowania administracyjnego oraz sądowego w sprawie zmiany (aktualizacji) wysokości stawki opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste muszą być użytkownik wieczysty i właściciel nieruchomości, tj. Skarb Państwa – jeżeli nieruchomość jest przedmiotem jego własności, lub jednostka samorządu terytorialnego – jeżeli nieruchomość jest przedmiotem własności takiej jednostki. Przez „właściwy organ”, o którym mowa w przepisach art. 78 ust. 1, 3 i 4, art. 79 ust. 2 i 6, art. 80 ust. 1 u.g.n., należy więc rozumieć, jeżeli nieruchomość jest własnością Skarbu Państwa, jednostkę reprezentującą Skarb Państwa w zakresie gospodarowania nieruchomościami, którą, zgodnie z art. 11 ust. 1 u.g.n. jest starosta (w myśl art. 4 pkt 9b1 przepis art. 11 ust. 1 u.g.n. stosuje się także do prezydenta miasta na prawach powiatu), a jeżeli nieruchomość jest własnością jednostki samorządu terytorialnego, organ tej jednostki powołany do jej reprezentowania w zakresie gospodarowania nieruchomościami; zgodnie art. 11 ust. 1 u.g.n. jest nim jej organ wykonawczy; według art. 11a ust. 3 w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 ze zm.) takim organem gminy jest m.in. prezydent miasta. W sprawach dotyczących zmiany wysokości opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste wspomniany „właściwy organ” powinien więc reprezentować podmiot 5 będący właścicielem nieruchomości, czyli Skarb Państwa lub określoną jednostkę samorządu terytorialnego. Nie ulega zatem wątpliwości, że stronami postępowania, zarówno administracyjnego, jak sądowego, w sprawie zmiany wysokości stawki opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste przysługujące spółce „M-P" powinna być ta spółka (w postępowaniu sądowym – jako strona powodowa) i Skarb Państwa – Prezydent m.st. Warszawy (w postępowaniu sądowym – jako strona pozwana). Należy zgodzić się z Sądem Okręgowym, że choć precyzja oznaczenia w postępowaniu administracyjnym i na etapie wszczęcia postępowania sądowego Prezydenta m.st. Warszawy pozostawiała wiele do życzenia, to nie było wątpliwości, iż występował on jako reprezentant Skarbu Państwa, czyli że drugą stroną, obok spółki „M-P", był w istocie Skarb Państwa – Prezydent m.st. Warszawy. Wskazywały na to pełnomocnictwa udzielone przez Prezydenta. Wypowiedzenia dotychczasowej wysokości opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego dokonał z upoważnienia Prezydenta m.st. Warszawy Zastępca Dyrektora Wydziału Gospodarki Nieruchomościami Skarbu Państwa, a na rozprawę przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym stawiła się upoważniona przez Prezydenta m.st. Warszawy do występowania w sprawach aktualizacji opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego i trwałego zarządu nieruchomościami stanowiącymi własność Skarbu Państwa, w posiedzeniu zaś w dniu 27 maja 2004 r. wyznaczonym przez Sąd Okręgowy wziął udział radca prawny umocowany przez Prezydenta m.st. Warszawy do reprezentowania Skarbu Państwa. W tej sytuacji nieścisłości we wskazaniu przez powodową spółkę strony pozwanej mogły być usunięte przez Sąd z własnej inicjatywy. Mógł on sam dokonać prawidłowego określenia strony pozwanej, oznaczyć ją jako Skarb Państwa – Prezydenta m.st. Warszawy (art. 67 § 2 k.p.c.; sytuacja ta jest znacznie bliższa rozważanej w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 1974 r., II CR 685/73 (OSNC 1975, nr 1, poz. 10) i wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 1998 r., II CKN 817/97 (OSNC 1999, nr 1, poz. 16) oraz wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2006 r., V CSK 139/06 (LEX nr 196953) niż rozpatrywanej w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2001 r., III CZP 10/01 (OSNC 2001, nr 10, poz. 147), albo wezwać powodową spółkę do sprecyzowania oznaczenia strony 6 pozwanej (art. 70 § 1 k.p.c.) W każdym razie nie było podstaw do uznania, że nie została wyczerpana droga postępowania administracyjnego w stosunku do Skarbu Państwa – Prezydenta m.st. Warszawy. O ile posiadanie rozeznania przez osoby umocowane przez Prezydenta co do pełnionej funkcji w sprawie – a mianowicie co do reprezentowania Skarbu Państwa - nie budzi wątpliwości, o tyle nasuwa zastrzeżenia postanowienie Sądu Rejonowego, w którym przekazując sprawę Sądowi Okręgowemu oznaczył on bez żadnych ku temu przesłanek jako stronę pozwaną Miasto Stołeczne Warszawa – co dało impuls do podtrzymywania tego błędnego oznaczenie aż do chwili, w której Sąd Okręgowy błąd ten zauważył. Jakkolwiek wydane przez Sąd Okręgowy na podstawie art. 194 § 1 k.c. postanowienie o dopozwaniu Skarbu Państwa – Prezydenta m.st. Warszawy było wadliwe, ponieważ nastąpiło bez wniosku strony, a przede wszystkim bez rzeczywistej potrzeby, gdyż przewidziane w tym przepisie przekształcenie powództwa jest uzasadnione dopiero wtedy, gdy nieprawidłowości w określeniu strony nie można usunąć przez sprostowanie pozwu - nie mogło być zaskarżone zażaleniem. Postanowienia sądu pierwszej instancji wydane na podstawie art. 194 § 1 k.p.c. mogą być korygowane tylko na zasadach określonych w art. 380 k.p.c., tj. przez sąd odwoławczy przy rozpoznawaniu apelacji (art. 380 k.p.c.) lub zażalenia (art. 380 w związku z art. 397 § 2 k.p.c.). W sprawie nie było jednak podstaw do skorygowania postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 25 października 2006 r. przez Sąd Apelacyjny w związku z rozpoznawanym zażaleniem na podstawie art. 380 k.p.c., gdyż wskazana wadliwość tego postanowienia nie mogła mieć wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, jak bowiem wyżej wyjaśniono pozwanym w sprawie powinien być właśnie dopozwany Skarb Państwa – Prezydent m.st. Warszawy. Podsumowując, odrzucenie pozwu przez Sąd Apelacyjny było bezzasadne, dlatego Sąd Najwyższy, uwzględniając skargę kasacyjną, orzekł jak w sentencji.