I CSK 206/15

Sygn. akt I CSK 206/15
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 29 kwietnia 2016 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)
‎
SSN Marta Romańska
‎
SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa P. sp. z o.o. w W.
‎
przeciwko H. G.
‎
o zapłatę,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
‎
w dniu 29 kwietnia 2016 r.,
‎
skargi kasacyjnej pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w R.
‎
z dnia 30 października 2014 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w L., uwzględniając wniosek powoda P. z o.o. oparty na wekslu, wydał w postępowaniu nakazowym przeciwko pozwanemu H. G. nakaz zapłaty kwoty 70.937,02 złotych z odsetkami ustawowymi. Wobec wniesienia przez pozwanego zarzutów od nakazu zapłaty ten sam Sąd wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2014 r. utrzymał w mocy w całości zaskarżony nakaz zapłaty.
Jak ustalił Sąd Rejonowy, strony zawarły w dniu 8 kwietnia 2008 r. umowę, w  ramach której powód jako finansujący zobowiązał się nabyć od zbywcy wskazanego przez korzystającego (pozwanego) i oddać korzystającemu do użytkowania i pobierania pożytków określony w umowie ciągnik siodłowy marki VOLVO w zamian za ustalone wynagrodzenie. Umowę zawarto na okres 35  miesięcy. Na zabezpieczenie wynikających z niej należności pozwany wystawił weksel. Korzystający nie wywiązał się z warunków przewidzianych umową leasingu popadając w zwłokę z zapłatą kolejnych rat leasingowych. Wobec tego powód dokonał rozwiązania umowy na piśmie. Przedmiot leasingu został odebrany w dniu 28 czerwca 2011 r. a następnie został oddany do korzystania innej osobie na podstawie nowej umowy leasingu zawartej dnia 15 listopada 2010 r. Wartość przedmiotu leasingu w nowej umowie został ustalona w oparciu o wycenę rzeczoznawcy na kwotę 199.500 złotych. Według § 35 ust. 6 i 7 umowy łączącej strony, finansujący w przypadku wypowiedzenia umowy na skutek okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność korzystający, miał prawo żądać między innymi zapłaty zaległych rat leasingowych z odsetkami umownymi, innych opłat i kosztów, do poniesienia których był zobowiązany, a także zapłaty finansującemu odszkodowania umownego w wysokości 105 % sumy wszystkich przewidzianych w umowie a niezapłaconych opłat w części kapitałowej i ceny wykupu.
Sąd Rejonowy utrzymując nakaz zapłaty w mocy wskazał, że suma wszystkich tych należności wyniosła 271.336,85 złotych, a po uwzględnieniu wartość nowej umowy leasingu w kwocie 199.500 złotych, jest nawet wyższa niż dochodzona kwota 70.932,02 złotych.
Wyrokiem z dnia 30 października 2014 r. Sąd Okręgowy podzielił w całości ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną Sądu pierwszej instancji i  dlatego oddalił apelację, jaką wniósł pozwany od wyroku tego Sądu. Oceniając roszczenie powoda na gruncie stosunku podstawowego łączącego strony,
‎
tj. umowy leasingu, Sąd Okręgowy uznał, że powodowi jako finansującemu na podstawie art. 709
15
k.c. oraz na podstawie umowy leasingu operacyjnego przysługują roszczenia z tytułu odszkodowania umownego oraz z tytułu kary umownej związanej z  niewykonaniem zobowiązania zwrotu powodowi przedmiotu leasingu. Art. 709
15
k.c. zawiera normę o charakterze odszkodowawczym, tj. ma na celu doprowadzenie do stanu, w jakim znajdowałby się finansujący, gdyby należycie wykonał swoje zobowiązanie i stosunek leasingu nie został przedwcześnie rozwiązany. Norma ta ma charakter dyspozytywny i nie pozbawia stron prawa do wprowadzenia do umowy takich postanowień regulujących zasady rozliczeń stron umowy, które nie wynikają wprost z treści tego przepisu. Zdaniem Sądu Okręgowego, powód dokonał właściwego rozliczenia należności
‎
z przedmiotowej umowy zaliczając wartość nowej umowy na poczet odszkodowania a pozostałą nadwyżkę przeznaczył na pokrycie części zaległych należności szczegółowo udokumentowanych.
Pozwany H. G. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji. Zarzucił w niej naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 709
15
k.c. w zw. z art. 353
1
k.c. i 483 § 1 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że art. 709
15
k.c. ma dyspozytywny charakter i stanowi upoważnienie do ukształtowania między stronami umowy leasingu dowolnie, co w  przypadku niniejszej sprawy ma postać zastrzeżenia i naliczenia „odszkodowania umownego„ w formie ustalonej w umowie w wysokości 105 % sumy wszystkich przewidzianych w umowie a nie zapłaconych rat leasingowych w  części kapitałowej i ceny wykupu pomniejszonych o uzyskane przez finansującego korzyści. Zastrzeżenie tej treści stanowi w istocie dodatkowo zastrzeżenie kary umownej za niespełnienie świadczenia pieniężnego i jako takie w  ocenie skarżącego pozostaje poczynione
contra legem
.
Na tej podstawie pozwany wniósł o uchylenie zarówno zaskarżonego wyroku jak i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego oraz o przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Art. 709
15
k.c. został wprowadzony do Kodeksu cywilnego wraz z  kompleksową regulacją prawną dotyczącą umowy leasingu na podstawie ustawy z dnia 26 lipca 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 74, poz. 857). Stosownie do jego treści, w razie wypowiedzenia przez finansującego umowy leasingu na skutek okoliczności, za które korzystający ponosi odpowiedzialność, finansujący może żądać od korzystającego natychmiastowego zapłacenia wszystkich przewidzianych w umowie a niezapłaconych rat, pomniejszonych o  korzyści, jakie finansujący uzyskał wskutek ich zapłaty przed umówionym terminem i rozwiązania umowy leasingu. Podobne rozliczenia leasingu zostały przyjęte w razie wygaśnięcia (art. 709
5
§ 3 k.c.), odstąpienia (art. 709
8
§ 5 k.c.) a  przed ustawowym unormowaniem umowy leasingu było w praktyce powszechnie przyjmowane jako „umowne odszkodowanie” w umowach ramach swobody zawierania umów wynikającej z art. 353
1
k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2008 r. I CSK 354/07 OSNC – ZD 2008/4/116). Wymienione postanowienia ustawy stanowiły niejako potwierdzenie dotychczasowej praktyki.
Nie ulega wątpliwości, że w ujęciu kodeksowym art. 709
15
k.c. reguluje odpowiedzialność korzystającego wobec finansującego za skutki wypowiedzenia przez finansującego umowy leasingu z przyczyn, za które odpowiedzialność ponosi korzystający. Kwestia charakteru prawnego opartej na tym przepisie odpowiedzialności korzystającego była wielokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego m. in. w wyrokach z dnia 9 września 2010 r., I CSK 685/09 (OSNC 2011, nr 5, poz. 58); z dnia 9 września 2010 r., I CSK 641/10 (OSN-ZD 2011, nr 2, poz. 35); z dnia 18 lutego 2015 r. I CSK 64/14 (niepubl.). Przyjęto w nich, że  wspomniana odpowiedzialność ma charakter odpowiedzialności kontraktowej. Uprawnienie finansującego do żądania od korzystającego odszkodowania – w  kwocie równej sumie wszystkich pozostałych do końca okresu obowiązywania umowy leasingu opłat leasingowych, pomniejszonych o korzyści, jakie powód uzyskał wskutek ich zapłaty przed umówionym terminem i wygaśnięcia umowy - nie stanowi w rozumieniu art. 483 § 1 k.c. kary umownej (por. wyroki Sąd Najwyższego z dnia 8 listopada 2007 r., I CSK 205/07 niepubl. i z dnia 15 lutego 2008 r., I CSK 354/07, niepubl.). Zgodnie z ogólnym założeniem odpowiedzialności odszkodowawczej, przewidziane w art. 709
15
k.c. odszkodowanie ma przywrócić stan, w jakim znajdowałby się poszkodowany, gdyby nie nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, nie może ono jednak przewyższać szkody powstałej w  majątku poszkodowanego (art. 362 § 2 k.c.). Aby zatem odszkodowanie nie przewyższało szkody, której rozmiar ustala się przez porównanie stanu, w jakim poszkodowany rzeczywiście się znalazł na skutek zdarzenia wyrządzającego szkodę, z tym stanem, w jakim znajdowałby się, gdyby zdarzenie to nie nastąpiło, należy przy ustalaniu szkody uwzględnić uzyskane przez poszkodowanego korzyści, czyli zastosować compensatio lucri cum damno (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2010 r., III CZP 7/10, niepubl.).
Słusznie wobec tego zarzuca się w skardze kasacyjnej, że sprzeczne z art. 709
15
k.c. są postanowienia umowne przewidujące obciążenie korzystającego - w razie wypowiedzenia umowy przez finansującego na skutek okoliczności, za które korzystający odpowiada – świadczeniami procentowo wyższymi od wszystkich przewidzianym w umowie a niezapłaconym rat, pomniejszonych o korzyści, jakie finansujący uzyskał wskutek ich zapłaty przed umówionym terminem i rozwiązania umowy leasingu. Ich przyjęcia nie usprawiedliwia odwołanie się do treści art. 353
1
k.c.
Powyższe postanowienie umowne niezależne od wysokości poniesionej szkody charakterystyczne dla kary umownej, stosownie do jednoznacznej treści art. 483 § 1 k.c., może być zastrzeżone jedynie na wypadek niewykonania lub  nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Tymczasem w przedmiotowej sprawie podstawę do wypowiedzenia umowy leasingu stanowiło niewykonanie zobowiązania pieniężnego polegającego na regulowaniu kolejnych opłat leasingowych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2007 r., sygn. akt III CSK 288/06, OSP 2009/4/39).
Z tych wszystkich względów należy uznać za nieskuteczne umowne rozszerzenie przez strony  zakresu przewidzianej w art. 709
15
k.c. odpowiedzialności korzystającego.
Uwzględniając z tej przyczyny skargę kasacyjną Sąd Najwyższy uchylił na podstawie art. 398
15
§ 1 k.p.c. w całości zaskarżony wyrok i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji albowiem nie tylko wnoszący skargę kasacyjną nie wyodrębnił zasądzonej kwoty przekraczającej ustawowo określone w art. 709
15
k.c. granice odpowiedzialności korzystającego ale jej wyodrębnienie nie jest także możliwe w oparciu o ustalenia poczynione przez Sąd drugiej instancji.
kc
db