I CSK 201/14

Sygn. akt I CSK 201/14
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 marca 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Antoni Górski (przewodniczący)
‎
SSN Mirosław Bączyk
‎
SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)
Protokolant Justyna Kosińska
w sprawie z powództwa A. S.
‎
przeciwko Bankowi […] S.A. w W.
‎
o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone,
‎
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2015 r.,
‎
skargi kasacyjnej powódki
‎
od wyroku Sądu Apelacyjnego
‎
z dnia 19 czerwca 2013 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania
‎
i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd pierwszej instancji oddalił wyrokiem pow
ództwo
skierowane  przeciwko  Bankowi o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone. Uznał,  że   pozwany Bank łączy z nieuczestniczącym w tym sporze  Ubezpieczycielem umowa, której integralną część stanowią Warunki Ubezpieczenia na Życie Kredytobiorców - klientów Banku, zatwierdzone uchwałą Zarządu nieuczestniczącego w tym sporze Ubezpieczyciela.
W ocenie tego Sądu, pozwany Bank nie ma legitymacji procesowej biernej, ponieważ nie stosuje on wzorca umowy zawierającego kwestionowane   postanowienie, a legitymacja bierna przysługuje tylko przedsiębiorcy stosującemu takie sporne postanowienie, którym jest nieuczestniczący w tym sporze ubezpieczyciel.
Apelację powódki od tego orzeczenia oddalił Sąd Apelacyjny. Zaaprobował  zarówno dokonane ustalenia faktyczne, jak i  ich  ocenę prawną, które podzielił i przyjął za własne.
Za  rozstrzygającą uznał Sąd drugiej instancji  kwestię określenia  podmiotu  stosującego wzorzec umowy, co warunkuje dokonanie oceny abuzywności  zawartego w tym wzorcu postanowienia. Przyjął, że kwestionowana klauzula  wzorca odnosi się  tylko  do  relacji  między  ubezpieczonym, a ubezpieczycielem, ograniczając odpowiedzialność ubezpieczyciela wobec ubezpieczonego. Jako  okoliczność pozbawioną znaczenia ocenił Sąd drugiej instancji fakt, że to  pozwany Bank proponuje konsumentowi - kredytobiorcy zawarcie umowy ubezpieczenia z konkretnym ubezpieczycielem, jak również to, że umowa ubezpieczenia stanowi integralną  część umowy kredytowej.
W ocenie Sądu drugiej instancji, okoliczność, że pozwany Bank jest stroną  umowy ubezpieczenia jako ubezpieczający nie zmienia stanowiska, że nie stosuje on zaskarżonego postanowienia wzorca, ponieważ jego treść odnosi się  wyłącznie do stosunku między ubezpieczonym i ubezpieczycielem, wprowadzając ograniczenie odpowiedzialności w ramach tej ostatniej relacji podmiotowej.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, ubezpieczony może powoływać się na naruszenie przez ubezpieczyciela przepisów i zgłaszać zarzut nieskuteczności  postanowień wzorca umowy, jeżeli tylko będą one dotyczyły ich praw i obowiązków.
Wyrok Sądu Apelacyjnego powódka zaskarżyła w całości, opierając skargę kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych.
W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 479
38
§ 1 k.p.c. przez przyjęcie, że § 7 ust. 1 Ogólnych Warunków Ubezpieczenia odnosi się wyłącznie do relacji między ubezpieczonym a ubezpieczycielem, ponieważ ogranicza odpowiedzialność ubezpieczyciela względem  ubezpieczonego, pomimo,  że -  w ocenie skarżącej -  przedmiotowa  klauzula  dotyczy  również  relacji między  ubezpieczonym (konsumentem - kredytobiorcą), a pozwanym Bankiem tj. ubezpieczającym. Spowodowało to błędne przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że pozwany Bank nie stosował § 7 ust. 1 Ogólnych Warunków Ubezpieczenia.
W ramach tej samej podstawy kasacyjnej zarzucono nadto naruszenie art. 233 § 1 k.p.c.
Zarzuty mieszczące się w ramach pierwszej  podstawy  kasacyjnej  obejmują naruszenie art. 385
1
w zw. z art. 808 § 5 k.c. przez ich  niezastosowanie do oceny abuzywności postanowienia § 7 ust. 1 wzorca umowy. W części uzasadnienia  skargi kasacyjnej poświęconej wykazaniu wystąpienia podstaw kasacyjnych, powódka  akcentuje  tezę, że ustalenie przez Sąd odwoławczy, iż postanowienia wzorca umowy w postaci o.w.u. są integralną częścią umowy kredytowej oferowanej przez pozwanego, nie może racjonalnie prowadzić do wniosku, że pozwany nie stosuje tych postanowień wzorca, a  w  konsekwencji, że nie ma legitymacji biernej w niniejszej sprawie. To z kolei skutkowało błędnym zaniechaniem dokonania oceny abuzywności spornej klauzuli a więc naruszeniem  przez  niezastosowanie art. 385
1
k.c. w zw. z art. 808 § 5 k.c., wywodzi skarżąca.
Na rozprawie strony podtrzymały dotychczas reprezentowane stanowiska.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd Najwyższy z mocy art. 398
13
§ 1 k.p.c. rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
Zasadnie zarzuciła skarżąca naruszenie art. 479
38
§ 1 k.p.c. przez przyjęcie, że pozwany Bank pozbawiony jest w tym postępowaniu legitymacji biernej, co skutkowało najpierw oddaleniem powództwa, a następnie oddaleniem apelacji powódki przez Sąd drugiej instancji. Naruszenie tego przepisu mogło więc mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro uznanie braku po stronie pozwanego Banku legitymacji biernej było wyłączną przyczyną wydania zaskarżonego orzeczenia.
Przepis art. 479
38
§ 1 k.p.c. określa precyzyjniej krąg podmiotów czynnie legitymowanych do wytoczenia powództwa w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Nie określa natomiast w podobny sposób  podmiotów biernie legitymowanych w tym postępowaniu. Wykładnia analizowanego  art. 479
38
§ 1 zdanie pierwsze in fine k.p.c. powala jednak przyjąć, że chodzi także o podmiot, według oferty którego możliwe byłoby zawarcie z nim umowy zawierającej postanowienie uznawane przez powoda za niedozwolone. Brzmienie  badanej normy nie wiąże więc przysługiwania legitymacji biernej wyłącznie z podmiotem będącym twórcą wzorca umowy, lecz z ofertą pozwanego i takim postanowieniem umowy możliwej do zawarcia z pozwanym, które w ocenie powoda, jest niedozwolone, choćby pozwany nie był twórcą wzorca umowy zawierającego to postanowienie.
W piśmiennictwie stwierdzono, że legitymacja bierna przysługuje w  omawianym postępowaniu przedsiębiorcy, który stosuje kwestionowane postanowienie wzorca, a więc posługuje się wzorcem zawierającym takie postanowienie, niekoniecznie będąc jego twórcą. Innymi słowy, w świetle art. 479
38
§ 1 zdanie pierwsze k.p.c. biernie legitymowanym w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone może być także podmiot jedynie posługujący się wzorcem, a więc wyłącznie stosujący w stosunkach kontraktowych wzorzec umowy, którego twórcą jest inny podmiot. Analizowany przepis nie pozwala na wyłączenie poza zakres  objęty kontrolą abstrakcyjną postanowień wzorca umowy w postępowaniu, w którym powództwo skierowane zostało przeciwko podmiotowi nie będącemu twórcą wzorca, a nawet niezwiązanemu umową z twórcą wzorca, jeśli tylko według  oferty tego pozwanego możliwe byłoby zawarcie z nim umowy zawierającej postanowienie odpowiadające, w ocenie powoda, niedozwolonemu postanowieniu wzorca.
Nie można zaaprobować stanowiska Sądu Apelacyjnego, że skoro przedmiotowa klauzula wzorca umowy odnosi się wprost wyłącznie do relacji między ubezpieczonym a ubezpieczycielem, bo ogranicza odpowiedzialność  ubezpieczyciela wobec ubezpieczonego, to miałoby to automatycznie przesądzać  o niestosowaniu kwestionowanego postanowienia wzorca, czy nieposługiwaniu się tym postanowieniem przez pozwany Bank w swojej ofercie kredytowej. Nie można więc zaakceptować tezy Sąd Apelacyjnego, że bez znaczenia pozostaje fakt, iż pozwany Bank proponuje, a więc oferuje, potencjalnemu kredytobiorcy zawarcie ubezpieczenia z konkretnym ubezpieczycielem, a umowa ubezpieczenia stanowi  integralną część umowy kredytowej. Takie stanowisko Sądu drugiej instancji potwierdza wręcz tezę, że umowa ubezpieczenia z wiążącymi jej strony  postanowieniami wzorca umowy, w postaci Ogólnych Warunków ustalonych przez Ubezpieczyciela, wypełnia treść stosunku zobowiązaniowego powstającego w wyniku zawarcia umowy o kredyt gotówkowy, której wzór stanowi załącznik nr 3 do pozwu (k. 45 - 48 akt). Z postanowień § 1 i § 2 tej umowy kredytowej, zawieranej przez pozwanego z kredytobiorcą, wprost wynika, że kredyt jest udzielany przez Bank z przeznaczeniem m.in. na pokrycie opłaty za udostępnienie kredytobiorcy ubezpieczeń, a  kwota udzielonego kredytu jest udostępniana kredytobiorcy po jej  pomniejszeniu o opłatę za udostępnienie ubezpieczeń. W tej sytuacji nie można  uznać, że według oferty pozwanego Banku będącego ubezpieczającym, Bank ten nie stosuje, czy też nie posługuje się zaskarżonym postanowieniem zawartym we wzorcu umowy, skoro można z nim zawrzeć umowę kredytową zawierającą postanowienie objęte treścią stosunku ubezpieczeniowego, a będącego integralną częścią zawartej umowy o kredyt gotówkowy.
Trafność zarzutu naruszenia art. 479
38
§ 1 k.p.c. przesądziła o uwzględnieniu skargi  kasacyjnej.
Chybiony okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. uzasadniony dowolną oceną materiału dowodowego bez bliższego jego  dookreślenia, zważywszy, że z mocy art. 398
3
§ 3 k.p.c. podstawą skargi  kasacyjnej nie mogą  być  zarzuty dotyczące m.in. oceny dowodów.
Wobec wadliwego uznania braku po stronie pozwanego legitymacji procesowej  biernej  Sąd Apelacyjny uchylił się od zbadania spornej klauzuli wzorca z uwzględnieniem materialnoprawnych przesłanek określonych w art. 385
1
k.c., jak również nie poczynił w tym przedmiocie stosownych ustaleń faktycznych i nie   dokonał  ich prawnej  oceny.
W sytuacji zatem braku w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stosownych  ustaleń faktycznych nietrafnym jest zarzut skarżącej niezastosowania art. 385
1
k.c. w zw. z art. 808 § 5 k.c., ponieważ dokonywanie aktu ich subsumpcji nie było możliwe w przyjętym przez Sąd Apelacyjny za podstawę orzekania stanie faktycznym sprawy.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 398
15
§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie  art. 108 § 2 k.p.c.