I CSK 159/14

Sygn. akt I CSK 159/14
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 marca 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Antoni Górski (przewodniczący)
‎
SSN Mirosław Bączyk
‎
SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa K. M. Spółki z o.o. w W.
‎
przeciwko Stowarzyszeniu Autorów ZAiKS w W.
‎
o zapłatę
oraz z powództwa wzajemnego Stowarzyszenia Autorów ZAiKS w W.
przeciwko K. M. Spółce z o.o. w W.
‎
o zobowiązanie i zapłatę,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym
‎
w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2015 r.,
‎
skargi kasacyjnej pozwanego (powoda wzajemnego)
od wyroku Sądu Apelacyjnego
‎
z dnia 8 października 2013 r.,
oddala skargę kasacyjną.
UZASADNIENIE
Sąd pierwszej instancji wyrokiem z dnia 27 grudnia 2012 r. uwzględnił w  znacznej części powó
dztwo sp. z o.o. K. M. przeciwko  Stowarzyszeniu Autorów ZAIKS, zasądzając na rzecz powódki kwotę 1.146.219,12 zł z ustawowymi odsetkami i oddalając w pozostałym zakresie  powództwo główne. Jednocześnie Sąd ten oddalił powództwo wzajemne pozwanego i powoda wzajemnego - Stowarzyszenia ZAIKS i z tego tytułu zasądził od niego koszty procesu na rzecz powodowej Spółki.
W następstwie  rozpoznania apelacji  pozwanego i powoda  wzajemnego Sąd Apelacyjny wyrokiem reformatoryjnym z dnia 8 października 2013 r. zobowiązał powodową Spółkę do udzielenia określonych w sentencji informacji oraz oddalił powództwo wzajemne w pozostałym zakresie (pkt I). Ponadto Sąd ten oddalił apelację w pozostałym zakresie oraz zasądził od pozwanego na rzecz powódki koszty procesu w sprawie z powó
dztwa
wzajemnego oraz koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.
Orzeczenie Sądu drugiej instancji zapadło w oparciu o następujące  ustalenia  faktyczne. Wyrokiem z dnia 19 listopada 2007 r. Sąd I instancji zasądził  od Spółki K. na rzecz Stowarzyszenia ZAIKS kwotę 405.287 zł, a Sąd odwoławczy  wyrokiem z dnia 2 września 2008 r. oddalił apelację Spółki. Następnie strony zawarły umowę z dnia 23 września 2008 r. oraz  porozumienie  z dnia 1 października 2008 r. na mocy których spłatę należności Spółki wobec Stowarzyszenia rozłożono na raty i doprowadzono do umorzenia toczącego się  postępowania egzekucyjnego przeciwko Spółce.
W wykonaniu tych zobowiązań Spółka zapłaciła Stowarzyszeniu kwotę 558.086 zł, a Komornik wyegzekwował od Spółki na rzecz Stowarzyszenia kwotę 588.132 zł.
Z kolei  Spółka  wniosła 30 grudnia 2008  r. skargę kasacyjną od wyroku  Sądu Apelacyjnego z dnia 2 września 2008 r., którą Sąd Najwyższy uwzględnił  wyrokiem z dnia 16 września 2009 r., uchylając korzystny dla Stowarzyszenia ZAIKS wyrok Sądu Apelacyjnego. Sąd II instancji, w następstwie ponownego  rozpoznania sprawy wyrokiem z dnia 29 października  2010 r.  uchylił  korzystny dla Stowarzyszenia ZAIKS wyrok Sądu Okręgowego z dnia 19.11.2007 r. i w części  umorzył postępowanie wskutek cofnięcia pozwu przez to Stowarzyszenie, a w części zmienił ostatnio wskazany wyrok Sądu Okręgowego i oddalił powództwo Stowarzyszenia ZAIKS.
Postanowieniem z dnia 25 listopada 2011 r. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia  skargi kasacyjnej
Stowarzyszenia ZAIKS do rozpoznania.
W oparciu o powyższy stan faktyczny Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku, zaskarżonego rozpoznawaną obecnie skargą kasacyjną, stwierdził, że porozumienie zawarte przez strony w dniu 1 października 2008 r. nie miało  charakteru  ugody skutkującej uznaniem przez Spółkę roszczenia Stowarzyszenia, ponieważ nie zawierało ono niezbędnych dla ugody wzajemnych ustępstw stron, gdyż ustępstwa poczyniło jedynie Stowarzyszenia ZAIKS. W ocenie Sądu Apelacyjnego, porozumienie to zmodyfikowało wówczas jedynie treść stosunku  prawnego wynikającego z orzeczenia Sądu Okręgowego z dnia 19 listopada 2007 r.
Zważywszy, że w następstwie wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 października 2010 r. odpadła podstawa prawna spełnionego wcześniej przez Spółkę K. świadczenia, to podlegało ono zwrotowi na podstawie art. 410 w zw. z art. 405 k.c.
Porozumienie stron z dnia 1 października 2008 r. oraz poprzedzające je umowę stron z dnia 23 września 2008 r. ocenił Sąd Apelacyjny jako czynności  prawne nieważne z mocy prawa. Uznał  ich sprzeczność z kogentnymi przepisami art. 70 ust. 3 i art. 107 prawa autorskiego, a to wobec braku statusu właściwej organizacji zbiorowego zarządzania po stronie Stowarzyszenia ZAIKS, w sytuacji działania również innej organizacji zbiorowego zarządzania - Stowarzyszenia
Filmowców Polskich oraz braku wskazania Stowarzyszenia ZAIKS jako organizacji właściwej  przez  Komisję Prawa Autorskiego.
W ocenie Sądu Apelacyjnego  niedopuszczalne  jest  umowne kształtowanie zasad  pośrednictwa przy  wypłacie  wynagrodzeń z pominięciem obowiązkowego pośrednictwa właściwej organizacji zbiorowego zarządzania, określonego w art. 70  ust. 3 pr. aut.  mającym kognitywny charakter.
Podzielając ocenę Sądu I instancji w kwestii nieważności z tej przyczyny  obu umów stron (z września i października 2008 r.) Sąd Apelacyjny zaaprobował kwalifikację świadczenia, pobranego na ich podstawie od Spółki K. przez Stowarzyszenia ZAIKS, jako  świadczenia nienależnego.
Pozwane Stowarzyszenie ZAIKS (i powód wzajemny) zaskarżył skargą  kasacyjną wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 8 października 2013 r. w części w jakiej oddalono jego powództwo wzajemne, tj. o zapłatę kwoty  147.885 zł, oraz w części oddalającej jego apelację od orzeczenia Sądu Okręgowego  zasądzającego na rzecz powodowej Spółki kwotę 1.146.219,12 zł z  ustawowymi odsetkami, a także od rozstrzygnięć o kosztach procesu związanych z kwestionowanymi  orzeczeniami.
Strona skarżąca oparła skargę kasacyjną na zarzutach mieszczących się w  ramach  pierwszej  podstawy  kasacyjnej,  zarzucając  naruszenie następujących  przepisów prawa materialnego:
-
art. 917 k.c. wskutek odmowy kwalifikacji porozumienia stron z dnia 1 października 2008 r. jako ugody, a służącej także zapewnieniu faktycznego wykonania zobowiązań;
-
art. 56 k.c. i art. 65 § 2 k.c. wskutek pominięcia analizy całokształtu  postanowień powołanego porozumienia;
-
art. 58 k.c. w zw. z art. 917 k.c., art. 392 k.c. i art. 104 oraz  art. 70  ust. 1 pr. aut. wskutek błędnego uznania za nieważną umowy zawartej przez organizację zbiorowego zarządzania i uprawniającą do pobierania wynagrodzeń na rzecz twórców, których nie reprezentuje bezpośrednio;
-
art. 107 pr. aut. poprzez uznanie za twórców należących do organizacji zbiorowego zarządzania wyłącznie  członków  stowarzyszenia z pominięciem  twórców reprezentowanych na podstawie innych tytułów prawnych, w tym  umów o wzajemnej reprezentacji; nadto błędną wykładnię tego przepisu  uzasadniono przyjęciem, że istotna jest przyczyna niepodejmowania rzeczywistych działań przez inną organizację zbiorowego zarządzania;
-
art. 105 ust. 1 w zw. z art. 107 pr. aut. w następstwie pominięcia domniemania  wynikającego z pierwszego z tych przepisów.
Pozwane Stowarzyszenie wniosło o uchylenie wyroku w zaskarżonej  części i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego  rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
W piśmie procesowym z dnia 31 marca 2014 r. powodowa Spółka wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Bezzasadnym okazał się zarzut naruszenia  art. 917 k.c. przez błędną jego wykładnię i niewłaściwą subsumpcję wskutek odmowy kwalifikacji porozumienia stron z dnia 01 października 2008 r. jako ugody. Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji o nieważności tej umowy jako zawartej z naruszeniem art. 70 ust. 3 pr. aut. mającego kognitywny charakter i uznał, że strony nie  mogą kształtować zasad pośrednictwa przy wypłacie wynagrodzeń z pominięciem  określonego ustawą obowiązkowego pośrednictwa właściwej organizacji zbiorowego zarządzania.
Przesądzenie o wystąpieniu  sankcji  nieważności  dotykającej  wymienioną  czynność prawną czyni bezprzedmiotowym próbę strony skarżącej  podważenia odmowy zakwalifikowania tej czynności jako ugody, ponieważ bez względu na  wynik rozstrzygnięcia tej ostatniej kwestii czynność prawna (bez względu na jej kwalifikację prawną) jest nieważna, bo  sprzeczna z imperatywną normą art. 70 ust. 3 pr. aut.
Jako chybione ocenić należało zarzuty naruszenia w obu postaciach art. 56 k.c. i art. 65 k.c., uzasadnione pominięciem dokonania analizy § 2 oraz dalszych  postanowień porozumienia z dnia 1 października 2008 r. Takie uzasadnienie  zarzutów naruszenia obu wymienionych przepisów mogłoby wskazywać na naruszenie przepisów o procesowym  charakterze (np. art. 382 k.p.c.), ale nie może świadczyć ani o błędnej wykładni, ani o niewłaściwym zastosowaniu któregokolwiek z obu wskazanych przepisów o materialnoprawnym charakterze. Pominięcie przez Sąd analizy wskazanego zgromadzonego materiału dowodowego byłoby uchybieniem o formalnoprawnym charakterze, nie mogącym jednak wpływać na wynik rozstrzygnięcia wobec uznania porozumienia stron za dotknięte w całości sankcją nieważności, czyniącą bezprzedmiotowym analizę jego postanowień.
Nie zasługują również na uwzględnienie zarzuty naruszenia art. 58 k.c. w związku z art. 917 k.c., art. 392 k.c. ora z w związku z art. 104 i art. 70  ust. 3 pr. aut. Sąd Apelacyjny, poprzez odmowę uznania strony pozwanej za organizację właściwą i w konsekwencji uznania z tej przyczyny za nieważne porozumienia  stron z dnia 1 października 2008 r., ani błędnie nie wyłożył art. 58 k.c. ani go  wadliwie nie zastosował, skoro uznał tę czynność prawną za sprzeczną z imperatywną normą art. 70 ust. 3 w zw. z art. 107 ust. 1 pr. aut.  Nie ma racji  strona skarżąca wywodząc, że organizacja zbiorowego zarządzania może zawsze   zawrzeć ważną umowę, w której zobowiąże się do przekazywania  pobranych  wynagrodzeń  na  rzecz twórców, także tych których nie reprezentuje bezpośrednio.   Takie uzasadnienie zarzutu sprowadza się do akcentowania możliwości  przekazywania twórcom wynagrodzeń przez tę organizację zbiorowego  zarządzania, przy założeniu milczącego aprobowania dopuszczalności pobierania tych wynagrodzeń od korzystających z utworów przez każdą organizację zbiorowego  zarządzania prawami autorskimi. Takie założenie jest jednak chybione, ponieważ uprawnienie do pobierania od korzystających z utworów wynagrodzeń i ich  wypłacania twórcom, nawet nie reprezentowanym bezpośrednio, przysługuje nie każdej organizacji zbiorowego zarządzania, ale - na mocy art. 70 ust. 3 pr. aut. – tylko właściwej organizacji zbiorowego zarządzania w rozumieniu art. 107 pr. aut. O  takim statusie tej organizacji przesądzają wyłącznie przesłanki ustawowe wymienione w ostatnio wskazanym przepisie, a zatem prawo do wynagrodzenia zastrzeżone na rzecz uprawnionych w art. 70
2
ust. 2 pr. aut. może  być realizowane - zgodnie z art. 70 ust. 3 pr. aut. - jedynie przez właściwą organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (wyrok SN z dnia 17 września 2014 r. I CSK 621/13, niepubl.). Będzie nią albo organizacja do której należy twórca uprawniony z  tytułu prawa pokrewnego, albo, jeśli nie należy on do żadnej organizacji, to wówczas organizacją właściwą w rozumieniu ustawy będzie organizacja wskazana przez Komisję Prawa Autorskiego. Takiego wskazania tej Komisji nie może  zastępować nawet porozumienie między organizacjami zbiorowego zarządzania, przyznające jednej z nich wyłączność działania w określonym  terminie (wyrok SN z dnia 16 września 2009 r. I CSK 35/09, OSNC 2010/3/47). W tym stanie rzeczy nie można podzielić stanowiska strony skarżącej, że przesłanką równoważną z przynależnością twórcy do organizacji zbiorowego zarządzania (art. 107 pr. aut.) jest reprezentowanie twórcy przez tę organizację na podstawie innych tytułów  prawnych, w szczególności na podstawie umowy o wzajemnej reprezentacji zawartej z inną organizacją zbiorowego zarządzania. Wykładnia  językowa  art. 107 pr. aut. nie pozwala bowiem na utożsamianie przynależności twórcy do organizacji zbiorowego zarządzania z jego reprezentowaniem przez tę organizację na podstawie innych tytułów prawnych. Przeciwnie, w art. 107 pr. aut. przyjęto, że w razie braku przynależności twórcy do jakiejkolwiek organizacji zbiorowego zarządzania alternatywnym rozwiązaniem jest jedynie wskazanie organizacji właściwej przez Komisję Prawa Autorskiego. Nawet jednak, gdyby hipotetycznie  tylko skłonić się do reprezentowanego jednostkowo w piśmiennictwie poglądu, aby na równi z przynależnością do organizacji (członkostwem w niej) traktować  powierzenie przez twórcę takiej  organizacji w zarząd i pod  ochronę swoich  praw,  bez stania się formalnie jej członkiem, to i tak w uzasadnieniu zaskarżonego  wyroku brak jest stosownych ustaleń co do reprezentowania przez stronę pozwaną twórców utworów wykorzystywanych przez powódkę, a zarzut naruszenia w tym aspekcie art. 107 pr. aut. oparto w skardze kasacyjnej na próbie wykreowania nieistniejącego ustalenia.
Nie zasługiwał na uwzglę
dnienie
zarzut naruszenia art. 107 pr. aut. w zw. z art. 6 k.c. uzasadniony obciążaniem pozwanej ciężarem dowodu, że na danym  polu eksploatacji nie działa inna organizacja, oraz jakie są przyczyny niepodejmowania  rzeczywistych działań przez taką inną organizację. Tymczasem  wiążącym ustaleniem w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (s. 11) jest to, że  pozwana nie jest jedyną organizacją zbiorowego zarządzania, bo na tym samym  polu eksploatacji działa również inna organizacja - Stowarzyszenie Filmowców Polskich. Ponadto Sąd Apelacyjny nie obciążył strony pozwanej ciężarem dowodu w przedmiocie wykazania braku faktycznego wykonywania działalności przez ostatnio wymienione Stowarzyszenie Filmowców Polskich, lecz stwierdził, że  dowód ten nie obciąża powódki, ponieważ z posiadanego przez to Stowarzyszenie zezwolenia na wykonywanie zarządu utworami audiowizualnymi wynika domniemanie faktycznego wykonywania takiego zarządu, a odmienne porozumienie w tym przedmiocie zawarte między Stowarzyszeniem, a stroną pozwaną i tak nie wywiera skutków prawnych, bo do wyłącznej właściwości Komisji Prawa Autorskiego należy wskazanie właściwej organizacji zbiorowego zarządzania (s. 12). Zważywszy, że na datę wydania zaskarżonego wyroku (8 października 2013 r.) nie doszło do wskazania przez Komisję Prawa Autorskiego strony pozwanej jako organizacji właściwej w  rozumieniu  ustawy, przeto  w świetle  art. 70 ust. 3 pr. aut.  strona powodowa nie była zobowiązana do wypłacania twórcom wynagrodzenia za pośrednictwem strony pozwanej, co przesądzono w  prawomocnym  wyroku  Sądu Apelacyjnego z dnia 29 października 2010 r.
W odniesieniu do zarzutu błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 105 ust. 1 pr. aut. wskutek całkowitego pominięcia domniemania  wynikającego z  tego przepisu, uznać należy, że zarzut  ten nie jest uzasadniony. Sąd Apelacyjny nie dokonywał wykładni normy zawartej w tym przepisie, a zatem nie można  uznać  za trafny zarzutu dokonania błędnej jego wykładni. Natomiast pominięcie domniemania  wynikającego  z art. 105 ust. 1 pr. aut., a więc jego niezastosowanie, nie miało wpływu  na wynik sporu. Zważyć bowiem należy, że niniejszy proces o  zapłatę miał za przedmiot żądanie zwrotu  powódce świadczeń na podstawie art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Przyjął tak Sąd Apelacyjny (s. 10) w następstwie  odpadnięcia podstawy prawnej spełnionego przez powódkę na rzecz pozwanej świadczenia, a to z mocy prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 października 2010 r. oddalającego  powództwo obecnej strony pozwanej przeciwko obecnej stronie powodowej. Skutkiem tego wyroku było więc  prawomocne przesądzenie o bezzasadności roszczeń Stowarzyszenia Autorów ZAIKS skierowanych na podstawie  przepisów Prawa autorskiego do spółki  z o.o.  K. M., które Spółka ta wcześniej zaspokoiła wobec Stowarzyszenia ZAIKS w następstwie wykonania uprzednio dla niego korzystnych, ale następnie uchylonych nieprawomocnych  orzeczeń  sądowych.
Zarzut  strony skarżącej niezastosowania w niniejszym postępowaniu art. 105 ust. 1 pr. aut. może więc być oceniany jako pośrednia próba  kontestowania rozstrzygnięcia, prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 29 października 2010 r., o bezzasadności roszczeń Stowarzyszenia Autorów ZAIKS przeciwko Spółce z o.o. K. M.
Odnosząc się jednak do zarzutu niezastosowania domniemania wynikającego z art. 105 ust. 1  pr. aut. stwierdzić  należy, że domniemanie to  kreuje uprawnienie organizacji zbiorowego zarządzania do zarządzania i ochrony w odniesieniu do pól objętych zbiorowym zarządzaniem, oraz  przesądza o jej  legitymacji procesowej w tym zakresie. Istotą tego domniemania jest więc  zwolnienie tej organizacji do obowiązku wykazywania upoważnienia do reprezentacji w procesie o ochronę praw autorskich lub pokrewnych na polach  eksploatacji objętych zezwoleniem Ministra Kultury i Sztuki (wyrok SN z dnia 10 grudnia 2004 r., III CK 99/04, niepubl.).
Ponieważ w doktrynie stwierdzono, że przepis art. 105 ust. 1 pr. aut.  ma zasięg ograniczony do  terytorium RP, przeto wyrażono tam pogląd, że organizacja zbiorowego zarządzania powinna wykazać, iż posiada umowę z odpowiednią  organizacją zagraniczną, której zakresem zarządzania i ochrony objęte są dzieła, będące przedmiotem sporu o wynagrodzenie za ich wykorzystywanie.
Skutkiem zastosowania analizowanego domniemania z art. 105 ust. 1 pr. aut. jest jednak powstanie uprawnienia polskiej organizacji w określonym wyżej  zakresie przedmiotowym, i to wówczas tylko jeśli inne organizacje nie roszczą sobie tytułu do tego samego utworu lub jego wykonania, natomiast nie jest skutkiem zastosowania tego domniemania uzyskanie przez organizację zbiorowego zarządzania statusu organizacji właściwej w rozumieniu art. 107 pr. aut. Zastosowanie wspomnianego domniemania może więc przesądzić o działaniu  więcej niż  jednej organizacji na tożsamym polu eksploatacji, natomiast o tym,  która z nich  uzyska  status organizacji „właściwej” w rozumieniu ustawy  przesądza dopiero wystąpienie przesłanki określonej w art. 107 ust. 1 pr. aut., a z kolei pozytywny rezultat wystąpienia którejkolwiek z nich pozwala dopiero na  zastosowanie art. 70 ust. 3 pr. aut.
W tym stanie rzeczy, wobec braku w skardze kasacyjnej uzasadnionych  podstaw, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 398
14
k.p.c.