I CSK 159/13

Sygn. akt I CSK 159/13 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 19 czerwca 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Agnieszka Piotrowska 
SSN Kazimierz Zawada 
 
w sprawie z wniosku J. F. i N. F.-T. 
o uzupełnienie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym  
w Izbie Cywilnej w dniu 19 czerwca 2013 r., 
skargi kasacyjnej wnioskodawczyń  
od postanowienia Sądu Okręgowego w W. 
z dnia 13 kwietnia 2012 r.,  
 
 
uchyla 
zaskarżone 
postanowienie 
oraz 
poprzedzające 
je postanowienie Sądu Rejonowego w W. z 24 stycznia 2012 r. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
Postanowieniem z 13 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy oddalił zażalenie 
wnioskodawczyń J. F. i N. F. – T. na postanowienie Sądu Rejonowego z 24 
stycznia 2012 r., którym odrzucono wniosek o uzupełnienie postanowienia o 
stwierdzenie nabycia spadku po E. G. F. Jr i E. G. F. Sr z 19 sierpnia 2010 r. 
Ostatnio wskazanym postanowieniem Sąd Rejonowy stwierdził nabycie spadku po 
E. G. F. i E. G. F. Sr na rzecz wnioskodawczyń, z tym że jedynie w zakresie 
nieruchomości położonych w Polsce. W obecnie prowadzonym postępowaniu 
wnioskodawczynie żądały stwierdzenia nabycia spadku po wymienionych 
spadkodawcach w odniesieniu do środków pieniężnych zgromadzonych na 
rachunku bankowym prowadzonym przez […] Bank. 
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy zaakceptował stanowisko 
Sądu Rejonowego, że w sprawie brak jurysdykcji krajowej sądów polskich. 
Odnosząc się do treści zażalenia, Sąd Okręgowy uznał, że w sprawie nie zachodzi 
podstawa do sięgnięcia po jurysdykcję konieczną, gdyż wnioskodawczynie nie 
wykazały, aby nie mogły uzyskać stwierdzenia swoich praw do spadku, odnośnie 
do znajdujących się w Polsce ruchomości, przez sąd ojczysty spadkodawców. 
W ocenie Sądu, wyjaśnienie tej okoliczności nie jest obowiązkiem sądu, który 
powinien być wykonywany z urzędu. W sprawie nie znajduje też zastosowania art. 
1110 k.p.c. Dotyczy on podstaw jurysdykcji w sprawach nieprocesowych, ale innych 
niż wymienione w art. 1106-11091 k.p.c. Oznacza to, że przepis ten nie dotyczy 
spraw spadkowych, o których mowa w art. 1108 k.p.c.   
W skardze kasacyjnej od wskazanego postanowienia Sądu Okręgowego 
w W. skarżące zarzuciły naruszenie art. 1108 i 1110 k.p.c. i wniosły o zmianę tego 
postanowienia, ewentualnie o jego uchylenie wraz z orzeczeniem Sądu 
Rejonowego celem kontynuowania postępowania.  
Sąd Najwyższy zważył co następuje: 
Jurysdykcja krajowa sądów polskich stanowi bezwzględną przesłankę 
procesową, której istnienie zasadniczo sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym 
stanie sprawy. W razie jej braku odrzuca pozew. Odrzucenie pozwu nie może 
nastąpić jedynie w wypadku spraw co do których strony mogą ustanowić 
jurysdykcję krajową przez wdanie się w spór (art. 1099 k.p.c.). Do kategorii tej nie 

 
3 
należą sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, gdyż nie jest w stosunku do nich 
przewidziana możliwość zawarcia umowy o jurysdykcję (argument a contrario z art. 
11101 k.p.c.). Oznacza to, że w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku sąd ma 
obowiązek zawsze z urzędu badać istnienie jurysdykcji krajowej, a strony nie mogą 
ustanowić w nich jurysdykcji krajowej sądów polskich w wyniku zawarcia umowy lub 
wdania się w spór. W konsekwencji sąd ma obowiązek wyjaśnienia, czy w sprawie 
występują łączniki, od których zależy jurysdykcja krajowa sądów polskich, 
niezależnie od powołania się na to przez strony.   
Obecnie, z dniem 1 lipca 2009 r., jurysdykcja krajowa sądów polskich 
w sprawach spadkowych jest regulowana w zmienionym z tym dniem art. 1108 
k.p.c.  W świetle tej regulacji, do jurysdykcji krajowej należą sprawy spadkowe, 
jeżeli spadkodawca w chwili śmierci był obywatelem polskim lub miał miejsce 
zamieszkania bądź miejsce zwykłego pobytu w Rzeczypospolitej Polskiej (§ 1). 
Do jurysdykcji krajowej należą również sprawy spadkowe, jeżeli majątek spadkowy 
albo jego znaczna część znajduje się w Rzeczypospolitej Polskiej (§ 2 ).  
W rozpatrywanej sprawie wnioskodawczynie żądają stwierdzenia nabycia 
spadku po dwóch obywatelach amerykańskich w odniesieniu do majątku w postaci 
środków finansowych ulokowanych na rachunkach bankowych prowadzonych 
w banku, mającym siedzibę w Polsce. Nie bez znaczenia jest poza tym 
okoliczność, że E. D. F. Jr, jak wynika z akt sprawy o stwierdzenie nabycia spadku 
o sygn. I Ns …/08, miał w chwili śmierci miejsce zamieszkania w Polsce. 
Odmiennie sytuacja wygląda w wypadku E. D. F. Sr, którego miejsce zamieszkania 
w chwili śmierci znajdowało się w USA. W odniesieniu do pierwszego z nich 
jurysdykcję krajową sądów polskich uzasadnia więc art. 1108 § 1 k.p.c. Zarówno 
Sąd pierwszej, jak i drugiej instancji okoliczność tę całkowicie pominęły, podczas 
gdy ma ona w sprawie kluczowe znaczenie dla oceny jurysdykcji krajowej sądów 
polskich. Mimo że skarżące również nie powołują się wyraźnie na wskazaną 
okoliczność, to fakt ten jest bez znaczenia w kontekście obowiązku badania przez 
sąd z urzędu jurysdykcji krajowej w sprawach spadkowych, a także zawarcia wśród 
podstaw kasacyjnych zarzutu naruszenia art. 1108 k.p.c. Sądy meriti skupiły się 
jedynie na ocenie przesłanek zaistnienia powoływanej przez skarżące jurysdykcji 
krajowej koniecznej. Warunkiem jednak zastosowania i w ogóle rozważania 

 
4 
wystąpienia jurysdykcji koniecznej (art. 10991 k.p.c.) jest brak jurysdykcji krajowej 
sądów polskich z ustawy. Tymczasem, jak już podkreślono, z ustaleń Sądu 
Rejonowego w sprawie I Ns …/08 wynika, że w chwili śmierci E. D. F. Jr 
zamieszkiwał w W. Okoliczność ta została wyraźnie wskazana w treści 
postanowienia spadkowego z 19 sierpnia 2010 r. Sądy polskie względem 
postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po tym spadkodawcy mają 
jurysdykcję zarówno w sprawach dotyczących nieruchomości położonych w Polsce, 
jak i w odniesieniu do innych elementów spadku. W pierwszym wypadku 
jurysdykcja ta ma nawet charakter wyłączny (art. 11102 k.p.c.), w drugim zaś 
jedynie fakultatywny. Naruszenie przez Sądy obu instancji art. 1108 § 1 k.p.c. 
uzasadniało zatem uchylenie postanowień wydanych przez te Sądy w zakresie, w 
jakim odrzucono pozew ze względu na brak jurysdykcji sądów polskich w 
odniesieniu do postępowania spadkowego po E. D. F. Jr.  
Odmiennie sytuacja przedstawia się w zakresie postępowania spadkowego 
po zmarłym E. D. F. Sr w odniesieniu do spadku w postaci tzw. majątku 
ruchomego. Jak wynika z ustaleń Sądu Rejonowego w sprawie I Ns …/08, 
zawartych także w postanowieniu tego Sądu z 19 sierpnia 2010 r., E. D. F. - 
obywatel amerykański - w chwili śmierci zamieszkiwał w Stanach Zjednoczonych, 
co oznacza, że podstaw jurysdykcji w odniesieniu do postępowania spadkowego po 
nim nie można poszukiwać w art. 1108 § 1 k.p.c. Zarówno Sąd pierwszej, jak i 
drugiej instancji nie rozważyły jednak możliwości oceny istnienia jurysdykcji sądów 
polskich w kontekście art. 1108 § 2 k.p.c. Chodzi tu bowiem o ocenę, czy majątek 
spadkowy po E. D. F. Sr lub jego znaczna część znajduje się w Rzeczypospolitej 
Polskiej. Jak podnosi się w doktrynie, ocena, czy znaczna część majątku 
spadkowego znajduje się w Polsce nie powinna polegać na porównywaniu wartości 
majątku położonego w Polsce z tym, jaki pozostał za granicą . Konieczne jest 
spojrzenie wyłącznie przez pryzmat wartości majątku znajdującego się w Polsce. Z 
wniosku zgłoszonego w sprawie wynika zaś, że w Polsce na rachunku bankowym 
znajduje się wierzytelność w kwocie 20.000 zł. Należy przy tym zauważyć, że w 
skład majątku spadkowego po E. D. F. Sr wchodzi także udział w majątku 
spadkowym po E. D. F. Jr, gdyż ten ostatni zmarł wcześniej. E. D. F. Sr był zaś w 
części spadkobiercą po zmarłym synu E. D. F. Jr (zob. postanowienie z 19 sierpnia 

 
5 
2010 
r.). 
Wyżej 
wskazane 
okoliczności 
wskazują, 
że 
w 
sprawie 
nie 
przeprowadzono w zakresie oceny zaistnienia przesłanek przewidzianych w art. 
1108 §2 k.p.c. jakiejkolwiek analizy, w tym przede wszystkim co do kwestii, jaki 
majątek po zmarłym E. D. F. Sr znajduje się w Polsce i czy może być on uznany za 
znaczną część. Uzasadniało to także uchylenie zaskarżonego postanowienia w 
części dotyczącej stwierdzenia nabycia spadku po E. D. F. Sr, a to celem 
dokonania stosownej analizy. 
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815 § 1 
k.p.c.).  
  
 
 
 
 
 
 
 
db