I CNP 75/06

Sygn. akt I CNP 75/06 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 marca 2007 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Maria Grzelka SSN Tadeusz Żyznowski w sprawie ze skargi T.W., H.W., małoletnich M.W. i A.W. reprezentowanych przez przedstawicieli ustawowych T.W. i H.W. o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 7 grudnia 2004 r., sygn. akt [...], w sprawie z powództwa J.W. przeciwko T.W., H.W. i małoletnim M.W. i A.W. reprezentowanym przez przedstawicieli ustawowych T.W. i H.W. o eksmisję, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 21 marca 2007 r., oddala skargę i nie obciąża skarżących kosztami postępowania przed Sądem Najwyższym. 2 Uzasadnienie Wyrokiem z dnia 7 grudnia 2004 r., Sąd Okręgowy w W., uwzględniając apelację powoda J.W., zmienił wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 21 styczna 2004 r. i nakazał pozwanym opuszczenie i opróżnienie określonego lokalu mieszkalnego. Sąd drugiej instancji ustalił, że przedmiotowy lokal jest własnością Miasta W., a jego głównymi najemcami, na podstawie decyzji Urzędu Dzielnicy z dnia 20 czerwca 1991 r., byli rodzice pozwanego T.W. – H. i J.W. W lokalu wraz z najemcami mieszkali pozwani. W dniu 18 stycznia 1998 r. zmarła H.W., w dniu 14 stycznia 1999 r. zaś J.W. zawarł z Zarządem Budynków Komunalnych aneks do umowy najmu, w którym zamieszczono oświadczenie, że powód z dniem 18 stycznia 1998 r. stał się jedynym najemcą przedmiotowego mieszkania. Sąd drugiej instancji przyjął następnie, że po śmierci H.W. jedynym najemcą został powód, gdyż pozwani nie wstąpili w stosunek najmu. Korzystali oni natomiast z lokalu na podstawie zawartej z powodem umowy użyczenia, która uległa rozwiązaniu wskutek wystąpienia z powództwem o eksmisję. Pozwani wnieśli na podstawie art. 4241 § 1 k.p.c. skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem wskazanego wyroku Sądu Okręgowego. Zarzucili Sądowi drugiej instancji błędne zastosowanie art. 2 ust. 3, art. 26 ust. 12 i art. 27 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz. 733 ze zm.) i art. 691 k.c. w brzmieniu nadanym powołaną ustawą, w odniesieniu do oceny skutków śmierci H.W., a to przez uznanie, że pozwani nie wstąpili w stosunek najmu. Według skarżących, okoliczność tę oceniać należało w oparciu o przepisy ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 105, poz. 509 ze zm.). Podnieśli oni, że – zgodnie z art. 8 tej ustawy – mieścili się wśród osób wstępujących w stosunek najmu po śmierci H.W. Jako szkodę wyrządzoną wydaniem zaskarżonego orzeczenia wskazali nie powiększenie się czynnych pozycji ich majątku wskutek utraty uprawnienia do wykupienia lokalu od właściciela z 90% bonifikatą. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 3 Jednym z konstytucyjnych środków ochrony praw i wolności jest prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej (art. 77 ust. 1 Konstytucji RP). Przepis ten przewiduje odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa za niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej. Podstawę, przesłanki i zakres tej odpowiedzialności regulują natomiast ustawy zwykłe. Generalne unormowanie w tym zakresie zawierają art. 417-4172 i 421 k.c., które zostały zmienione lub dodane ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692). W myśl art. 417 § 1 k.c., za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, to – zgodnie z art. 4171 § 2 k.c. – jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem. Wśród „właściwych postępowań", o których mowa w tym przepisie, mieści się postępowanie wywołane skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, unormowane w art. 4241 i nast. k.p.c. Orzeczenie Sądu Najwyższego uwzględniające skargę ma charakter prejudykatu i stwarza możliwość skutecznego wystąpienia przed sądem powszechnym z powództwem przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowanie za szkodę wynikłą z wydania orzeczenia niezgodnego z prawem. W tym stanie rzeczy zasadnicze znaczenie ma dokonanie wykładni pojęcia „niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia”, użytego w art. 4241 § 1 k.p.c. i art. 4171 § 2 k.c. W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że niezgodność orzeczenia z prawem stanowi autonomiczną kategorię bezprawności i nie może być utożsamiana z pojęciem szeroko rozumianej bezprawności, występującym w dziedzinie odpowiedzialności cywilnej. Podkreślono trafnie, że przy jego interpretacji uwzględnić należy istotę władzy sądowniczej, wyrażającą się w orzekaniu w warunkach niezawisłości, w sposób bezstronny, zależny nie tylko od obowiązujących ustaw, ale także od „głosu sumienia” oraz zakładającą swobodę sędziego w ocenie prawa i faktów. Pod uwagę wziąć także trzeba to, że ustawodawca nierzadko posługuje się pojęciami 4 niedookreślonymi oraz klauzulami generalnymi i dekretującymi swobodę decyzji sędziego. Nie bez znaczenia pozostaje okoliczność, że istotną rolę w procesie stosowania prawa pełni wykładnia, której rezultaty mogą różnić się w zależności od jej przedmiotu, metod oraz podmiotu jej dokonującego. W konsekwencji, za orzeczenie niezgodne z prawem w rozumieniu powołanych przepisów uznać można orzeczenie, które jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć (dyskrecjonalności) albo zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa o charakterze oczywistym i nie wymagającym głębszej analizy prawniczej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 17, z dnia 17 maja 2006 r., I CNP 14/06, niepubl., z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 35, oraz z dnia 4 stycznia 2007 r., V CNP 132/06, niepubl.). Nakazanie pozwanym w zaskarżonym wyroku opróżnienia i opuszczenia lokalu mieszkalnego wynikało z przyjęcia przez Sąd drugiej instancji, że jedynym najemcą przedmiotowego mieszkania był powód, a pozwanym nie przysługiwał w stosunku do tego lokalu żaden tytuł prawny. W ocenie Sądu Okręgowego, nie wstąpili oni bowiem w stosunek najmu po śmierci H.W., stosunek użyczenia zaś między pozwanymi a powodem wygasł. Przechodząc do oceny zgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia, w pierwszej kolejności wskazać należy, że w chwili śmierci H.W. dnia 18 stycznia 1998 r. wstąpienie w stosunek najmu po zmarłym najemcy regulował art. 8 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 105, poz. 509 ze zm.). Przepis art. 8 ust. 1 zd. pierwsze tej ustawy stanowił, że w razie śmierci najemcy jego zstępni, wstępni, pełnoletnie rodzeństwo, osoby przysposabiające, albo przysposobione oraz osoba, która pozostawała faktycznie we wspólnym pożyciu małżeńskim z najemcą, mieszkający z nim stale do chwili jego śmierci, wstępują w stosunek najmu lokalu oraz nabywają jego uprawnienia i obowiązki związane z tym lokalem, chyba że się tego prawa zrzekną wobec wynajmującego. W zdaniu drugim powołanego przepisu przewidziano, że nie dotyczy to osób, które w chwili śmierci najemcy miały tytuł prawny do zajmowania innego lokalu mieszkalnego. W dniu 10 lipca 2001 r. weszła w życie 5 ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, którą uchylono ustawę o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych, dodając jednocześnie do kodeksu cywilnego art. 691. Przepis ten odmiennie określił krąg osób wstępujących w stosunek najmu po zmarłym najemcy, wyłączając m.in. wstąpienie w ten stosunek w wypadku śmierci jednego ze współnajemców lokalu mieszkalnego. Rozstrzygając powstały w związku ze zmianą stanu prawnego problem czasowego zasięgu art. 691 k.c., Sąd Najwyższy przyjmował jednolicie, że przepis ten w brzmieniu nadanym ustawą o ochronie praw lokatorów nie ma zastosowania dla oceny przesłanek wstąpienia w stosunek najmu po najemcy zmarłym przed wejściem w życie tej ustawy (zob. np. uchwałę z dnia 5 lipca 2002 r., III CZP 36/02, OSNC 2003, nr 4, poz. 45, oraz wyrok z dnia 8 stycznia 2002 r., I CKN 723/99, niepubl.). Stanowisko takie znajdowało oparcie w powszechnie aprobowanej zasadzie prawa międzyczasowego, zgodnie z którą, skutki zdarzeń prawnych z okresu obowiązywania dawnego prawa należy oceniać według przepisów dotychczasowych (por. np. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1990 r., III CZP 24/90, OSNCP 1991, nr 2-3, poz. 18, z dnia 29 listopada 1991 r., III CZP 123/91, OSNCP 1992, nr 6, poz. 101). Nie dostrzegano jednocześnie podstaw do nadania art. 691 k.c. mocy wstecznej, obejmującej również zdarzenia sprzed wejścia w życie ustawy o ochronie praw lokatorów. W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd drugiej instancji – wbrew swej powinności - nie powołał przepisów, które zastosował do oceny wstąpienia przez pozwanych w stosunek najmu. Nie ulega jednak wątpliwości, że okoliczność ta powinna być oceniona na podstawie przepisów ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych obowiązujących w chwili śmierci H.W. Dlatego też zasadniczą rangę miały następujące ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy i nie zakwestionowane przez Sąd Okręgowy. Po pierwsze, w chwili śmierci H.W. była współnajemcą spornego lokalu razem z mężem – powodem J.W. Po drugie, skarżący T.W. i jego małoletnie dzieci A. i M. W. mieścili się w kręgu osób wstępujących w stosunek najmu po zmarłej na podstawie art. 8 ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych. Zamieszkiwali oni ponadto stale w przedmiotowym lokalu z H.W. do chwili jej śmierci, nie zrzekli się prawa najmu w stosunku do wynajmującego i nie przysługiwał im tytuł prawny 6 do innego lokalu mieszkalnego. Po trzecie, pozwana H.W. w chwili śmierci H.W. zajmowała lokal wspólnie z mężem T.W. Skarżący T. i małoletni A. oraz M. W. spełniali zatem w dacie zgonu H.W. wszystkie przesłanki wstąpienia w mocy prawa w stosunek najmu określone w art. 8 ust. 1 ustawy o najmie lokali mieszkalnych, H.W. natomiast uzyskała wówczas status najemcy jako żona T.W. na podstawie art. 7 tej ustawy. Na istnienie tego stosunku nie mogło w żaden sposób wpłynąć zawarcie w 1999 r. przez powoda aneksu do umowy najmu zawierającego oświadczenie, że jest on jedynym najemcą spornego mieszkania. Odmienne stanowisko Sądu drugiej instancji, które stało się podstawą rozstrzygnięcia nakazującego pozwanym opróżnienie i opuszczenie lokalu, pozostawało w rażącej i oczywistej sprzeczności z wymienionymi przepisami, prowadząc do wydania orzeczenia obiektywnie niezgodnego z prawem. Należy podkreślić, że Sąd drugiej instancji nie przytoczył żadnych argumentów jurydycznych dla poparcia swojego poglądu. Stwierdził jedynie ogólnikowo, że ustalenie Sądu pierwszej instancji, iż pozwani wstąpili w stosunek najmu, nie znajduje uzasadnienia w stanie faktycznym sprawy ani w przepisach prawa. Obiektywna niezgodność z prawem zaskarżonego orzeczenia i zasadność zarzutów skargi nie są jednak wystarczające dla jej uwzględnienia. Jak stanowi art. 42411 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy oddala skargę w razie braku podstawy do stwierdzenia, że zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z prawem. W piśmiennictwie podkreślono trafnie, że pojęcie podstawy do takiego stwierdzenia rozumieć należy szeroko i nie można utożsamiać go z podstawą skargi w rozumieniu art. 4244 i 4245 § 1 pkt 2 k.p.c. Uznać trzeba, że brak podstawy do stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem powodujący oddalenie skargi zachodzi m.in. wówczas, gdy podstawy skargi (art. 4244 k.p.c.) okazały się bezzasadne, albo, gdy podstawy te okazały się zasadne, lecz mimo to orzeczenie odpowiada prawu. Wymienione okoliczności nie wyczerpują jednak sytuacji, gdy nie ma podstawy do stwierdzenia niezgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia. Podkreślić wszak należy, że funkcją analizowanej skargi jest doprowadzenie do stwierdzenia przez Sąd Najwyższy wystąpienia jednej z materialnoprawnych przesłanek roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej judykacyjną działalnością sądów powszechnych w postaci niezgodności z prawem 7 prawomocnego orzeczenia (art. 4171 § 2 k.c.). Między postępowaniem unormowanym w art. 4241 i nast. z k.p.c. i postępowaniem z powództwa przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowanie zachodzi przy tym ścisły związek, gdyż orzeczenie Sądu Najwyższego uwzględniające skargę stanowi prejudykat w późniejszym procesie odszkodowawczym. Wiąże się z tym zamieszczenie przez ustawodawcę wśród konstrukcyjnych wymagań skargi obowiązku uprawdopodobnienia wyrządzenia szkody, spowodowanej przez wydanie orzeczenia, którego skarga dotyczy (art. 4245 § 1 pkt 4 k.p.c.). Niespełnienie tego wymagania prowadzi do odrzucenia skargi przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 4248 § 1 k.p.c. Inaczej ocenić należy sytuację, gdy skarżący – z formalnego punktu widzenia - zadośćuczyni temu wymaganiu, zawierając w skardze wywód mający na celu uprawdopodobnienie wskazanej szkody, lecz z wywodu tego wynika, że nie poniósł on jednak konkretnej szkody wskutek wydania kwestionowanego orzeczenia. W takim wypadku uwzględnienie skargi przez Sąd Najwyższy byłoby bezcelowe, gdyż powództwo odszkodowawcze wytoczone przed sądem powszechnym podlegałoby i tak oddaleniu. W konsekwencji, biorąc pod uwagę funkcje analizowanego postępowania, jego usytuowanie w obowiązującym systemie dochodzenia od Skarbu Państwa roszczeń odszkodowawczych oraz względy ekonomii procesowej, przyjąć trzeba, że o nieistnieniu podstawy do stwierdzenia niezgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia, skutkującym oddaleniem skargi, można mówić również w sytuacji, gdy mimo obiektywnej niezgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia, wydanie tego orzeczenia nie wyrządziło skarżącemu szkody. Podkreślić jednocześnie należy, że udowodnienie tej szkody w postępowaniu przed Sądem Najwyższym nie jest wymagane. Wystarczy bowiem, że skarżący szkodę taką uprawdopodobni, z tym że chodzi tu nie o formalne jedynie spełnienie wymagania w tym względzie, lecz o uprawdopodobnienie rzeczywiste (materialne). Jako szkodę wynikającą z wydania zaskarżonego orzeczenia skarżący wskazali utratę możliwości wykupienia od właściciela przedmiotowego mieszkania z 90% bonifikatą. Powołanie się przez skarżących na szkodę w postaci utraconych korzyści wymagało co najmniej uprawdopodobnienia okoliczności, że gdyby nie wydano orzeczenia niezgodnego z prawem, ich majątek uległby powiększeniu. Powinni zatem wykazać – bez konieczności zachowywania szczegółowych 8 przepisów o postępowaniu dowodowym (art. 243 k.p.c.) – że zachodziło wysokie prawdopodobieństwo powiększenia ich majątku w sytuacji, gdyby nie wydano wyroku niezgodnego z prawem. Skarżący ograniczyli się tymczasem do dołączenia do skargi pisma Urzędu Miasta W. z dnia 2 stycznia 2006 r. potwierdzającego możliwość nabycia lokalu z bonifikatą. Z pisma tego wynika jednak również, że sprzedaż nastąpić mogła wyłącznie na rzecz wszystkich najemców, w tym powoda i jego małżonki W.W. Skarżący w swojej skardze nad tym niebagatelnym przecież zastrzeżeniem przeszli do porządku dziennego. Biorąc pod uwagę, że między powodem a pozwanymi istniał silny i długotrwały konflikt, będący zresztą podłożem sprawy zakończonej zaskarżonym orzeczeniem, stwierdzić więc należy, iż nie zachodziło wystarczająco wysokie prawdopodobieństwo realizacji uprawnienia do nabycia spornego lokalu z uwzględnieniem wzmiankowanego wyżej zastrzeżenia. Świadczy o tym ponadto fakt, że – mimo powstania możliwości nabycia lokalu na preferencyjnych zasadach już w 2001 r. – pozwani i powód z uprawnienia tego wcześniej nie skorzystali. Skarżący zresztą, co bardzo wymowne, nie podjęli nawet próby wykazania, że działając wespół z powodem mogli doprowadzić do zakupu spornego lokalu mieszkalnego. W konsekwencji, nie można przyjąć, że majątek ich uległby powiększeniu, a wydanie zaskarżonego orzeczenia wyrządziło im szkodę. Nie istniała tym samym podstawa do stwierdzenia niezgodności z prawem zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego, skarga zaś podlegała oddaleniu na podstawie art. 42411 § 1 k.p.c. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 102 w zw. z 391 § 1, 39821 i 42412 k.p.c.