I CNP 4/06

Postanowienie z dnia 2 lutego 2006 r., I CNP 4/06 
 
Za wypadek wyjątkowy, o którym mowa w art. 4241 § 2 k.p.c., można 
uznać – przykładowo – nieskorzystanie przez stronę z przysługującego jej 
środka zaskarżenia z powodu ciężkiej choroby, katastrofy, klęski żywiołowej 
lub błędnej informacji udzielonej przez pracownika sądu. 
 
Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Rzecznika Praw Obywatelskich o 
stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w 
Rzeszowie z dnia 14 października 2004 r. w sprawie z powództwa Władysława R. 
przeciwko Agnieszce R. o zachowek, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w 
dniu 2 lutego 2006 r., 
odrzucił skargę. 
 
Uzasadnienie 
 
Wyrokiem z dnia 14 października 2004 r. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie oddalił 
apelację powódki Władysławy R. od wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 
24 października 2003 r. oddalającego jej powództwo wytoczone przeciwko 
pozwanej Agnieszce R. o zapłatę kwoty 58 750 zł z tytułu zachowku. 
W skardze o stwierdzenie niezgodności wymienionego wyroku Sądu drugiej 
instancji z prawem Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucił naruszenie art. 991 § 2 
k.c. przez błędną wykładnię i art. 993 k.c. przez jego niezastosowanie, a także 
naruszenie konstytucyjnych praw człowieka i obywatela, w szczególności 
wynikającego z art. 64 ust. 1 Konstytucji prawa dziedziczenia, a to w wyniku 
pozbawienia powódki możliwości realizacji przysługującego jej roszczenia o 
uzupełnienie zachowku. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zgodnie z art. 4241 § 1 k.p.c., skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem 
prawomocnego orzeczenia przysługuje od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej 

instancji kończącego postępowanie w sprawie, gdy przez jego wydanie stronie 
została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego orzeczenia w drodze 
przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe. Przepis ten 
wyraża zasadę, że przesłanką dopuszczalności skargi o stwierdzenie niezgodności 
z prawem prawomocnego orzeczenia jest wykorzystanie przez stronę 
przysługujących jej środków prawnych. Wyjątek od wskazanej zasady przewiduje 
art. 4241 § 2 k.p.c., który w sytuacji, gdy strona nie skorzystała z przysługujących jej 
środków prawnych, dopuszczalność skargi uzależnia od kumulatywnego spełnienia 
dwóch przesłanek: istnienia wyjątkowego wypadku oraz występowania 
niezgodności z prawem o kwalifikowanym charakterze, wynikającej z naruszenia 
podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych wolności albo praw 
człowieka i obywatela. W przedmiotowej sprawie wyjątkowy wypadek, o którym 
mowa w art. 4241 § 2 k.p.c., nie występuje. 
Poddając analizie okoliczności nieskorzystania przez powódkę z 
przysługującego jej środka zaskarżenia w postaci kasacji, należy podkreślić, że 
zawiadomienie o terminie rozprawy apelacyjnej, wyznaczonej na dzień 14 
października 2004 r., doręczono powódce w dniu 20 września 2004 r. Pismem 
wniesionym do Sądu Apelacyjnego dnia 4 października 2004 r. powódka 
poinformowała ten Sąd o zamiarze niestawiennictwa na rozprawie, przy czym 
powołała się m.in. na trudności finansowe. Na rozprawie dnia 14 października 
2004 r., działając w procesie bez pełnomocnika, nie była obecna. Sąd drugiej 
instancji wydał wówczas wyrok, który – wobec niezłożenia przez powódkę wniosku 
o doręczenie tego wyroku z uzasadnieniem – stał się prawomocny z dniem 22 
października 2004 r. Zainteresowanie wynikiem sprawy powódka wyraziła dopiero 
po upływie ponad dwóch i pół miesiąca od daty rozprawy, gdyż pismo zawierające 
prośbę o udzielenie informacji o stanie jej sprawy wniosła do Sądu Apelacyjnego 
dnia 4 stycznia 2005 r. Wyczerpującą informację w tym przedmiocie powódka 
otrzymała dnia 7 marca 2005 r., wniosku o przywrócenie jej terminu do złożenia 
kasacji jednak nie złożyła. Nie jest to fakt bez znaczenia dla oceny kwestii 
dopuszczalności przedmiotowej skargi. 
Poza tym uwzględnić należy, że postawa procesowa powódki, występującej 
bez profesjonalnego pełnomocnika, na wcześniejszych etapach postępowania 
wskazuje na jej świadomość konieczności aktywnego udziału w procesie i skutków 
wynikających z braku takiej aktywności. Powódka podejmowała właściwe i 

odpowiednio ukierunkowane czynności procesowe, takie jak wnoszenie środków 
odwoławczych, m.in. apelacji, czy też złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów. 
Zaniechanie przez powódkę podjęcia w odpowiednim czasie działań mających na 
celu zapoznanie się z treścią wydanego przez Sąd drugiej instancji orzeczenia, a 
następnie jego ewentualne zaskarżenie, ocenione być musi jako świadoma 
rezygnacja z dalszego prowadzenia procesu. Nieskorzystanie przez powódkę z 
przysługującego jej prawa do wniesienia kasacji od orzeczenia Sądu drugiej 
instancji nie nastąpiło zatem w okolicznościach, które można by zakwalifikować jako 
wyjątkowy wypadek w rozumieniu art. 4241 § 2 k.p.c. Nie jest rzeczą Sądu 
Najwyższego przedstawianie okoliczności, które mogłyby przemawiać za 
potraktowaniem sytuacji jako wyjątkowej w rozumieniu powyższego przepisu, 
niemniej jednak można przykładowo wskazać, że istnienie takiego wyjątkowego 
wypadku może wchodzić w rachubę w sytuacji, w której strona nie skorzystała z 
przysługującego jej środka zaskarżenia z powodu ciężkiej choroby, katastrofy, 
klęski żywiołowej lub uzyskania błędnej informacji od pracownika sądu. Skarżący 
jakiejkolwiek tego typu okoliczności nie wskazał. 
Również charakter zarzucanego w skardze naruszenia, które – według 
Rzecznika Praw Obywatelskich – doprowadziło do niezgodności z prawem 
zaskarżonego orzeczenia, nie przemawia za uznaniem go za wyjątkowe. 
Dochodzone przez powódkę roszczenie z tytułu zachowku należy do praw 
względnych, których konstrukcja opiera się na istnieniu dłużnika i wierzyciela. 
Błędne rozstrzygnięcie co do roszczenia o zachowek wywołuje zatem skutek tylko 
pomiędzy stronami. Nie wdając się w rozważania odnośnie do spornej kwestii, czy 
roszczenie o zachowek w ogóle mieści się w zakresie konstytucyjnego prawa do 
dziedziczenia, należy stwierdzić, że błędne rozstrzygnięcie w przedmiocie 
zachowku nie podważa zasady sukcesji generalnej praw majątkowych 
spadkodawcy, a tym samym nie godzi w żadnym stopniu w istotę prawa do 
dziedziczenia. 
W myśl art. 4248 § 2 in fine k.p.c. skarga podlega odrzuceniu, jeżeli nie 
zachodzi wyjątek, o którym mowa w art. 4241 § 2. Wypełniając dyspozycję tego 
przepisu, Sąd Najwyższy postanowił, jak w sentencji.