I CK 3/07

Sygn. akt I CK 3/07 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 lipca 2007 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Józef Frąckowiak SSN Maria Grzelka Protokolant Ewa Krentzel w sprawie z powództwa Miasta W. przeciwko Instytutowi F. o zapłatę, i z powództwa wzajemnego Instytutu F. przeciwko Miastu W. o zmianę treści umowy, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 lipca 2007 r., kasacji strony pozwanej (powodowej wzajemnej) od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 16 kwietnia 2003 r., sygn. akt [...], oddala kasację i zasądza od pozwanego Instytutu na rzecz Miasta W. 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Sąd Okręgowy w W. wydał w dniu 15 maja 2001 r. nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym, zobowiązując pozwany Instytut F. do zapłacenia powodowej Gminie W. (obecnie Miasto W.) kwoty 514.924,72 zł z odsetkami i kosztami procesu. Pozwany wniósł sprzeciw od tego nakazu wraz z powództwem wzajemnym, w którym domagał się wydania orzeczenia zmieniającego treść umowy notarialnej zawartej przez strony w dniu 24 kwietnia 1996 r. w ten sposób, że zostaje on zwolniony z obowiązku zapłaty powodowi trzech ostatnich rat ustalonych w tej umowie – co wraz z odsetkami daje łączną kwotę 714.924,72 zł – oraz oddalenia powództwa głównego i obciążenia powoda kosztami procesu. Po rozpoznaniu sprzeciwu i zawartego w nim powództwa wzajemnego, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 listopada 2001 r. uwzględnił powództwo główne, oddalił wzajemne i obciążył pozwanego kosztami procesu. Podstawą tego rozstrzygnięcia był następujący stan faktyczny: W dniu 24 kwietnia 1996 r. strony zawarły umowę przeniesienia na pozwanego prawa wieczystego użytkowania do działek nr 8/2, 8/4, 8/6 i 8/11 położonych w W. przy ul. R. 8 i sprzedaży mu znajdujących się na nich budynków. Cenę budynków ustalono na 1.708.411 zł, z czego pozwany zapłacił powodowi 708.411 zł przed podpisaniem umowy, a resztę miał płacić w ratach rocznych po 200.000 zł do 30 kwietnia każdego roku, poczynając od 1997 r., z oprocentowaniem według wskaźnika cen i usług za rok poprzedni ustalanym przez GUS. Pozwany zapłacił raty za lata 1997 i 1998, nie uiścił zaś rat za 1999 i 2000 r. Należność z tego tytułu wraz z oprocentowaniem jest przedmiotem roszczenia pozwu głównego o zapłatę 514.924,72 zł. Odmowę zapłaty tej należności, a także roszczenie zgłoszone w powództwie wzajemnym, pozwany uzasadnia zmianą stanu prawnego, związaną z wejściem w życie z dniem 31 lipca 1997 r. ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o jednostkach badawczo – rozwojowych (Dz.U. nr 75, poz. 467) – dalej jako „ustawa nowelizująca”. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 1 i 2 tej ustawy, z 3 dniem wejścia jej w życie, grunty stanowiące własność skarbu Państwa lub gminy, znajdujące się w posiadaniu jednostki badawczo – rozwojowej, która w dniu 5 grudnia 1990 r. nie legitymowała się dokumentami o ich przekazaniu wydanymi w formie przewidzianej prawem i wykorzystywane przez tę jednostkę do celów statutowych, stają się przedmiotem użytkowania wieczystego tej jednostki. Budynki i urządzenia trwale związane z gruntami, o których mowa w punkcie 1 stają się własnością jednostki badawczo – rozwojowej. Na tej podstawie pozwany uważa, że powinien być zwolniony od zapłaty pozostałych rat za budynki, które stały się jego własnością z mocy wspomnianej ustawy. Sąd Okręgowy nie podzielił tej obrony pozwanego z dwóch powodów. Po pierwsze, uznał, że zmianie umowy w drodze wyroku sądowego sprzeciwia się ar. 77 k.c., i po wtóre, że nie zaszły zmiany o których mowa w art. 3571 k.c., które mogłyby uzasadniać ewentualną ingerencję sądu w treść umowy. Apelacja pozwanego od tego orzeczenia została oddalona przez Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2003 r. Sąd ten zakwestionował pogląd prawny Sądu I – ej Instancji, co do niemożności zmiany przez sąd treści umowy pisemnej stron, wskazując, że samodzielną podstawę prawną do takiej zmiany stanowi powoływany przez pozwanego art. 3571 k.c. Jednakże, zdaniem tego Sądu, aczkolwiek zmiana stanu prawnego może stanowić nadzwyczajną zmianę stosunków, o której mowa w tym przepisie, to zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia, że spowodowała ona sytuację, w której spełnienie świadczenia umownego przez powoda połączone byłoby z nadmiernymi trudnościami lub z rażącą stratą, co jest dalszym, koniecznym warunkiem zastosowania klauzuli rebus sic stantibus uregulowanej w art. 3571 k.c. Ostatecznie zatem rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego odpowiada prawu. Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył kasacją pozwany, zarzucając naruszenie art. 2 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy nowelizującej oraz art. 3571 k.c. i na tej podstawie wnosząc o jego zmianę przez oddalenie powództwa głównego oraz uwzględnienie powództwa wzajemnego, ewentualnie o uchylenie skarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W orzecznictwie przesądzona została co do zasady kwestia, że nieprzewidywalna przez strony umowy zmiana stanu prawnego może być potraktowana, jako zdarzenie wywołujące nadzwyczajną zmianę stosunków w rozumieniu art. 3571 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2005 r., III CK 43/05, z dnia 21 kwietnia 2005 r., III CK 645/04, z dnia 6 grudnia 2006 r., IV CSK 290/06 - nie publ., czy uchwała z dnia 24 czerwca 1994 r., III CZP 79/94, OSNC 1994, nr 12, poz. 240). Jako przykład takiej sytuacji wskazuje się w nim nagłą zmianę ustawy podatkowej, wpływającej radykalnie na sytuację strony umowy zobowiązanej do spełnienia świadczenia. Jednocześnie podkreśla się, że przyjęcie tej przyczyny za podstawę zastosowania klauzuli rebus sic stantibus powinno uwzględniać jej wyjątkowy charakter w stosunku do obowiązku dochowania treści zobowiązań umownych, co uzasadnia posługiwanie się tą klauzulą w sposób szczególnie rozważny i ostrożny. Stosownie do art. 3571 k.c. dalszym warunkiem umożliwiającym ingerencję sądu w treść umowy jest, aby wspomniana zmiana stosunków oddziaływała na sytuację obu stron lub jednej z nich, utrudniając ją do tego stopnia, że spełnienie przewidzianego w umowie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami lub groziło rażącą stratą. Na etapie postępowania kasacyjnego pozwany nie podtrzymuje już stanowiska o nadmiernych trudnościach w spłacaniu umownych rat ceny nabycia zabudowań, ograniczając zarzuty do twierdzenia, iż realizacja tych rat przyniosłaby mu rażącą stratę. Pojmuje ją przy tym w sposób mechaniczny, twierdząc, że taki właśnie charakter jego straty polega na obowiązku zapłacenia reszty umówionych rat ceny nabycia prawa wieczystego użytkowania gruntu i własności stojących na nim budynków, których nie musiałby uiszczać, gdyby został objęty działaniem ustawy nowelizującej. Trzeba jednak podkreślić, że ustawa ta, dokonując kolejnego aktu „uwłaszczenia”, tym razem jednostek badawczo – rozwojowych, obejmowała tylko te podmioty, które w dniu wejścia jej w życie, czyli 31 lipca 1997 r., spełniały określone w niej warunki. Tymi podstawowymi warunkami są wykorzystywanie gruntu należącego do Skarbu Państwa lub gminy i stojących na nim budynków do celów statutowych oraz posiadanie gruntu w dniu 5 grudnia 1990 r. Jest rzeczą jasną, że uwłaszczenie to nie dotyczyło tych jednostek, które w dniu wejścia 5 w życie ustawy miały już uregulowany stan prawny do posiadanych gruntów i budynków – jak to było w przypadku powoda wzajemnego. Rozumowanie skarżącego wychodzi z błędnego założenia, że samo wejście w życie ustawy nowelizującej stanowi niejako automatyczną podstawę do zwolnienia go od obowiązku uiszczenia nie zapłaconych jeszcze rat ceny z umowy nabycia nieruchomości, bez potrzeby udowadniania innych okoliczności, wymaganych w art. 3571 k.c. Zaakceptowanie tego stanowiska prowadziłoby w konsekwencji do przyjęcia wniosku o wstecznym działaniu ustawy nowelizującej, co nie znajduje uzasadnienia w jej treści, a więc jest niedopuszczalne. Skoro powód wzajemny nie wykazał istnienia innych, poza samym wejściem w życie ustawy nowelizującej, okoliczności, które mogłyby przemawiać za możliwością sądowego zredukowania zakresu jego zobowiązania umownego na podstawie art. 3571 k.c., oddalenie jego żądania w tym względzie było usprawiedliwione. Kwestionująca to rozstrzygnięcie skarga kasacyjna polegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c., z obciążeniem skarżącego kosztami postępowania kasacyjnego (art. 98 § 1 k.c.).