I CK 3/07

Sygn. akt I CK 3/07 
 
 
 
WYROK 
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
 
Dnia 20 lipca 2007 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Józef Frąckowiak 
SSN Maria Grzelka 
 
Protokolant Ewa Krentzel 
 
w sprawie z powództwa Miasta W. 
przeciwko Instytutowi F.  
o zapłatę, 
i z powództwa wzajemnego Instytutu F.  
przeciwko Miastu W. 
o zmianę treści umowy, 
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 lipca 2007 r., 
kasacji  strony pozwanej (powodowej wzajemnej)  
od wyroku Sądu Apelacyjnego  
z dnia 16 kwietnia 2003 r., sygn. akt [...], 
 
oddala kasację i zasądza od pozwanego Instytutu na rzecz 
Miasta W. 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł zwrotu kosztów 
postępowania kasacyjnego. 
 

 
 
2 
 
Uzasadnienie 
 
 
Sąd Okręgowy w W. wydał w dniu 15 maja 2001 r. nakaz zapłaty 
w postępowaniu upominawczym, zobowiązując pozwany Instytut F. do zapłacenia 
powodowej Gminie W. (obecnie Miasto W.) kwoty 514.924,72 zł z odsetkami i 
kosztami procesu.  
Pozwany wniósł sprzeciw od tego nakazu wraz z powództwem wzajemnym, 
w którym  domagał się wydania orzeczenia zmieniającego treść umowy notarialnej 
zawartej przez strony w dniu 24 kwietnia 1996 r. w ten sposób, że zostaje on 
zwolniony z obowiązku zapłaty powodowi trzech ostatnich rat ustalonych w tej 
umowie – co wraz z odsetkami daje łączną kwotę 714.924,72 zł – oraz oddalenia 
powództwa głównego i obciążenia powoda kosztami procesu.  
Po rozpoznaniu sprzeciwu i zawartego w nim powództwa wzajemnego, Sąd 
Okręgowy wyrokiem z dnia 29 listopada 2001 r. uwzględnił powództwo główne, 
oddalił wzajemne i obciążył pozwanego kosztami procesu. Podstawą tego 
rozstrzygnięcia był następujący stan faktyczny: 
W dniu 24 kwietnia 1996 r. strony zawarły umowę przeniesienia na pozwanego 
prawa wieczystego użytkowania do działek nr 8/2, 8/4, 8/6 i 8/11 położonych w W. 
przy ul. R. 8 i sprzedaży mu znajdujących się na nich budynków.  Cenę budynków 
ustalono na 1.708.411 zł, z czego pozwany zapłacił powodowi 708.411 zł przed 
podpisaniem umowy, a resztę miał płacić w ratach rocznych po 200.000 zł do 30 
kwietnia każdego roku, poczynając od 1997 r., z oprocentowaniem według 
wskaźnika cen i usług za rok poprzedni ustalanym przez GUS. Pozwany zapłacił 
raty za lata 1997 i 1998, nie uiścił zaś rat za 1999 i 2000 r. Należność z tego tytułu 
wraz z oprocentowaniem jest przedmiotem roszczenia pozwu głównego o zapłatę 
514.924,72 zł. Odmowę zapłaty tej należności, a także roszczenie zgłoszone w 
powództwie wzajemnym, pozwany uzasadnia zmianą stanu prawnego, związaną z 
wejściem w życie z dniem 31 lipca 1997 r. ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o 
zmianie ustawy o jednostkach badawczo – rozwojowych (Dz.U. nr 75, poz. 467) – 
dalej jako „ustawa nowelizująca”. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 1 i 2 tej ustawy, z 

 
 
3 
dniem wejścia jej w życie, grunty stanowiące własność skarbu Państwa lub gminy, 
znajdujące się w posiadaniu jednostki badawczo – rozwojowej, która w dniu 5 
grudnia 1990 r. nie legitymowała się dokumentami o ich przekazaniu wydanymi w 
formie przewidzianej prawem i wykorzystywane przez tę jednostkę do celów 
statutowych, stają się  przedmiotem użytkowania wieczystego tej jednostki. Budynki 
i urządzenia trwale związane z gruntami, o których mowa w punkcie 1 stają się 
własnością jednostki badawczo – rozwojowej. Na tej podstawie pozwany uważa, że 
powinien być zwolniony od zapłaty pozostałych rat za budynki, które stały się jego 
własnością z mocy wspomnianej ustawy. 
Sąd Okręgowy nie podzielił tej obrony pozwanego z dwóch powodów. Po pierwsze, 
uznał, że zmianie umowy w drodze wyroku sądowego sprzeciwia się ar. 77 k.c., 
i po wtóre, że nie zaszły zmiany o których mowa w art. 3571 k.c., które mogłyby 
uzasadniać ewentualną ingerencję sądu w treść umowy.  
Apelacja pozwanego od tego orzeczenia została oddalona przez Sąd Apelacyjny 
wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2003 r. Sąd ten zakwestionował  pogląd prawny Sądu I 
– ej Instancji, co do niemożności zmiany przez sąd treści umowy pisemnej stron, 
wskazując, że samodzielną podstawę prawną do takiej zmiany stanowi powoływany 
przez pozwanego art. 3571 k.c. Jednakże, zdaniem tego Sądu, aczkolwiek zmiana 
stanu prawnego może stanowić nadzwyczajną zmianę stosunków, o  której mowa 
w tym przepisie, to zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do 
przyjęcia, że spowodowała ona sytuację, w której spełnienie świadczenia 
umownego przez powoda połączone byłoby z nadmiernymi trudnościami lub z 
rażącą stratą, co jest dalszym, koniecznym warunkiem zastosowania klauzuli rebus 
sic stantibus uregulowanej w art. 3571 k.c. Ostatecznie zatem rozstrzygnięcie Sądu 
Okręgowego odpowiada prawu. 
Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył kasacją pozwany, zarzucając naruszenie art. 
2 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy nowelizującej oraz art. 3571 k.c. i na tej podstawie 
wnosząc o jego zmianę przez oddalenie powództwa głównego oraz uwzględnienie 
powództwa 
wzajemnego, 
ewentualnie 
o 
uchylenie 
skarżonego 
wyroku 
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. 
 
 
 

 
 
4 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
W 
orzecznictwie 
przesądzona 
została 
co 
do 
zasady 
kwestia, 
że nieprzewidywalna przez strony umowy zmiana stanu prawnego może być 
potraktowana, jako zdarzenie wywołujące nadzwyczajną zmianę stosunków 
w rozumieniu art. 3571 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 września 
2005 r., III CK 43/05, z dnia 21 kwietnia 2005 r., III CK 645/04, z dnia 6 grudnia 
2006 r., IV CSK 290/06 - nie publ., czy uchwała z dnia 24 czerwca 1994 r., III CZP 
79/94, OSNC 1994, nr 12, poz. 240). Jako przykład takiej sytuacji wskazuje się 
w nim nagłą zmianę ustawy podatkowej, wpływającej radykalnie na sytuację strony 
umowy zobowiązanej do spełnienia świadczenia. Jednocześnie podkreśla się, 
że przyjęcie tej przyczyny za podstawę zastosowania klauzuli rebus sic stantibus 
powinno uwzględniać jej wyjątkowy charakter w stosunku do obowiązku 
dochowania treści zobowiązań umownych, co uzasadnia posługiwanie się 
tą klauzulą w sposób szczególnie rozważny i ostrożny. Stosownie do art. 3571 k.c. 
dalszym warunkiem umożliwiającym ingerencję sądu w treść umowy jest, aby 
wspomniana zmiana stosunków oddziaływała na sytuację obu stron lub jednej 
z nich, utrudniając ją do tego stopnia, że spełnienie przewidzianego w umowie 
świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami lub groziło rażącą 
stratą. Na etapie postępowania kasacyjnego pozwany nie podtrzymuje już 
stanowiska o nadmiernych trudnościach w spłacaniu umownych rat ceny nabycia 
zabudowań,  ograniczając zarzuty do twierdzenia, iż realizacja tych rat przyniosłaby 
mu rażącą stratę. Pojmuje ją przy tym w sposób mechaniczny, twierdząc, że taki 
właśnie charakter jego straty polega na obowiązku zapłacenia reszty umówionych 
rat ceny nabycia prawa wieczystego użytkowania gruntu i własności stojących na 
nim budynków, których nie musiałby uiszczać, gdyby został objęty działaniem 
ustawy nowelizującej. Trzeba jednak podkreślić, że ustawa ta, dokonując kolejnego 
aktu „uwłaszczenia”, tym razem jednostek badawczo – rozwojowych, obejmowała 
tylko te podmioty, które w dniu wejścia jej w życie, czyli 31 lipca 1997 r., spełniały 
określone w niej warunki. Tymi podstawowymi warunkami są wykorzystywanie 
gruntu należącego do Skarbu Państwa lub gminy i stojących na nim budynków 
do celów statutowych oraz posiadanie gruntu w dniu 5 grudnia 1990 r. Jest rzeczą 
jasną, że uwłaszczenie to nie dotyczyło tych jednostek, które w dniu wejścia 

 
 
5 
w życie ustawy miały już uregulowany stan prawny do posiadanych gruntów 
i budynków – jak to było w przypadku powoda wzajemnego. Rozumowanie 
skarżącego wychodzi z błędnego założenia, że samo wejście w życie ustawy 
nowelizującej stanowi niejako automatyczną podstawę do zwolnienia go od 
obowiązku uiszczenia nie zapłaconych jeszcze rat ceny z umowy nabycia 
nieruchomości, bez potrzeby udowadniania innych okoliczności, wymaganych 
w art. 3571 k.c. Zaakceptowanie tego stanowiska prowadziłoby w konsekwencji do 
przyjęcia wniosku o wstecznym działaniu ustawy nowelizującej, co nie znajduje 
uzasadnienia w jej treści, a więc jest niedopuszczalne. Skoro powód wzajemny nie 
wykazał istnienia innych, poza samym wejściem w życie ustawy nowelizującej, 
okoliczności, które mogłyby przemawiać za możliwością sądowego zredukowania 
zakresu jego zobowiązania umownego na podstawie art. 3571 k.c., oddalenie jego 
żądania w tym względzie było usprawiedliwione. Kwestionująca to rozstrzygnięcie 
skarga kasacyjna polegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c., z obciążeniem 
skarżącego kosztami postępowania kasacyjnego (art. 98 § 1 k.c.).