I Ca 152/14

Sygn. akt I Ca 152/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 2 września 2014r. Sąd Okręgowy w Ostrołęce Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący- Sędzia SO Jerzy Dymke - spr. Sędzia SO Tomasz Sagała Sędzia SO Grzegorz Zabielski Protokolant: st. sekr. sąd Janina Suchecka po rozpoznaniu w dniu 2 września 2014 r. w Ostrołęce na rozprawie sprawy z powództwa S. K. przeciwko I. K. o wydanie nieruchomości i zapłatę na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Rejonowego w Ostrołęce z dnia 12 lutego 2014 r., sygn. akt IC 813/12 orzeka: 1. z apelacji powoda zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 i 2 w ten sposób, że przedmiotem wydania czyni także działkę numer (...) o powierzchni 3,56 ha, położoną w miejscowości C. ; 2. oddala apelację powoda w pozostałej części oraz oddala w całości apelację pozwanej; 3. znosi wzajemnie między stronami koszty procesu w instancji apelacyjnej. sygn. I Ca 152/14 UZASADNIENIE W pozwie z dnia 1 października 2012 r. powód S. K. wniósł o nakazanie pozwanej I. K. , by wydała mu nieruchomość rolną położoną w Czarni, gm. Kadzidło, składającą się z działek oznaczonych w ewidencji gruntów numerami: 37, 80 i 336, o łącznej powierzchni 5,18 ha, oraz o zasądzenie od pozwanej na jego rzecz kwoty 5000 zł z tytułu – jak później doprecyzował na rozprawie – bezumownego wynagrodzenia za korzystanie z powyższej nieruchomości w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2012 r. Pozwana I. K. wniosła o oddalenie powództwa w całości, powołując się na łączącą ją z powodem „swoistego rodzaju umowę użyczenia” z dnia 19 listopada 2002 r., z mocy której ma prawo do władania nieruchomością i czerpania z niej pożytków. Sąd Rejonowy w Ostrołęce wyrokiem z dnia 12 lutego 2014 r., sygn. I C 813/12, uwzględnił częściowo powództwo, nakazując pozwanej, aby wydała powodowi działki: nr (...) o pow. 0,39 ha i nr (...) o pow. 1,23 ha ( pkt 1 ); w pozostałej części powództwo o wydanie i w całości o zapłatę oddalił ( pkt 2 ); zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 132,50 zł tytułem częściowego zwrotu kosztów procesu ( pkt 3 ); zniósł w pozostałym zakresie koszty procesu między stronami ( pkt 4 ). Wg ustaleń zawartych w pisemnym uzasadnieniu wyroku, cała opisana w pozwie nieruchomość stanowi własność osobistą powoda i nie jest przedmiotem toczącego się obecnie między stronami ( rozwiedzionymi - od 2004 r.- małżonkami ) postępowania o podział majątku wspólnego. W dniu 19 listopada 2002 r. powód S. K. , pozwana I. K. , działająca również w imieniu małoletnich wówczas dzieci stron: K. i K. , oraz ich dorosłe dzieci I. i K. K. (3) , zawarli pisemną ugodę w sprawie alimentów, w której powód przekazał żonie „zarząd całym gospodarstwem…. oraz prawo pobierania wszystkich dochodów”, a I. K. oświadczyła w imieniu własnym i małoletnich dzieci, że przez ten czas nie będzie zgłaszać do męża roszczeń z tytułu alimentów. Przedmiotem umowy były m.in. działki opisane w pozwie, które do daty orzekania w niniejszej sprawie pozostawały w posiadaniu pozwanej. Działka nr (...) ma charakter leśny, a działki nr (...) – rolny, przy czym na tej ostatniej, mającej powierzchnię 3,56 ha, znajduje się obora o pow. 402 m.kw, w której pozwana trzyma swoje bydło. W maju 2012 r. pełnomocnik powoda bezskutecznie wezwał pozwaną do dobrowolnego oddania nieruchomości. Na rozprawie w dniu 12 lutego 2014 r. strony zawarły ustną umowę, zbliżoną do umowy użyczenia, w której powód wyraził zgodę na dalsze używanie przez pozwaną działki nr (...) wraz z budynkami obory, do czasu zakończenia postępowania działowego. W 2012 r. pozwana pobrała dopłaty rolnicze do działek nr (...) w wysokości 6.059 zł. W ocenie Sądu, żądanie wydobywcze powoda było co do zasady usprawiedliwione na gruncie art. 222 par.1 k.c. Z wyjątkiem działki nr (...) , pozwanej aktualnie nie przysługuje żadne skuteczne wobec powoda prawo do władania jego rzeczą. Ugoda z 19 listopada 2002r. została wypowiedziana przez powoda poprzez wniesienie powództwa windykacyjnego, zaś nowa podstawa w postaci ustnej umowy użyczenia chroniła uprawnienie pozwanej do dalszego władania jedynie działką nr (...) . W konsekwencji Sąd orzekł jak w pkt 1 i 2 wyroku. Nie podzielił obrony pozwanej, opartej na art. 5 k.c. , wskazując, że rozliczenie nakładów poczynionych na nieruchomość powoda może nastąpić - i rzeczywiście odbywa się - w postępowaniu o podział majątku wspólnego oraz że żądaniu wydania nieruchomości nie sprzeciwiała się zasada współodpowiedzialności stron za utrzymanie wspólnych dzieci, albowiem są one już dorosłe i samodzielne, poza tym pozwana nie jest uprawniona do działania w imieniu dzieci i zasłaniania się ich uprawnieniami alimentacyjnymi. Roszczenie o zapłatę podlegało ocenie na płaszczyźnie art. 225 w zw. z art. 224 par. 2 k.c. Zostało w całości oddalone, bo nie zostało in concreto wykazane przez powoda, na którym spoczywał ciężar dowodu. O kosztach procesu Sąd I instancji orzekł na zasadzie art. 100 k.p.c. , zobowiązując pozwaną do zwrócenia powodowi połowy opłaty uiszczonej od pozwu i znosząc między nimi pozostałe koszty, w tym z tytułu udziału w sprawie po obu stronach profesjonalnych pełnomocników. Od wydanego wyroku wpłynęły apelacje obydwu stron. Powód S. K. zaskarżył wyrok w części oddalającej powództwo i rozstrzygającej o kosztach procesu. Zarzucił obrazę prawa materialnego - art. 710 w zw. z art. 66 k.c. oraz prawa procesowego – art. 233 par. 1 k.p.c. , prowadzące do błędnego przyjęcia, że w toku procesu doszło do zawarcia przez strony ustnej umowy użyczenia działki nr (...) , oraz dowolne uznanie, że powód nie udowodnił wysokości wynagrodzenia należnego mu za bezumowne korzystanie z nieruchomości przez pozwaną w roku 2012. W konkluzji apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa w całości i zasądzenie kosztów procesu za obie instancje, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Pozwana I. K. zaskarżyła wyrok w części uwzględniającej powództwo i rozstrzygającej o kosztach procesu. Zarzuciła: - obrazę art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie, mimo, że żądanie powoda było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, - naruszenie art. 65 par. 1 k.c. w zw. z art. 233 par. 1 k.p.c. przez błędne ustalenie, że umowa z dnia 19 listopada 2002 r. mogła być i została skutecznie wypowiedziana, mimo że była zawarta na czas oznaczony, a strony w jej treści nie przewidziały możliwości wcześniejszego rozwiązania. W konkluzji apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu za obie instancje. Sąd Okręgowy w Ostrołęce zważył, co następuje: Z obu apelacji uzasadniona była, i to tylko częściowo, apelacja powoda. Należało podzielić stanowisko Sądu I instancji, że umowa stron z dnia 19 listopada 2002 r. nie stwarzała po stronie pozwanej - według stanu istniejącego w dacie wyrokowania w dniu 12 lutego 2014 r. ( art. 316 par. 1 k.p.c. ) – żadnego skutecznego wobec powoda, jako właściciela przedmiotowej nieruchomości, uprawnienia do dalszego władania nią w całości lub części. Pozwana nie dysponowała też takowym uprawnieniem płynącym z jakiegoś innego źródła, w szczególności z rzekomo z zawartej na ostatniej rozprawie w dniu 12 lutego 2014 r. ustnej umowy użyczenia działki nr (...) . Trafnie apelacja powoda zakwestionowała ustalenie o istnieniu takiej umowy. Koncepcja Sądu I instancji w tym zakresie była dowolna, opierała się na nadinterpretacji kilku słów wypowiedzianych przez powoda w czasie przesłuchania go w charakterze strony i oderwanych od okoliczności, na jakie dowód został dopuszczony: „… zgadzam się to, aby oni korzystali z obory na działce (...) , ale do czasu podziału, skoro mają kilka krów to niech jej tam trzymają…” ( v. protokół rozprawy, k. 60 ). Nie sposób było potraktować tej poczynionej jakby mimochodem wypowiedzi jako stanowczego oświadczenia woli powoda w rozumieniu art. 60 i 66 k.c. , prowadzącego do zawarcia umowy użyczenia działki nr (...) . Brakowało określenia istotnych postanowień takiej umowy, a także uzewnętrznionej zgody ( woli ) drugiej strony na jej zawarcie, nie mówiąc już o tym, że wedle przytoczonych słów jej przedmiotem mogłaby być jedynie „obora”, a nie cała działka nr (...) , mająca pow. 3,56 ha. Nawiasem mówiąc, nawet w takim wąskim zakresie kwestia straciła na aktualności, ponieważ od wiosny 2014 r. pozwana nie trzyma już w oborze żadnej krowy, ani innego inwentarza ( v. zgodne oświadczenia stron na rozprawie apelacyjnej, k. 101 ). Wracając do ugody z 19 listopada 2002 r. – wbrew apelacji pozwanej, Sąd I instancji trafnie uznał, że przestała ona chronić ją przed eksmisją. Wywody prawne apelacji na ten temat nie były spójne i konsekwentne. Jeśli umowa miała być zawarta na czas trwania obowiązku alimentacyjnego powoda względem jego dzieci to przestała obowiązywać ze względu na bezsporne osiągnięcie przez dzieci pełnoletniości i uzyskanie samodzielności ( v. twierdzenia pozwanej na rozprawie apelacyjnej, k. 102 ). Jeśli zaś założyć, że umowa została zawarta na czas nieoznaczony, przynajmniej w części dotyczącej własnych roszczeń alimentacyjnych pozwanej, to pozew windykacyjny stanowił jej wypowiedzenie po myśli art. 365/1 k.c. ; pewnym problemem mogła być tylko długość okresu wypowiedzenia, bo nie można było zgodzić się z poglądem Sądu I instancji, że umowa przestała obowiązywać już z „chwilą wytoczenia powództwa”. W okolicznościach sprawy bieg wypowiedzenia mógł rozpocząć się dopiero wraz z doręczeniem pozwanej odpisu pozwu w dniu 14 stycznia 2013 r. ( v. k. 20 ), co jednakże nie zmieniało końcowego wyniku, ponieważ przyjmując nawet najkorzystniejszą dla pozwanej wersję spośród wchodzących w rachubę, iż z uwagi na podobieństwo faktyczne należało posłużyć się art. 704 k.c. , stanowiącym, że dzierżawę gruntu rolnego można wypowiedzieć na jeden rok naprzód na koniec roku dzierżawnego, okres wypowiedzenia zakończył się przed datą orzekania w sprawie. Skoro zatem pozwana nie dysponowała żadnym uprawnieniem wynikającym z umowy do dalszego władania nieruchomością, w tym także w odniesieniu do działki nr (...) , to powództwo windykacyjne podlegało uwzględnieniu w całości. Wbrew apelacji pozwanej, przeciwko temu nie przemawiał wzgląd na klauzulę generalną z art. 5 k.c. , której działanie obronne występuje jedynie w drodze wyjątku w szczególnie uzasadnionych wypadkach. Z przyczyn przekonywująco wyłuszczonych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie ziściły się przesłanki do zastosowania tej klauzuli przeciwko prawu właściciela w obecnej sprawie. Ewentualne nakłady pozwanej na nieruchomość powoda zostaną rozliczone w postępowaniu działowym. Z tych wszystkich względów wyrok podlegał korekcie w ten sposób, że nakazem wydania rzeczy powodowi, jako właścicielowi, przez pozwaną, jako nieuprawnionego posiadacza, została objęta również działka nr (...) . Dlatego Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji w pkt 1 na podstawie art. 386 par. 1 k.p.c. w zw. z art. 222 par. 1 k.c. Całkowicie bezzasadna była natomiast apelacja powoda skierowana do rozstrzygnięcia o zapłacie. Z przedstawionych wyżej wywodów jasno bowiem wynikało, że w roku 2012, którego dotyczyło żądanie pozwu, pozwanej jeszcze przysługiwało bez zmian umowne prawo do nieodpłatnego korzystania z nieruchomości i pobierania z niej pożytków. Nie była tym samym w tym okresie posiadaczem, o którym mowa w art. 224 lub art. 225 k.c. , zobowiązanym do płacenia wynagrodzenia. To była główna i wystarczająca przyczyna oddalenia powództwa w omawianym zakresie. Wzmiankować można, że jeśli żądanie pieniężne powoda obejmowało w sensie dosłownym tzw. dopłaty rolnicze, które nie służyły w jego zamyśle jedynie pomocniczo do wyliczenia wysokości wynagrodzenia cywilnego, to roszczenie o ich zwrot skierowane do posiadacza użytków rolnych było na gruncie obowiązujących regulacji szczególnych z gruntu bezzasadne z uwagi na charakter i przeznaczenie tych środków. Dlatego Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji w pkt 2 na mocy art. 385 k.p.c. Zaskarżone przez obie strony postanowienie o kosztach procesu za pierwszą instancją znajdowało oparcie w art. 100 k.p.c. i choć zostało nienajlepiej technicznie zredagowane ( niepotrzebne rozbicie rozstrzygnięcia na dwa punkty ) to w swoim merytorycznej, czytelnej wymowie podlegało podtrzymaniu, także po częściowej zmianie orzeczenia co do istoty sprawy w instancji apelacyjnej, która nie zdezaktualizowała zasadniczej słuszności zastosowanej formuły przepisu. O kosztach procesu za instancją apelacyjną, które każda ze stron poniosła w podobnej wysokości, Sąd Okręgowy postanowił jak w sentencji w pkt 3 na podstawie art. 100 zd. 1 w zw. z art. 108 par. 1 zd.1 k.p.c. , znosząc je wzajemnie z uwagi na to, że wynik sprawy w danej instancji był zbliżony do remisu.