I C 688/24

Sygn. akt I C 688/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 grudnia 2025 r. Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie: Przewodniczący:  Sędzia Agnieszka Nakwaska-Szczepkowska Protokolant:  sekretarz sądowy Aleksandra Sieńczewska po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2025 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa D. S. przeciwko K. S. o zachowek I. 
        zasądza od K. S. na rzecz D. S. 147.750,38 zł (sto czterdzieści siedem tysięcy siedemset pięćdziesiąt złotych 38/100) wraz z odsetkami ustawowymi z opóźnienie od dnia 6 kwietnia 2024 r. do dnia zapłaty; II. 
        oddala powództwo z pozostałej części; III. 
        zasądza od K. S. na rzecz D. S. tytułem zwrotu kosztów procesu 14.417 zł (czternaście tysięcy czterysta siedemnaście złotych) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty; IV. 
        wydatki pokryte tymczasowo z funduszy Skarbu Państwa przejmuje na rachunek Skarbu Państwa -Sądu Okręgowego w Warszawie. Sędzia Agnieszka Nakwaska-Szczepkowska Sygn. akt I C 688/24 UZASADNIENIE Pozwem z dnia 24 czerwca 2024 r. D. S. wniósł o zasądzenie od K. S. kwoty 150.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 2 kwietnia 2024 r. do dnia zapłaty, tytułem zachowku po I. S. , zmarłej 10 grudnia 2021 r. babce stron. Ponadto powód wniósł o zasądzenie od pozwanej na jego rzecz zwrotu kosztów procesu, z uwzględnieniem kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W uzasadnieniu powództwa powód wskazał, że w spadek po I. S. powód i pozwana nabyli w częściach równych. Jedynym składnikiem majątku spadkodawczyni było spółdzielcze własnościowe (...) położonego przy (...) w Ł. , o wartości co najmniej 600.000 zł, który na podstawie darowizny z dnia 17 lutego 2016 r. został darowany pozwanej. (pozew – k. 3-5) W odpowiedzi na pozew pozwana wniosła o zasądzenie od pozwanej „kwoty ustalonej na podstawie opinii biegłego sądowego” wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, płatnej w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia. Pozwana wniosła także o zasądzenie od powoda na jej rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. (odpowiedź na pozew – k.24-25) Pismem z dnia 2 października 2025 r. pozwana wniosła, aby zasądzona od niej kwota zachowku płatna była w terminie roku od uprawomocnienia się orzeczenia. (pismo procesowe pozwanej z dnia 2 października 2025 r. – k. 84-85) Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny: V. P. zmarła 10 grudnia 2021 r. Spadek po niej nabyły jej wnuki: T. P. i D. S. , w częściach po ½. Jedynym składnikiem majątku V. P. było spółdzielcze własnościowe prawo do (...) nr (...) przy u,. (...) w Ł. , które darowała ona K. S. umową darowizny z dnia 17 lutego 2016 r., sporządzoną w formie aktu notarialnego przez notariuszem w Ł. H. T. za rep. (...) Nr (...) . (okoliczności bezsporne, nadto umowa darowizny k. 13-15, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku – k. 8) Wartość darowanego pozwanej mieszkania według stanu z daty darowizny (przy czym stan ten pozostał niezmieniony do chwili obecnej), a cen obecnych wynosi 591.001,50 zł. (opinia biegłego sądowego ds. wyceny nieruchomości – k. 54-71) Pismem z 25 marca 2024 r., doręczonym pozwanej 29 marca 2024 r., powód wezwał ją do zapłaty 200.000 zł tytułem zachowku po I. S. , w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania. (okoliczność niezaprzeczona, nadto wezwanie z dowodem wysłania i doręczenia – k. 9-12) Pozwana nie posiada majątku, z którego może zaspokoić roszczenie powoda z tytułu zachowku po I. S. , z wyjątkiem ww. lokalu. Mieszka wraz ze swoją mamą i synem pod innym adresem. Mieszkanie otrzymane przez nią od babci pozostaje niezamieszkane od chwili jej śmierci. Pozwana nie podjęła pozaprocesowo żadnych kroków celem jego wyceny i sprzedaży. (okoliczność niezaprzeczona, nadto zeznania pozwanej - protokół rozprawy z dnia 16 grudnia 2025 r. min. 00:08:53 i n. – k. 96 /protokół skrócony/) Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie twierdzeń stron i dokumentów przedstawionych przez powoda, a także na podstawie opinii biegłego, która nie była kwestionowana przez żadną ze stron, a której wiarygodność nie budziła też wątpliwości Sądu. Podkreślenia wymaga, że biegły, podając ustaloną wartość lokalu, wskazał liczbę zaokrągloną do pełnych złotych – 591.001 zł, natomiast dokładny wynik, który uzyskujemy po pomnożeniu powierzchni mieszkania przez oszacowaną przez biegłego wartość rynkową 1 m 2 to 591.001,50 zł i taką wartość przyjął Sąd. W zakresie ustalenia stanu majątku pozwanej Sąd oparł się także na zeznaniach pozwanej, nie znajdując podstaw do ich podważenia w jakiejkolwiek części. Sąd Okręgowy zważył co następuje: Powództwo zasługiwało na uwzględnienie niemal w całości. Instytucja zachowku uregulowana została w art. 991 i nast. k.c. Zgodnie z art. 991 § 1 k.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału. Zgodnie zaś z art. 991 § 2 k.c. , jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Sens instytucji zachowku polega zatem na ustawowym zagwarantowaniu osobie uprawnionej uzyskania określonej korzyści majątkowej ze spadku, niezależnie od woli spadkodawcy, a zatem nawet gdy spadkodawca poprzez rozrządzenia testamentowe lub dokonane darowizny faktycznie doprowadził do pozbawienia uprawnionego do zachowku tych korzyści majątkowych (tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2017 r., V CSK 367/16, Legalis). Podkreślenia wymaga, że roszczenie o zachowek, choć nie wynika to w sposób jednoznaczny z treści art. 991 k.c. , przysługiwać może zarówno osobie, która z uwagi na poczynione przez spadkodawcę rozrządzenia testamentowe nie nabyła spadku w żadnej części, jak i osobie, która wprawdzie nabyła spadek, choćby i w całości, jednak nie otrzymała mimo to należnego zachowku, na przykład z uwagi na rozdysponowanie przez spadkodawcę częścią majątku za życia w drodze darowizn. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 lutego 2004 r. (II CK 444/02, Legalis): o powstaniu na rzecz uprawnionego do zachowku roszczenia przeciwko spadkobiercy o pokrycie lub uzupełnienie w pieniądzu zachowku rozstrzyga tylko to, czy otrzymał on w całości należny mu zachowek w postaci powołania do spadku, zapisu lub uczynionej przez spadkodawcę na jego rzecz darowizny. Jeżeli otrzymał, roszczenie o zachowek nie przysługuje mu (…). Jeżeli natomiast nie otrzymał, roszczenie o zachowek przysługuje mu, choćby został powołany do spadku, nawet z ustawy, i choćby współspadkobierca - adresat jego roszczenia sam też był uprawniony do zachowku. W okolicznościach tej sprawy poza sporem było, że zarówno powód, jak i pozwana, jako wnukowie V. P. , są uprawnieni do zachowku po niej. Nabyli oni spadek po ww. w częściach równych, po ½, natomiast – co także było poza sporem – spadek ten w dacie jego otwarcia nie obejmował już żadnych składników majątkowych. Majątek spadkodawczyni wyczerpywało bowiem spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego (...) przy (...) w Ł. , które spadkodawczyni darowała K. S. 17 lutego 2016 r. Zgodnie z art. 993 § 1 k.c. , przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę. W okolicznościach tej sprawy nie zachodziła żadna z sytuacji opisanych w art. 994 k.c. , uzasadniająca pominięcie darowizny dokonanej przez V. P. na rzecz K. S. w dniu 17 lutego 2016 r. Wobec powyższego, podstawy prawnej roszczenia powoda o zachowek należało poszukiwać w normie art. 1000 § 1 k.c. Przepis ten stanowi: Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jak stanowi art. 995 § 1 k.c. , wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. W niniejszej sprawie poza sporem było, że stan darowanego pozowanej mieszkania nie uległ zmianie od dnia darowizny do dnia zamknięcia rozprawy. Wartość lokalu wynosi zaś według cen obecnych 591.001,50 zł. Powodowi przysługuje zachowek wynoszący połowę wartości jego udziału spadkowego, zatem ¼ z ww. kwoty 591.001,50 zł, co daje 147.750,38 zł. Taką kwotę świadczenia głównego należało zatem na rzecz powoda zasądzić, a w części ją przewyższającej powództwo podlegało oddaleniu. O odsetkach z tytułu opóźnienia Sąd orzekł na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 355 k.c. , przy czym jako datę początkową naliczania odsetek Sąd przyjął 6 kwietnia 2024 r., zatem 8. dzień po otrzymaniu przez pozwaną przedsądowego wezwania do zapłaty. Sam powód w treści owego wezwania wyznaczył pozwanej 7-dniowy termin do spełnienia świadczenia, zatem domaganie się zasądzenia odsetek od daty wcześniejszej nie znajdowało żadnego uzasadnienia i także w tym zakresie powództwo zostało oddalone. Sąd nie uwzględnił wniosku pozwanej o odroczenie terminu zapłaty. Stosownie do art. 997 1 § 1 k.c. : Obowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać odroczenia terminu jego płatności, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach - jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego do zachowku oraz obowiązanego do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku . Z ustaleń Sądu wynikało, że pozwana nie ma innego majątku, poza otrzymanym od spadkodawczyni mieszkaniem, z którego mogłaby zadośćuczynić roszczeniu powoda. Jednocześnie jednak nie sposób pomijać tego, że owo mieszkanie nie służy zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych pozwanej, która wraz ze swoją matką i synem mieszka pod innym adresem. W istocie, darowane pozwanej mieszkanie pozostaje puste od daty śmierci spadkodawczyni – czyli od 10 grudnia 2021 r. Pozwana, mając od dnia otwarcia spadku, świadomość konieczności uiszczenia na rzecz powoda zachowku, nie podjęła do dnia zamknięcia rozprawy żadnych starań o sprzedaż ww. nieruchomości. Pozwana nie wynajęła zresztą też mieszkania, pozbawiając się tym samym dodatkowego źródła dochodu, które mogłoby polepszyć jej sytuację finansową. Wyjaśnienia pozwanej co do tego, że nie znała ona wartości mieszkania i że czekała na opinię biegłego w tej sprawie, są niewiarygodne. Po pierwsze, pozwana mogła skonsultować kwestię wartości rynkowej mieszkania w dowolnej agencji nieruchomości, których wybór na rynku (...) jest bardzo szeroki. Twierdzenie pozwanej, że związane byłyby z tym koszty, jest wyrazem tego, że pozwana nie zadała sobie nawet trudu, aby zorientować się, w jaki sposób przebiega proces sprzedaży mieszkania przy udziale agenta nieruchomości i jakie są zasady pobierania wynagrodzenia przez takiego agenta. Wypada też zauważyć, że opinia biegłego w tej sprawie wpłynęła do Sądu 11 sierpnia 2025 r., co uwidocznione było w portalu informacyjnym. Od tego momentu możliwe było zapoznanie się z treścią opinii w aktach sprawy. Natomiast 15 września 2025 r. odpis opinii doręczony został pełnomocnikowi pozwanej. Mimo to, do dnia zamknięcia rozprawy 16 grudnia 2025 r., pozwana nadal nie podjęła żadnych kroków zmierzających do znalezienia nabywcy mieszkania, mimo że jej sytuacja majątkowa – nie pozwalająca na uiszczenie na rzecz powoda kwoty zachowku bez dokonania sprzedaży darowanej nieruchomości – nie zmieniła się od chwili śmierci V. P. . Pozwana twierdziła nadto, że nie uzyskałaby kredytu, który pozwalałby jej uiścić świadczenie z tytułu zachowku na rzecz powoda bez konieczności sprzedaży darowanego mieszkania. Jednocześnie jednak pozwana nie twierdziła, że ubiegała się o kredyt czy też choćby odwiedziła jakikolwiek bank celem uzyskania informacji o tym, jaką ma zdolność kredytową. Podejmując decyzję o odroczeniu terminu płatności świadczenia z tytułu zachowku bądź rozłożeniu takiego świadczenia na raty, rolą Sądu jest wyważenie interesów obu stron – osoby uprawnionej do zachowku i zobowiązanego. Sama sytuacja majątkowa pozwanego, z uwagi na którą nie jest on w stanie spełnić świadczenia z tytułu zachowku bez spieniężenia przedmiotu darowizny otrzymanej od spadkodawcy, nie może, zdaniem Sądu, uzasadniać zastosowania art. 997 1 § 1 k.c. W realiach tej sprawy najistotniejsza okolicznością było to, że otrzymane w darowiźnie mieszkanie nie służy pozwanej do zaspokojenia żadnych potrzeb, pozostaje ono w jej majątku w niezmienionym stanie od daty darowizny dokonanej na jej rzecz w 2016 r. Zasady współżycia społecznego, które należy brać pod uwagę przy rozpoznaniu wniosku o odroczenie terminu płatności świadczenia z tytułu zachowku bądź rozłożeniu na raty, zdaniem Sądu nie przemawiały za przychyleniem się do wniosku pozwanej w tej sprawie, wykazującej całkowicie bierną postawę. Na marginesie wypada zauważyć, że pozwana, o ile zdecyduje się wnieść apelację od wyroku Sądu I instancji, będzie miała realną możliwość podjęcia kroków celem sprzedaży mieszkania na warunkach rynkowych przed uprawomocnieniem się tego orzeczenia. Z tych przyczyn Sąd orzekł jak w pkt. I i II wyroku. O kosztach procesu Sąd orzekł w pkt. III wyroku, na podstawie art. 100 zd. 2 k.p.c. Powództwo zostało uwzględnione niemalże w całości, zatem zasadnym było obciążenie pozwanej całością kosztów poniesionych przez powoda, na które składały się opłata od pozwu w wysokości 7.500 zł, zaliczka na poczet kosztów opinii biegłego w wysokości 1.500 zł, a także koszty zastępstwa procesowego w wysokości 5.400 zł, ustalonej stosownie do § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U.2023 poz. 1964) oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł. W pkt. IV. Sąd przejął na rachunek Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Warszawie wydatki nieuiszczone w toku postępowania w wysokości 550,64 zł na podstawie art. 113 ust. 4 u.k.s.c. sędzia Agnieszka Nakwaska-Szczepkowska