I C 573/22

Sygn. akt I C 573/22 WYROK WSTĘPNY W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 czerwca 2023 r. Sąd Rejonowy w Grudziądzu Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: sędzia Dominik Bednarski Protokolant: stażysta Paulina Gusmann po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2023 r. w Grudziądzu na rozprawie sprawy z powództwa: mał. O. M. (1) działającego przez matkę M. M. (2) przeciwko: R. Z. o zapłatę orzeka: uznaje powództwo za usprawiedliwione co do zasady. Sygn. akt I C 573/22 UZASADNIENIE wyroku wstępnego z dnia 5 czerwca 2023r. Powód mał. O. M. (1) reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego - matkę M. M. (2) pozwem z dnia 28 marca 2022 roku skierowanym przeciwko R. Z. wniósł o zasądzenie od pozwanego kwoty 20 000,00 zł tytułem zachowku po zmarłym dziadku B. S. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 19 stycznia 2022 roku do dnia zapłaty oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. W uzasadnieniu wskazano, że zmarły w dniu 3 stycznia 2021 roku B. S. do całości spadku powołał pasierba R. Z. . Spadkodawca wydziedziczył swoją jedyną córkę M. M. (2) . O. M. (1) jest małoletnim synem wydziedziczonej. W dniu 27 kwietnia 2012 roku zmarły zawarł z pozwanym umowę darowizny nieruchomości rolnych, których wartość określono na kwotę 600 000 zł, wartość nieruchomości w chwili obecnej wynosi 1 500 000,00 zł. W ocenie powoda jest on uprawniony do 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadałby jego matce M. M. (2) w przypadku dziedziczenia ustawowego. Należny powodowi zachowek wynosi 500 000,00 zł, a powód dochodzi części świadczenia w wysokości 20 000,00 zł. Powód wniósł o wydanie wyroku wstępnego co do zasady w związku z pojawiającymi się w orzecznictwie rozbieżnościami co do traktowania darowizn gospodarstw rolnych dokonanych za życia w świetle prawa do zachowku. Pozwany w odpowiedzi na pozew (k. 51- 55) wniósł o oddalenie powództwa oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictwa wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. Pozwany potwierdził, że B. S. zmarł 3 stycznia 2021 roku, a w chwili śmierci miał żonę i jedną córkę. W dniu 1 lipca 2009 roku sporządził przed notariuszem testament notarialny, w którym powołał do całości spadku R. Z. , a córkę M. M. (2) wydziedziczył. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Grudziądzu z dnia 25 listopada 2021 roku wydanym w sprawie o sygn. akt I Ns 144/21 pozwany nabył całość spadku po B. S. na podstawie testamentu. Pozwany potwierdził również, że przed notariuszem sporządzono akt notarialny nazwany „umowa darowizny gospodarstwa rolnego i ustanowienia służebności”, na mocy której B. S. darował pozwanemu prawo własności gospodarstwa rolnego. Pozwany podkreślił, że darowizna została dokonana w trybie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania przez darczyńcę pełnego świadczenia rentowego i który w związku z tym zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wskazał, że zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy nie uwzględnia się przy ustaleniu zachowku. Ponadto wskazał, że małoletni O. M. (2) urodził się (...) , a więc prawie 4 lata po przekazaniu przez spadkodawcę gospodarstwa rolnego na rzecz pozwanego. Pozwany zakwestionował też podaną przez powoda wartość gospodarstwa rolnego, ponieważ jego wartość znacznie wzrosła po dokonaniu przez pozwanego nakładów, a których nie uwzględnia powód. W ocenie pozwanego ewentualna wysokość zachowku powinna być wyliczona od wartości masy spadkowej wskazanej w wykazie inwentarza. W dalszych pismach procesowych strony podtrzymały swoje stanowiska. Sprawa jest rozpoznawana w trybie uproszczonym. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: B. S. zmarł (...) roku, w chwili śmierci miał żonę i jedną córkę. W dniu 1 lipca 2009 roku sporządził przed notariuszem testament notarialny, w którym powołał do całości spadku R. Z. , a córkę M. M. (2) wydziedziczył. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Grudziądzu z dnia 25 listopada 2021 roku w sprawie o sygn. akt I Ns 144/21 pozwany nabył całość spadku po B. S. na podstawie testamentu notarialnego. Powód jest wnukiem spadkodawcy i synem wydziedziczonej M. M. (2) . Małoletni O. M. (2) urodził się (...) . (okoliczności bezsporne a ponadto dowód: postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku z 25 listopada 2021 - k. 13) W dniu 27 kwietnia 2012 roku została zawarta w formie aktu notarialnego „umowa darowizny i ustanowienia służebności” między B. S. a R. Z. , zarejestrowana pod numerem Rep A (...) . Na jej podstawie B. S. , darował w trybie przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników swojemu pasierbowi R. Z. prawo własności zabudowanej nieruchomości rolnej o powierzchni (...) ha, oznaczonej numerami działek (...) , zapisanej w księdze wieczystej KW nr (...) , niezabudowanej nieruchomości o powierzchni (...) ha, oznaczonej numerami działek (...) , zapisanej w księdze wieczystej KW nr (...) , niezabudowanej nieruchomości o powierzchni (...) ha, oznaczonej numerem działki (...) , zapisanej w księdze wieczystej KW nr (...) , niezabudowanej nieruchomości o powierzchni (...) ha, oznaczonej numerem działki (...) , zapisanej w księdze wieczystej KW nr (...) oraz niezabudowanej nieruchomości o powierzchni (...) ha, oznaczonej numerem działki (...) , zapisanej w księdze wieczystej KW nr (...) , stanowiących gospodarstwo rolne. Wartość przedmiotu darowizny w umowie określono na 600.000 zł. W § 5 umowy obdarowany R. Z. ustanowił na rzecz ojczyma B. S. oraz jego żony, a matki obdarowanego, dożywotnią, osobistą, nieodpłatną służebność mieszkania polegająca na prawie korzystania przez uprawnionych ze wszystkich pomieszczeń znajdujących się w budynku mieszkalnym, ogrzewanych i oświetlanych kosztem właściciela nieruchomości, z prawem poruszania się po całej nieruchomości. Notariusz pouczył stawających o tym, że Agencja Nieruchomości Rolnych może w trybie art. 4 ust. 1 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego złożyć obdarowanemu oświadczenie o nabyciu nieruchomości za zapłatą równowartości pieniężnej. W skład spadku po zmarłym B. M. weszły: udział wynoszący ½ we współwłasności samochodu V. (...) o wartości 2.500 zł, udział stanowiący ½ we współwłasności ciągnika rolniczego o wartości 7.500 zł, udział wynoszący ½ we współwłasności przyczepy rolniczej o wartości 3.000 zł. (okoliczności bezsporne a ponadto dowody: umowa - k. 56-62, spis inwentarza k. 64-66) Sąd zważył, co następuje: Okoliczności faktyczne będące podstawą badania zasadności powództwa były bezsporne. Wydanie wyroku wstępnego Sąd uznał za celowe i uzasadnione. Wobec diametralnej różnicy pomiędzy wartością przedmiotu umowy z dnia 27 kwietnia 2012 roku oraz spadku ( vide : spis inwentarza) przedmiotem orzekania jest w istocie sama zasada, nie zaś wysokość dochodzonego roszczenia. Powództwo jest uzasadnione co do zasady. Rozstrzygnięcia wymagały trzy kwestie. Po pierwsze czy umowa z 27 kwietnia 2012 r. jest umową darowizny w rozumieniu k.c. , czy też umową zawartą w trybie art. 84 i 85 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników z dnia 20 grudnia 1990 r. (Dz.U. 1991 Nr 7, poz. 24 z późn. zm. – dalej: EmRolU); po drugie: czy umowy zawarte w trybie art. 84 i 85 EmRolU to darowizny uwzględniane przy obliczeniu zachowku w rozumieniu art. 993 § 1 k.c. , po trzecie: czy umowa z 27 kwietnia 2012 r. została przez spadkodawcę zawarta w czasie, kiedy nie miał on zstępnych ( art. 994 § 2 zd. I k.c. ). W ocenie Sądu odpowiedzi na dwa pierwsze pytania są twierdzące. Odpowiedź na pytanie trzecie jest przecząca. Zgodnie z treścią art. 991 § 1 k.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). W myśl § 2 tego artykułu jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Na podstawie art. 1000 § 1 k.c. jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Wedle art. 993 § 1 k.c. przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Z kolei art. 994 § 2 k.c. stanowi, że przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego. Powód wobec wydziedziczenia M. M. (2) należy do kręgu spadkobierców ustawowych po zmarłym B. S. i nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, dlatego przysługuje mu roszczenie o zachowek względem spadkobiercy. Sąd stoi na stanowisku, iż umowa z 27 kwietnia 2012 roku jest umową darowizny w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego . Świadczy o tym chociażby jej nazwa, jaką wskazuje się w akcie notarialnym. Tego zapatrywania nie zmienia treść § 3 aktu, wedle którego darowizna nastąpiła „w trybie przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników ”. Wyzbycie się gospodarstwa celem zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej w rozumieniu art. 19 ust. 2 pkt 3 EmRolU, może bowiem nastąpić zarówno na podstawie umów przewidzianych w kodeksie cywilnym , jak i uregulowanych przepisami EmRolU, tj. umowy z następcą lub umowy w celu wykonania umowy z następcą (art. 84 i 85 ustawy) – por. uzasadnienie: wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 1997 r., III CKN 26/96 OSNC 1997/6-7/80, LEX nr 29444). Notariusz przy zawieraniu umowy pouczył, że Agencja Nieruchomości Rolnych może nabyć nieruchomość rolną przez złożenie oświadczenia o nabyciu tej nieruchomości za zapłatą ceny tej nieruchomości w trybie art. 4 ust. 1 Ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2569 z późn. zm.). W ustępie 4 pkt 3 tego artykułu wskazano, że uprawnienie to nie przysługuje jeżeli przeniesienie własności nieruchomości rolnej następuje w wyniku wykonania umowy z następcą, o której mowa w art. 84 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników . Zatem także ta okoliczność przemawia za przyjęciem, że między stronami doszło do zawarcia umowy darowizny. Ww. ustęp 4 pkt 3 obowiązywał w dacie zawarcia umowy tj. w dniu 27 kwietnia 2012 r. Nawet gdyby uznać, że umowa z 27 kwietnia 2012 roku jest umową zawartą w trybie art. 84 i 85 EmRolU, to w ocenie Sądu jest ona darowizną w rozumieniu art. 993 § 1 k.c. W powyższej kwestii zarysowały się w orzecznictwie dwa przeciwstawne stanowiska. Wedle pierwszego nieodpłatne przysporzenie z umowy z następcą nie jest darowizną (zob. np. uchw. SN z 19.2.1991 r. (III CZP 4/91, OSNCP 1992, Nr 8–9, poz. 103, uchw. SN(7) z 25.11.2005 r., III CZP 59/05, OSNC 2006, Nr 5, poz. 79), wyr. SA w Warszawie z 19.7.2006 r. (VI ACa 99/06, niepubl.). Zgodnie z drugim, nowszym, pojęcie darowizny na gruncie przepisów o zachowku jest szersze i obejmuje nie tylko umowę z art. 888 k.c. , ale również takie nieodpłatne czynności spadkodawcy, które następują z majątku spadkodawcy, powodują zmniejszenie spadku i z punktu widzenia osób uprawnionych mogą prowadzić do takiego samego ich pokrzywdzenia, jak dokonanie darowizny. Różnica jedynie formalna (typologiczna) między darowiznami a innymi czynnościami nieodpłatnymi nie powinna być przesądzająca z punktu widzenia zachowku. Decydujący powinien być skutek, nie zaś konstrukcja czynności (zob.: wyr. SO w Zielonej Górze wyr. z 26.4.2017 r. (I C 20/14, Legalis), wyr. SO w Łodzi z 2.1.2017 r., III Ca 1422/16, Legalis, wyr. SO w Krakowie z 10.11.2016 r., II Ca 1547/16, Legalis), wyrok SA we Wrocławiu wyr. z 9.9.2016 r. (I ACa 914/16, Legalis). Ta druga, celowościowa, wykładnia art. 993 § 1 k.c. jest bardziej przekonywująca. W szczególności przeciwstawia się wykorzystywaniu umów z następcą jako sposobu ominięcia konsekwencji prawnospadkowych wynikających z darowizny. Podobne poglądy odnaleźć można w doktrynie prawa (zob. np.: K. Osajda (red. serii), W. Borysiak (red. tomu), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 31, Warszawa 2023, komentarz do artykułu 993 § 1 kodeksu cywilnego, tezy 39-42.2, LEGALIS). Z art. 994 § 2 k.c. wynika, że przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał on zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się pierwszego zstępnego. W ocenie Sądu Rejonowego chodzi tu o darowizny dokonane w okresie, w którym spadkodawca nie miał żadnych zstępnych, nie zaś o darowizny dokonane w czasie poprzedzającym urodzenie się zstępnego dochodzącego zachowku. Fakt urodzenia się powoda 4 lata po dokonaniu darowizny nie powoduje nieuwzględnienia darowizny przy obliczaniu zachowku, a to z uwagi na to, że spadkodawca miał w tym czasie innego zstępnego, tj. matkę powoda M. M. (2) . Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w wyroku wstępnym.