I C 457/19

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 lutego 2025 roku Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział II Cywilny Odwoławczy Przewodniczący sędzia Marcin Miczke po rozpoznaniu 4 lutego 2025 roku w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa S. S. przeciwko M. J. o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego w Szamotułach z 12 października 2023 roku sygn. I C 457/19 I. oddala apelację, II. zasądza od pozwanego na rzecz powoda 1.800 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego rozstrzygnięcia o kosztach do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Marcin Miczke UZASADNIENIE Pozwem z 19 kwietnia 2019 r. (data złożenia w sądzie) powód S. S. wniósł przeciwko pozwanemu M. J. o zasądzenie 36.900,00 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwot: 32.900,00 zł od 19 stycznia 2019r. do dnia zapłaty; 4.000,00 zł od dnia następnego po dniu doręczenia pozwanemu odpisu pozwu do dnia zapłaty oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz kwoty 1.000,00 zł poniesionej tytułem zabezpieczenia dowodu (sporządzenia prywatnej ekspertyzy). Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego. W toku postępowania strony podtrzymały swe dotychczasowe stanowiska w sprawie. Wyrokiem z 12 października 2023 r. wydanym w sprawie I C 457/19 Sąd Rejonowy w Szamotułach w punkcie 1. zasądził od pozwanego na rzecz powoda 36.900,00 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwot: 32.900,00 zł od 19 stycznia 2019 r. do dnia zapłaty; 4.000,00 zł od 18 maja 2019 r. do dnia zapłaty; w punkcie 2. zasądził od pozwanego na rzecz powoda 8.999,58 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od uprawomocnienia orzeczenia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym 3.600,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; w punkcie 3. nakazał ściągnąć od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Szamotułach 2.356,67 zł tytułem wydatków na opinie biegłego. Apelację od powyższego wyroku wniósł pozwany. Apelujący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika zaskarżył wyrok w całości. Sądowi Rejonowemu zarzucił naruszenie: 1. art. 635 k.c. i art. 636 k.c. oraz art. 494 k.c. poprzez ich zastosowanie do odstąpienia powoda od umowy w sytuacji, gdy termin wykonania dzieła już upłynął zgodnie z ustaleniami sądu i gdy dzieło nie zostało nadal dokończone i miało wady, a więc gdy zastosowanie w sprawie miał art. 644 k.c. do niedokończonego dzieła, a wobec tego gdy na podstawie art. 494 k.c. nie zasądza się zwrotu świadczeń i tym samym wynagrodzenia dla powoda, zwłaszcza gdy ten zachował znaczną część mebli i nie miał zamiaru zwracać ich stosowanie do swojego wezwania, skoro wykorzystał je (m.in. korpusy mebli kuchennych, szafy w sypialni, szafę wnękową w korytarzu, całą szafkę pod telewizor w pokoju z aneksem kuchennym), 2. art. 644 k.c. w zw. z art. 6 k.c. i art. 278 k.p.c. poprzez niezastosowanie i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda zwrotu całego wynagrodzenia za meble, podczas gdy: a) 
        zamawiający ma obowiązek zapłaty całego wynagrodzenia na rzecz wykonawcy po odliczeniu oszczędności wykonawcy z uwagi na niedokończenie dzieła, zwłaszcza gdy powód zachował większość wykonanych przez pozwanego mebli, a w nin. sprawie sąd nie ustalił oszczędności powoda, a powód jej nie udowodnił, a sąd nie przeprowadził nawet w tym zakresie wniosku dowodowego pozwanego o opinię biegłego sądowego, b) 
        zasądzenie zwrotu całego wynagrodzenia gdy powód zachował większość części wykonanych mebli, a jakaś ich cześć miała wady nieistotne, przez cały okres korzystał z nich i zmienił tylko część frontów, wobec czego jego odstąpienie musi uwzględniać zachowane meble i oszczędność pozwanego, c) 
        pominięcie stanowiska pozwanego, który kwestionował obowiązek zwrotu całego wynagrodzenia i podnosił, że powód może od niego odliczyć ok. 20% na dokończenie i poprawienie mebli jako oszczędności, d) 
        pominięcie przy ocenie materiału sprawy m.in. wad nieistotnych mebli, tego że pozwany wykonywał wiele różnych mebli niezwiązanych ze sobą, a część z nich powód w pełnym zakresie posiada i z nich korzysta, podobnie jak korzysta z niektórych elementów tych, które zostały wykonane wadliwie i które się nadają do dalszego użytku jak np. wyspa w kuchni, w której zmieniono fronty w szufladach, korpusy szafek wiszących pozostały bez zmian, a powód wymienił tylko część frontów szafek wiszących, wymienił front szafy w korytarzu, i w konsekwencji zastosowania nieprzystających przepisów materialnoprawnych do ustalonych faktów. Wskazując na powyższe apelujący wniósł o: I. 
        zmianę zaskarżonego wyroku w całości w ten sposób, że oddala się powództwo i zasądza od powoda na rzecz pozwanego koszty procesu za postępowanie pierwszoinstancyjne wedle norm przepisanych lub ewentualnie uchyla się wyrok w całości i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, II. 
        zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania odwoławczego wedle norm przepisanych. W odpowiedzi na apelację, powód reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, domagał się jej oddalenia oraz zasądzenia na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja jest bezzasadna. Sąd Okręgowy podziela ustalenia Sądu Rejonowego i przyjmuje za własne ( art.382 k.p.c. ) Podziela ocenę dowodów. Ani fakty, ani ocena dowodów nie są kwestionowane w apelacji, która zawiera jedynie zarzuty naruszenia prawa materialnego. Sąd Okręgowy podziela wykładnię i zastosowanie prawa materialnego dokonane przez Sąd Rejonowy. W kwestii podniesionego przez pozwanego na etapie apelacji prawa zatrzymania ustalenia i ocena zostaną zaprezentowane poniżej. Jakkolwiek nie ma zgodności poglądów co d tego, czy możliwe jest odstąpienie od umowy na podstawie art.635 k.c. po upływie terminu do wykonania dzieła (teza 3 do art.635 KC Komentarz Załucki/Kowalczyk), to jednak w orzecznictwie i doktrynie prawa cywilnego przeważa stanowisko, że odstąpienie od umowy o dzieło na podstawie art. 635 KC możliwe jest także po upływie terminu do wykonania dzieła. (wyr. SN z 12.1.2012 r., IV CSK 182/11, OSNC 2012, Nr 7–8, poz. 90; wyr. SN z 21.3.2013 r., III CSK 216/12, Legalis; odmiennie SN w wyr z 21.1.2004 r., IV CK 356/02, Legalis; wyr. SA w Warszawie z 14.8.2013 r., VI ACa 37/13, Legalis w tezienr 3 do art.635 KC Komentarz Osajda/Borysiak Legalis, teza 2 do art.635 KC Komentarz Gutowski Legalis, teza 70 do art.635 KC Komentarz Bieluk/Zadykowicz-Sokół Legalis, teza 3 do art.635 KC Komentarz Gniewek/Machnikowski Legalis i zaprezentowana tam krytyka poglądów o niedopuszczalności odstąpienia od umowy na podstawie art.635 k.c. po upływie terminu do wykonania dzieła) Tym samym Sąd Okręgowy podziela pogląd Sądu Rejonowego w tym względzie wyrażony na str.18 uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Na zastosowanie art.635 k.c. także do czasu po upływie terminu do odstąpienia od umowy wskazuje już wykładnia językowa. Zwrot „może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić jeszcze przed upływem terminu do wykonania dzieła” uprawnia do wykonania prawa odstąpienia nawet przed upływem wymienionego terminu. Słowo „jeszcze” wskazuje, że możliwe jest odstąpienie nie tylko po upływie terminu do wykonania dzieła, ale także jeszcze przed jego upływem. Ograniczenie prawa odstąpienia jedynie do upływu terminu wykonania dzieła byłoby sztuczne, preferowałoby przyjmującego zamówienie kosztem zamawiającego. Szczególnie w umowach konsumenckich nie możnaby takiego poglądu zaakceptować. Jednocześnie nie istnieją wystarczająco doniosłe argumenty systemowe i funkcjonalne, które przełamywałyby wykładnię językową. Norma zawarta w art.635 k.c. nie zakazuje wykonania prawa odstąpienia po upływie terminu do wykonania dzieła. Gdyby tak miało być, przepis brzmiałby inaczej, np. „może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić, przy czym oświadczenie powinien złożyć pozwanemu przed upływem terminu do wykonania dzieła”. Fakty ustalone przez Sąd Rejonowy jasno wskazują, że powód miał prawo do odstąpienia od umowy na podstawie art.635 k.c. Sposób zastosowania normy kompetencyjnej uprawniającej do odstąpienia od umowy opisał trafnie Sąd Rejonowy na str.16 do 18 uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Rację ma też Sąd Rejonowy, że została spełniona dyspozycja art.636 § 1 k.c. i także na tej podstawie powód miał prawo odstąpić od umowy. Wynika to z prostego faktu wykonywania dzieła w sposób wadliwy i niezgodny z umową, na co powód zwracał pozwanemu wielokrotnie uwagę w trakcie wykonywania dzieła przed upływem terminu do jego wykonania i po jego upływie. Datą graniczną zastosowania art.636 § 1 k.c. jest odbiór dzieła. (teza 1 do art.636 KC Komentarz Załucki/Kowalczyk Legalis, teza 1 do art.636 KC Komentarz Osajda/Borysiak Legalis) Nie ma sporu, że nie doszło do odbioru działa. Sąd Rejonowy ustalił, że dzieło miało wiele wad istotnych, do tego wiele wad nieistotnych, część elementów nie została dostarczona, a powód wzywał pozwanego do ukończenia dzieła i zmiany sposobu jego wykonania wyznaczając termin 10 dni. Termin ten słusznie Sąd Rejonowy uznał za odpowiedni, zważywszy, że przecież dzieło miało zostać ukończone do końca listopada 2018 r., a powód wielokrotnie zwracał pozwanemu uwagę na zwłokę w wykonywaniu dzieła i wadliwość wykonania elementów oraz ich montażu. (wezwanie miało miejsce 19.12.2019 r., doręczone pozwanemu 21.12.2018 r., wyznaczony termin mijał 2.01.2019 r.) W razie odstąpienia od umowy na podstawie art. 635 KC , do rozliczeń pomiędzy zamawiającym i przyjmującym zamówienie nie odnosi się reguła wyrażona w art. 644 KC. Rozwiązań w tym przedmiocie należy poszukiwać na gruncie ogólnych przepisów regulujących odstąpienie od umów wzajemnych ( art. 494 KC , względnie art. 491 § 2 KC , w kontekście podzielności świadczenia w rozumieniu art. 379 § 1 KC ). W związku z czym, odstąpienie od umowy o dzieło, w okolicznościach konkretnej sprawy, nie zawsze wywiera skutek ex tunc. (Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 19 września 2018 r. I CSK 578/17) Podobnie odstąpienie od umowy na podstawie art.636 § 1 k.c. implikuje zastosowanie art.494 k.c. (np. teza 5 do art.636 KC Komentarz Gniewek/Machnikowski Legalis, teza 5 do art.636 KC Komentarz Gutowski Legalis) Nie ma więc podstaw do stosowania reguły z art.644 k.c. do rozliczeń stron. Jak wskazuje się w doktrynie prawa cywilnego, art.644 k.c. służy ochronie interesu zamawiającego, który ze względu na swoje potrzeby utracić może dalsze zainteresowanie dziełem w toku jego wykonywania. (teza I do art.644 KC Komentarz Osajda/Borysiak Legalis) Odstąpienie od umowy na podstawie art.644 k.c. nie jest związane z opóźnieniem się wykonawcy z wykonaniem dzieła czy z wadliwym sposobem jego wykonywania. Jest to uprawnienie zamawiającego, z którego może skorzystać do czasu, dopóki dzieło nie zostało ukończone. Jako że w takiej sytuacji odstąpienie od umowy nie jest związane z niewłaściwym wykonywaniem dzieła przez przyjmującego zamówienie, temu ostatniemu należy się wynagrodzenie według zasad zdania drugiego. Ta sytuacja nie zachodzi jednak w tej sprawie, słusznie Sąd Rejonowy nie prowadził dowodów w tym kierunku i nie zastosował art.644 k.c. Sąd Rejonowy nie naruszył w konsekwencji także art.278 k.p.c. i art.6 k.c. Pozwany podniósł na etapie postępowania apelacyjnego zarzut zatrzymania. Sąd Okręgowy ustalił, że pozwany złożył powodowi oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania w piśmie z 3.06.2024 r., przesyłka była awizowana pod adresem powoda 4.06.2024 r. i 12.06.2024 r., nie została podjęta i dnia 21.06.2024 r. zwrócona pozwanemu. Dodatkowo pozwany oraz jego pełnomocnik przesłali na adres e-mail powoda oświadczenie pozwanego o skorzystaniu z prawa zatrzymania. (k.586, oświadczenie procesowe w piśmie z 4.06.2024 r. k.585, wydruk ze strony www Poczty Polskiej k.590v, wydruki obrazu ekranu komputera z poczty elektronicznej pozwanego i jego pełnomocnika k.591-593, niesporne – powód się do tego nie ustosunkował art.230 k.p.c. ) Treść złożonego oświadczenia opiewa na skorzystanie pozwanego z prawa zatrzymania na podstawie art.496 k.c. dochodzonego przez powoda w niniejszej sprawie świadczenia pieniężnego do czasu zwrotu przez powoda na rzecz pozwanego wszystkich mebli wykonanych przez pozwanego dla powoda, a w szczególności mebli kuchennych (szafek wiszących, szafek stojących i wyspy), dwóch szafek RTV, szafy wnękowej w przedpokoju (holu), szaf i szafek nocnych do obu pokojów, szafek łazienkowych. (k.586 oświadczenie) Pozwanemu nie przysługuje prawo zatrzymania. Po pierwsze przesłanką do skorzystania z tego prawa jest bowiem sytuacja, w której druga strona stosunku prawnego ukształtowanego przez wypowiedzenie umowy i obowiązek zwrotu świadczeń ( art.635 i 494 § 1 k.c. albo art.636 § 1 i 494 § 1 k.c. ) jest brak zaofiarowania świadczenia przez drugą stronę umowy. Prawo to wygasa, gdy ta druga strona zaoferuje albo zabezpieczy zwrot tego, co otrzymała na podstawie umowy. Zarówno zabezpieczenie, jak i zaofiarowanie zwrotu musi być realne – zapewniające faktyczne otrzymanie świadczenia przez retencjonistę. Ocena realności zabezpieczenia lub zaofiarowania świadczenia musi być dokonana na tle realiów danej sytuacji. Wskazuje się co prawda, że nie jest wystarczające samo oświadczenie o gotowości świadczenia, ale dodaje się, że jest inaczej, gdy druga strona uchyla się od dokonania czynności koniecznej do odbioru świadczenia lub oświadcza, że zaofiarowanego jej świadczenia nie przyjmie (teza 2 do art.496 KC Komentarz Gutowski/Koch Legalis, teza 1 i 7 do art.496 KC Komentarz Gniewek/Machnikowski Legalis, Osajda/Borysiak Legalis). Jak ustalił Sąd Rejonowy, powód wielokrotnie wzywał pozwanego do demontażu mebli i ich zabrania (w wypowiedzeniu, następnie w korespondencji mejlowej). To pozwany odmawiał demontażu mebli i ich odebrania z miejsca, w którym wykonywał dzieło – montował wytworzone meble. Oceniając postawę obu stron w toku wykonywania umowy i po odstąpieniu przez powoda od umowy oraz wszystkie okoliczności sprawy Sąd Okręgowy ocenia jako realne zaoferowanie przez powoda pozwanemu zwrotu zamontowanych mebli oraz pozostałych niezamontowanych elementów. Tym samym prawo zatrzymania w zasadzie w ogóle nie powstało. Dodać można, że w sytuacji zastosowania art.636 § 1 k.c. odpowiednie zastosowanie na podstawie art.638 § 1 k.c. mają przepisy o rękojmi przy sprzedaży. Zatem zastosowany odpowiednio art.561 (
    
    
    
    
    
    
    
    2) § 1 i 2 k.c. przesądza, że przedmiot dzieła powinien zostać zdemontowany przez pozwanego i odebrany przez pozwanego w miejscu zamieszkania powoda, tam, gdzie meble zostały zamontowane. Tam powód powinien wydać pozwanemu także te elementy, które ostatecznie nie zostały zamontowane, a które posiada. Po drugie i zasadnicze Sąd Okręgowy podziela pogląd, że w wypadku umowy konsumenckiej art.494 § 2 k.c. wyklucza możliwość powołania się przez przedsiębiorcę na brak zwrotu towaru jako podstawę wstrzymania się ze zwrotem świadczenia otrzymanego od konsumenta i w odniesieniu do „towarów” w rozumieniu art. 2 pkt 5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2019/771 z 20.5.2019r. Tak należy interpretować art. 494 § 1 i art. 496 KC. (teza 13 do art.496 KC Komentarz Machnikowski Legalis) Pogląd został wyrażony z odwołaniem do dyrektywy dotyczącej sprzedaży rzeczy, ale art.494 § 2 k.c. ma zastosowanie do umów konsumenckich, których przedmiotem jest nie tylko sprzedaż. Nie ma wątpliwości, że ma zastosowanie także do konsumenckiej umowy o dzieło, odstąpienia od tej umowy i obowiązku zwrotu świadczeń. Tym samym przedsiębiorcy nie przysługuje z zasady prawo zatrzymania wobec konsumenta, bo w przeciwnym wypadku art.494 § 2 k.c. byłby niepotrzebny i martwy. Apelacja jako bezzasadna podlegała oddaleniu na podstawie art.385 k.p.c. Koszty procesu w instancji odwoławczej ponosi pozwany, bo przegrał w całości, na podstawie art.98 § 1, 1 1 i 3 w zw. z art.391 § 1 k.p.c. Pozwany zwraca powodowi wynagrodzenie jego pełnomocnika w kwocie 1.800 zł wyliczone na podstawie § 2 pkt 5) i § 10 ust.1 pkt 1) rozporządzenia MS w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Marcin Miczke