I C 301/14

Sygn. akt I C 301/14 UZASADNIENIE Pozwem z dnia 3 września 2014 roku działający w imieniu powódki M. G. profesjonalny pełnomocnik wniósł o zasądzenie od pozwanego R. I. (1) na rzecz powódki kwoty 46 875 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, a także o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu pisma strona powodowa, wskazała, iż Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 5 maja 2014 roku stwierdził, iż spadek po E. I. , zmarłym w dniu 10 grudnia 2010 roku, na podstawie ustawy nabyli: żona w ¼ części oraz dzieci T. I. , R. I. (2) , K. P. i M. G. po 3/16 części. Stosownie zaś do art. 991 § 1 k.c. zachowek należy się zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy – w przypadku gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletni – w wysokości dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – w wysokości połowy wartości tego udziału. Następnie, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego pełnomocnik powoda podniósł, iż w przypadku gdy uprawniony do zachowku, dziedziczący wespół z innymi osobami, nie otrzymał należnego mu zachowku, przysługuje mu w stosunku do współspadkobierców roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku. Darowizny uczynione na rzecz spadkobierców oraz osób uprawnionych do zachowku są doliczane do spadku bez względu na czas ich dokonania. W sprawie niniejszej aktem notarialnym z dnia 12 maja 1997 roku, E. I. wraz z żoną M. I. darowali swojemu synowi – pozwanemu R. I. (2) gospodarstwo rolne wraz z budynkami mieszkalno – gospodarczymi, o łącznej pow. 18,0465 ha, położone w miejscowości B. , P. i W. oraz przenieśli na jego rzecz posiadanie działki położonej w W. o nr geodezyjnym (...) . Wartość powyższego gospodarstwa powódka wyceniła na kwotę około 1 000 000 zł. W ocenie strony powodowej, wobec stosunkowo niewielkiej wartości majątku pozostawionego przez spadkodawcę, substrat zachowku tworzy przede wszystkim dokona przez spadkodawcę darowizna (w tym ekspektatywa nabycia prawa własności działki położonej w W. oznaczonej nr geodezyjnym (...) ), zaś należny M. G. zachowek wynieść powinien 46 875 zł. W datowanej na dzień 20 lutego 2015 roku odpowiedzi na pozew R. I. (2) wniósł o oddalenie powództwa w całości, a ponadto o zasądzenie na jego rzecz od powódki kosztów postępowania. W uzasadnieniu pisma, powołując się przy tym na liczne orzeczenia Sądu Najwyższego, pozwany w pierwszej kolejności podniósł, iż przeniesienie własności wskazywanego w pozwie gospodarstwa rolnego - wbrew tytułowi umowy - nie nastąpiło na podstawie umowy darowizny w rozumieniu art. 888 k.c. , lecz w oparciu ustawę z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników , stąd też jego wartość nie może być zaliczana na poczet schedy spadkowej. Następnie R. I. (2) podniósł zarzut przedawnienia roszczenia, wskazując przy tym na obowiązujący w chwili otwarcia spadku trzyletni termin przedawnienia roszczenia o zachowek. Końcowo strona pozwana zakwestionowała wskazywaną w pozwie wartość przekazanego gospodarstwa rolnego, a także wskazała na dokonane po przekazaniu nakłady na gospodarstwo oraz na ustanowione nieodpłatnie na rzecz E. i M. I. prawo dożywocia. Stanowisko powyższe strona pozwana podtrzymała również w piśmie procesowym z dnia 20 lipca 2015 roku. Sąd ustalił, co następuje: Małżonkowie E. i M. I. umową zawartą w dniu 12 maja 1997 roku w formie aktu notarialnego w Kancelarii Notarialnej w S. (rep A nr (...) ), sporządzoną w trybie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników , zatytułowaną jako „Umowa darowizny i umowa przeniesienia posiadania”, przenieśli na rzecz syna - R. I. (2) - prawo własności gospodarstwa rolnego wraz z budynkami mieszkalno – gospodarczymi: domem murowanym o pow. użytkowej 78m 2 , stodołą, chlewem i garażem, położone w B. , P. i W. , w gminie S. , składające się z działek oznaczonych nr (...) o łącznej pow. 18,0465 ha, a także posiadanie położonej w W. , gm. S. , nieruchomości gruntowej niezabudowanej o pow. 0,62 ha, oznaczonej nr geodezyjnym (...) , natomiast na rzecz syna T. I. prawo własności nieruchomości gruntowej niezabudowanej, położonej w B. , oznaczonej nr geodezyjnym (...) o pow. 2,02 ha oraz nieruchomości gruntowej niezabudowanej położonej w O. oznaczonej nr geodezyjnym (...) o pow. 1,5 ha. W tym też akcie R. I. (2) ustanowił nieodpłatnie na rzecz E. i M. I. na nabytej nieruchomości dożywotnią służebność osobistą polegającą na prawie korzystania wspólnie z nim ze wszystkich pomieszczeń w budynku mieszkalnym oraz na prawie korzystania z ¼ części budynków gospodarczych, a także dożywotnie użytkowanie nieruchomości z tym, że wykonywanie tego użytkowania ograniczać się miało do obszaru 8000 m 2 na działce oznaczonej nr (...) w miejscu dowolnie wybranym przez uprawnionych (okoliczność bezsporna, k. 8 – 13). E. I. zmarł w dniu 10 grudnia 2010 roku w S. , ostatnio stale zamieszkałym w P. , ze spadkobierców ustawowych pozostawił żonę M. I. oraz pochodzące z tegoż związku dzieci: T. I. , R. I. (2) , K. P. i M. G. . Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 5 maja 2014 roku stwierdził, iż spadek po zmarłym na podstawie ustawy nabyli: żona M. I. z d. S. c. A. i M. w ¼ części oraz dzieci: syn T. I. s. E. i M. w 3/16 części, syn R. I. (2) s. E. i M. w 3/16 części, córka K. P. c. E. i M. w 3/16 części, córka M. G. . c. E. i M. każdy w 3/16 części. Udział, w jakim powódka byłaby powołana do spadku z ustawy, przy uwzględnieniu spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, zgodny był z wskazanym w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku (okoliczność bezsporna, akta sprawy I Ns (...) ). Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2015 roku, wydanym w sprawie o sygn. akt I Ns (...) Sąd Rejonowy w S. w pkt I sentencji postanowienia ustalił i szczegółowo opisał skład majątku wspólnego E. I. oraz M. I. – o łącznej wartości 11 025,56 zł, w pkt II ustalił, iż w skład pozostałego po E. I. wchodzi udział w wysokości ½ części tego majątku, natomiast w pkt III sentencji dokonał podziału majątku wspólnego E. I. i M. I. oraz działu spadku pozostałego po E. I. , w wyniku którego na rzecz M. G. przyznane zostały – bez obowiązku dokonywania dopłat na rzecz pozostałych zainteresowanych - składniki majątku o łącznej wartości 2 850 zł, zaś na rzecz R. I. (2) o wartości 597,70 zł (akta sprawy I Ns (...) ). Sąd zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 991 § 1 i 2 k.c. zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, wynosi on co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który by przypadał uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku zaś, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy lub jest zstępnym małoletnim należny zachowek odpowiada dwóm trzecim tego udziału. Gdyby uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku - czy to w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, czy w postaci powołania do spadku lub zapisu - przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia. Słusznie przy tym strona powodowa wskazała, iż możliwości dochodzenia zachowku na podstawie art. 991 § 1 i 2 k.c. nie wyłącza dojście uprawnionego do dziedziczenia ustawowego. Użycie przez ustawodawcę w treści art. 991 § 1 k.c. sformułowania "byliby powołani do spadku" miało bowiem wskazywać, iż zachowek nie przysługuje zstępnym, małżonkowi czy rodzicom bezwarunkowo, lecz wyłącznie wtedy, gdy osoby te w konkretnej sytuacji dziedziczyłyby na podstawie ustawy. Mając na uwadze, iż powódka w dacie otwarcia spadku M. G. była osobą pełnoletnią i zdolną do pracy, przysługujący jej zachowek wyliczać należało przy uwzględnieniu współczynnika ½. Kwota zachowku winna więc odpowiadać 3/32 wartości substratu zachowku. Przed przystąpieniem do analizy zasadności roszczeń strony powodowej ocenić należało, czy w niniejszym postępowaniu zarzut przedawnienia mógł zostać skutecznie podniesiony. Przepis art. 1007 § 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym w chwili śmierci E. I. , tj. w dniu 10 grudnia 2010 roku, przewidywał dla roszczeń przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku trzyletni termin przedawnienia - liczony od dnia otwarcia spadku. Zmiany w tym zakresie wprowadzone jednak zostały ustawą z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 85, poz. 458). Według art. 8 powyższej ustawy do roszczeń z tytułu zachowku powstałych przed dniem jej wejścia w życie, tj. przed dniem 23 października 2011 r., i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych (w tym więc roszczenia będącego przedmiotem niniejszego postępowania, które uległoby przedawnieniu z upływem 10 grudnia 2013 roku), stosuje się art. 1007 k.c. w nowym brzmieniu – przewidujący 5 letni termin przedawnienia roszczeń przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku, liczony od dnia otwarcia spadku. Tym samym, mając na uwadze, iż roszczenie powódki uległoby przedawnieniu dopiero z dniem 10 grudnia 2015 roku, zarzut przedawnienia okazał się całkowicie niezasadny. W dalszej kolejności określić należało wartość substratu zachowku. Podstawę jego obliczenia stanowi czysta wartość spadku, powiększona o wartość darowizn ( art. 993 k.c. ), z wyjątkiem drobnych darowizn przyjętych zwyczajowo w danych stosunkach oraz darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku ( art. 994 k.c. ). Wartość przedmiotu darowizny na potrzeby doliczenia oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku ( art. 995 k.c. ). Stan bierny spadku obejmuje długi spadkodawcy, o których mowa w art. 922 k.c. , z pominięciem zapisów i poleceń ( art. 993 k.c. ), które należą także do długów spadkowych. Istotą sporu w sprawie było przy tym, czy przy obliczaniu zachowku uwzględnić należy przekazane „Umową darowizny i umową przeniesienia posiadania” z dnia 12 maja 1997 roku na rzecz R. I. (2) - w celu uzyskania świadczenia emerytalnego - prawo własności gospodarstwa rolnego wraz z budynkami mieszkalno – gospodarczymi: domem murowanym o pow. użytkowej 78m 2 , stodołą, chlewem i garażem, położonego w B. , P. i W. , w gminie S. , składającego się z działek oznaczonych nr (...) o łącznej pow. 18,0465 ha, a także posiadanie położonej w W. , gm. S. , nieruchomości gruntowej niezabudowanej o pow. 0,62 ha, oznaczonej nr geodezyjnym (...) . Tym samym, kluczowe znaczenie miało, czy zawarta na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. 1993, nr 71, poz. 342 ze zm.) mieści się w katalogu świadczeń wskazanych w art. 993 k.c. Jak słusznie zauważyła strona pozwana zagadnienie to budziło w doktrynie liczne kontrowersje. Według pierwszego stanowiska art. 993 k.c. odnosi się wyłącznie do świadczenia uzyskanego w wykonaniu nazwanej umowy darowizny, przeciwnicy uważają natomiast, iż przepis powyższy stosuje się do wszystkich świadczeń pod tytułem darmym. Stanowisko kompromisowe zakłada, że wykładni powyższego przepisu dokonywać należy z uwzględnieniem przede wszystkim skutku spowodowanego daną czynnością w majątku spadkodawcy i obdarowanego, a nie według formalnych cech konstrukcyjnych samej czynności. Szczegółowej analizę powyższego problemu dokonał również Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 lutego 2014 roku w sprawie o sygn. akt III CZP 114/13. Kontynuując linię orzeczniczą zawartą w uchwale z 19 lutego 1991 roku (III CZP 4/91) oraz z dnia 28 listopada 2012 roku (sygn. akt III CZP 68/12), wskazał, iż zawarte w art. 993 k.c. pojęcie darowizny odwołuje się do umowy nazwanej uregulowanej w art. 888 i n. k.c. , a nie każdej czynności prawnej pod tytułem darmym, zaś zastosowanie wykładni funkcjonalnej należy uznać w tymże wypadku za niedopuszczalne. Cechami charakterystycznymi dla umowy przekazania gospodarstwa rolnego w trybie ustawy z 1990 roku jest przede wszystkim ograniczony krąg podmiotów, którym gospodarstwo można przekazać oraz konieczność przekazania gospodarstwa rolnego dla otrzymania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, natomiast nieodpłatność ma znaczenie jedynie drugorzędne. Sąd Najwyższy zauważył przy tym, że „mimo znanych kontrowersji co do możliwości traktowania umowy przekazania gospodarstwa rolnego w prawie spadkowym tak jak darowizny, ustawodawca nie zdecydował się na interwencję i zmianę art. 993 k.c. , choć mógł to uczynić, gdy regulował doliczanie do substratu zachowku wartości zapisów windykacyjnych. Brak jego działań należy uznać za akceptację dla odmienności umowy przekazania gospodarstwa rolnego oraz darowizny, także w kontekście doliczania świadczeń do substratu zachowku”. Z powyższą opinią w pełni zgodził się Sąd orzekający w sprawie niniejszej. W jego ocenie uregulowana w powołanej wyżej ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników umowa przekazania gospodarstwa rolnego ustawy jest umową cywilnoprawną o autonomicznym charakterze względem umowy darowizny – celem umowy przekazania nie jest bowiem nieodpłatne obdarowanie następcy poprzez przeniesienie własności i posiadania gospodarstwa rolnego, lecz uzyskanie świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Tym samym łączy się z pewnym przysporzeniem w majątku spadkodawcy – związanym z uzyskanym świadczeniem emerytalnym. Umowa ta stanowi integralny składnik systemu emerytalnego i rentowego rolników, a jej ważność jest ściśle związana z ważnością decyzji w przedmiocie świadczeń przyznawanych z ubezpieczenia społecznego. Te okoliczności, z jednoczesnym uwzględnieniem wyjątkowości katalogu zawartego w art. 993 k.c. , uniemożliwiają traktowanie jej tak samo jak darowizny na potrzeby wyliczenia substratu zachowku. Odnosząc powyższe rozważania do rozpoznawanej sprawy, uznać należy, że wartość przekazanego powodowi gospodarstwa rolnego wraz z budynkami mieszkalno – gospodarczymi: domem murowanym o pow. użytkowej 78m 2 , stodołą, chlewem i garażem, położone w B. , P. i W. , w gminie S. , składające się z działek oznaczonych nr (...) o łącznej pow. 18,0465 ha i położonej w W. , gm. S. , nieruchomości gruntowej niezabudowanej o pow. 0,62 ha, oznaczonej nr geodezyjnym (...) , ani też przekazane na rzecz T. I. prawo własności nieruchomości gruntowej niezabudowanej, położonej w B. , oznaczonej nr geodezyjnym (...) o pow. 2,02 ha oraz nieruchomości gruntowej niezabudowanej położonej w O. oznaczonej nr geodezyjnym (...) o pow. 1,5 ha - wskutek umowy z dnia 12 maja 1997 roku nie może zostać doliczona do spadku. Postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie nie wykazało zatem istnienia żadnego majątku spadkowego poza objętym prawomocnym postanowieniem Sądem Rejonowym w S. z dnia 30 kwietnia 2015 roku w sprawie o podział majątku wspólnego M. I. i E. I. oraz o dział spadku po E. I. o sygn. akt I Ns (...) . Na marginesie jedynie zauważyć należy, iż wartość składników majątkowych przyznanych tamże powódce przekracza nie tylko wartość przysługującego jej zachowku, ale również należnego jej udziału w majątku spadkowym po E. I. . Mając na względzie powyższe ustalenia i rozważania Sąd oddalił powództwo w całości jako niezasadne. O kosztach procesu orzeczono w myśl statuowanej w art. 98 § 1 k.c. zasady odpowiedzialności za wynik procesu. Ponieważ pozwany, który sprawę wygrał, nie wykazał poniesienia żadnych kosztów związanych z niniejszą sprawą, brak jest orzeczenia w treści wyroku w tym zakresie.