I C 237/23

Sygn. akt I C 237/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 18 grudnia 2024 roku Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący sędzia Marcin Polit Protokolant stażysta Jakub Wojdyna po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2024 roku w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa (...) S.A. w W. przeciwko (...) sp. z o.o. w W. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności I. pozbawia wykonalności w całości tytuł wykonawczy w postaci aktu notarialnego rep. A nr (...) , sporządzonego przed notariusz w W. K. G. , któremu nadano klauzulę wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie z dnia 22 września 2020 roku w sprawie VI Co 3017/19; II. zasądza od pozwanego (...) sp. z o.o. w W. na rzecz powoda (...) S.A. w W. kwotę 15 000 (piętnaście tysięcy) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego – z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty; III. nakazuje pobranie od pozwanego (...) sp. z o.o. w W. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Warszawie kwoty 2 000 (dwa tysiące) złotych tytułem opłaty sądowej od pozwu, od uiszczenia której powód został zwolniony. Sygn. akt I C 237/23 UZASADNIENIE Pozwem wniesionym w dniu 18 stycznia 2023 roku (data prezentaty – k. 7) wniesionym przeciwko pozwanemu (...) sp. z o.o. w W. , powód (...) S.A. w W. wniósł o pozbawienie wykonalności w całości tytułu wykonawczego w postaci aktu notarialnego z dnia 13 czerwca 2019 roku, Rep. A nr (...) sporządzonego przed notariuszem K. G. , któremu nadano klauzulę wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie VI Wydział Cywilny z dnia 22 września 2020 roku w sprawie VI Co 3017/19. Z daleko posuniętej ostrożności powód wniósł także o miarkowanie naliczonej powodowi kary umownej objętej tytułem wykonawczym wynikającym z pkt 1 petitum pozwu poprzez jej obniżenie do wysokości 1 zł i w takim zakresie pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności – uzasadniając to tym, że lokale niemieszkalne nr (...) oraz (...) zostały zbyte na rzecz osób trzecich, lokal (...) stanowi garaż, zaś w lokalu (...) pozwany prowadzi działalność gospodarczą, najmując go na rzecz osób trzecich, a zatem w ocenie powoda pozwany nie poniósł szkody (pozew – kk . 7-18). W odpowiedzi na pozew z dnia 13 lipca 2023 roku (data stempla pocztowego – k. 229) pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości, a także o zasądzenie kosztów postępowania na jego rzecz od powoda (odpowiedź na pozew – kk . 210-213v.). Sąd ustalił następujący stan faktyczny. W dniu 7 września 2018 roku (...) S.A. w W. oraz (...) sp. z o.o. w W. zawarły umowę w formie aktu notarialnego z dnia 13 czerwca 2019 roku, Rep. A nr (...) , sporządzonego przed notariuszem K. G. – przedwstępną umowę sprzedaży nieruchomości – lokalu niemieszkalnego nr (...) , lokalu niemieszkalnego nr (...) , lokalu niemieszkalnego nr (...) , lokalu niemieszkalnego nr (...) oraz lokalu niemieszkalnego nr (...) , wraz z prawami związanymi z tymi lokalami, w tym zawartymi umowami najmu, za cenę w łącznej kwocie brutto 44 895 000 zł, tj. za cenę netto w kwocie 36 500 000 zł (przedwstępna umowa sprzedaży, rep. A nr (...) – kk . 47-76). W dniu 31 października 2018 roku aktem notarialnym Rep. A nr (...) , sporządzonym przed notariuszem K. G. , dokonano zmiany przedwstępnej umowy sprzedaży z dnia 7 września 2018 roku. Na jego mocy dokonano m.in. zmiany brzmienia §2 ust. 3 pkt 6 umowy przedwstępnej (w przedmiocie złożenia do depozytu kancelarii notarialnej pozostałej do zapłaty części ceny) oraz §3 umowy, zgodnie z którym – przy dodatkowych warunkach – ustalono nowy termin zawarcia umowy przyrzeczonej na dzień 20 grudnia 2018 roku (zmiana przedwstępnej umowy sprzedaży, rep. A nr (...) – kk . 33-42). W dniu 31 maja 2019 roku aktem notarialnym Rep. A nr (...) sporządzonym przed notariuszem K. G. dokonano kolejnej zmiany umowy przedwstępnej sprzedaży oraz zmiany protokołów przyjęcia do depozytu, zgodnie z którą m.in. ustalono termin złożenia przez kupującego do depozytu kancelarii notarialnej pozostałą do zapłaty część ceny na dzień 5 lipca 2019 roku (§2 ust. 3 pkt 6), ustalono termin złożenia zaliczki nr 3 na dzień 7 czerwca 2019 roku (§2 ust. 3 pkt 7), termin złożenia zaliczki nr 4 na dzień 14 czerwca 2019 roku (§2 ust. 3 pkt 8a), a także termin zawarcia umowy przyrzeczonej na dzień 5 lipca 2019 roku (§3). (zmiana przedwstępnej umowy sprzedaży oraz zmiana protokołów przyjęcia do depozytu – kk . 77-84). W dniu 7 czerwca 2019 roku aktem notarialnym Rep. A nr (...) , sporządzonym przed notariuszem K. G. , dokonano kolejnej zmiany przedwstępnej umowy sprzedaży, m.in. w zakresie zapisów dotyczących zapłaty zaliczek (zmiana przedwstępnej umowy sprzedaży, rep. A nr (...) – kk . 96-103). Aktem notarialnym Rep. A nr (...) , sporządzonym przed notariuszem K. G. w dniu 13 czerwca 2019 roku, dokonano kolejnej zmiany przedwstępnej umowy sprzedaży, w ramach której m.in. w §2 ust. 3 dodano pkt 8c, zgodnie z którym kupujący w terminie do dnia 24 czerwca 2019 roku miał zapłacić na rachunek bankowy sprzedającego kwotę 2 829 000 zł tytułem zaliczki (zaliczki nr 6). Ponadto zmieniono brzmienie §4 ust. 4a umowy, w którym to przewidziano uprawnienie spółki (...) sp. z o.o. w W. do odstąpienia od umowy przedwstępnej w sytuacji braku zapłaty przez (...) S.A. w W. zaliczki nr 6 w wysokości 2 829 000 zł w terminie do dnia 24 czerwca 2019 roku. Spółka (...) sp. z o.o. w W. miała być uprawniona do odstąpienia od umowy począwszy od dnia 25 czerwca 2019 roku oraz zachować wszystkie wpłacone przez drugą stronę kwoty, a nadto kupujący zobowiązany będzie do zapłaty kary umownej w kwocie 3 690 000 zł w terminie 7 dni od dnia nadania listem poleconym wezwania do zapłaty. W §4 umowy dodano też ust. 4c, zgodnie z którym w przypadku nie spełnienia się warunku opisanego w §2 ust. 3 pkt 8c, sprzedający ma prawo odstąpić od umowy począwszy od dnia 25 czerwca 2019 roku za pisemnym oświadczeniem sprzedającego, bez wyznaczania terminu dodatkowego, zaś kupujący zobowiązany będzie do zapłaty na rzecz sprzedającego kary umownej w kwocie 3 690 000 zł, płatnej w terminie 7 dni od dnia nadania wezwania do zapłaty. Zgodnie z §4 ust 6b zmienianej umowy przedwstępnej, kupujący poddał się rygorowi egzekucji w trybie art. 777§1 pkt 5 k.p.c. co do obowiązku zapłaty kary umownej, o której mowa w §4 ust. 4c oraz odsetek i kosztów ich dochodzenia. Wierzyciel może wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności niniejszemu aktowi najpóźniej w terminie do dnia 31 grudnia 2019 roku (zmiana przedwstępnej umowy sprzedaży, rep. A nr (...) – kk . 21-32). Celem tak sformułowanych zapisów było zastrzeżenie kary umownej w przypadku niezawarcia umowy przyrzeczonej – umowa przedwstępna sprzedaży była kilkukrotnie zmieniana z uwagi na kilkukrotne prośby ze strony spółki (...) S.A. w W. o przesunięcie terminów jej wykonania (zeznania świadka P. S. – protokół kk . 255v.-256). Kupujący nie zapłacił zaliczki nr 6 w kwocie 2 829 000 zł w terminie do dnia 24 czerwca 2019 roku. Do zawarcia umowy przyrzeczonej nie doszło, co skutkowało poniesieniem przez spółkę (...) sp. z o.o. w W. znacznych kosztów. W związku z tym spółka (...) sp. z o.o. w W. oświadczeniem z dnia 25 czerwca 2019 roku odstąpiła od przedwstępnej umowy sprzedaży (oświadczenie o odstąpieniu – k. 124; zeznania świadek K. M. – protokół k. 255v.). Postanowieniem Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie VI Wydział Cywilny z dnia 22 września 2020 roku w sprawie VI Co 3017/19 Sąd ten nadał klauzulę wykonalności aktowi notarialnemu z dnia 13 czerwca 2019 roku Repertorium A nr (...) sporządzonemu przed notariuszem K. G. , prowadzącą Kancelarię Notarialną w W. na rzecz wierzyciela (...) sp. z o.o. w M. przeciwko dłużnikowi (...) S.A. w W. co do kwoty 3 690 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 29 grudnia 2019 roku do dnia zapłaty – z ograniczeniem odpowiedzialności dłużnika do maksymalnej kwoty 4 200 000 zł, tj. w zakresie obowiązku opisanego w §4 ust. 6b, który został dodany na podstawie §2 ust. 14 ww. aktu notarialnego do Przedwstępnej umowy sprzedaży z dnia 7 września 2018 roku dokumentowanej aktem notarialnym sporządzonym przez K. G. notariusza w W. za Rep. A nr (...) , zmienionej Zmianą przedwstępnej umowy sprzedaży za Rep. A nr (...) , Zmianą przedwstępnej umowy sprzedaży oraz zmianą protokołów przyjęcia do depozytu za Rep. A nr (...) i Zmianą przedwstępnej umowy sprzedaży za Rep. A nr (...) , opisanej szczegółowo w §1 ww. aktu notarialnego. Postanowienie zaopatrzono w klauzulę wykonalności z dnia 24 września 2020 roku (kopia postanowienia – k. 132, k. 228). Spółka (...) sp. z o.o. w M. zatrzymała uiszczone na jej rzecz zaliczki w kwocie 7 503 000 zł. Między stronami toczy się postępowanie w sprawie o zapłatę przed Sądem Okręgowym w Warszawie pod sygn. XXVI GC 1103/22, z powództwa (...) S.A. , przeciwko (...) Sp. z o.o. , o zapłatę kwoty 7 503 000 zł (pozew z 16.08.2021 – kk . 146-152; odpowiedź na pozew – kk . 153-161v.). Postanowieniem z dnia 22 grudnia 2021 roku komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie B. M. umorzył prowadzone na podstawie ww. tytułu wykonawczego postępowanie egzekucyjne z urzędu na podstawie art. 824§1 pkt 3 k.p.c. wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji (postanowienie komornika sądowego z 22.12.2021 – k. 145, k. 216). Sąd ustalił stan faktyczny w oparciu o wymienione dowody z dokumentów, które należało uznać za wiarygodne, a strony nie kwestionowały ich prawdziwości. W szczególności Sąd dał wiarę temu, że tytuł egzekucyjny w postaci postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie VI Wydział Cywilny z dnia 22 września 2020 roku w sprawie VI Co 3017/19, zaopatrzonego w klauzulę wykonalności z dnia 24 września 2020 roku, istniał w momencie orzekania, miał moc prawną, mimo tego, iż akta sprawy VI Co 3017/19 ostatecznie zostały dołączone do akt niniejszej sprawy już po wydaniu wyroku. Ostatecznie obie strony przedłożyły do akt sprawy kopie tego postanowienia, a zatem strona pozwana przyznała, iż na dzień zamknięcia rozprawy tytuł wykonawczy pozostawał w obrocie prawnym. Zeznania świadków stanowiły cenne uzupełnienie stanu faktycznego, a w szczególności zeznania świadka P. S. pozwoliły ustalić, jaki był cel i okoliczności zmiany umowy przedwstępnej dokonanej aktem notarialnym Rep. A nr (...) z dnia 13 czerwca 2019 roku w świetle art. 65§1 k.c. Sąd zważył, co następuje: Zgodnie z art. 840§1 pkt 1 k.p.c. powód, jako dłużnik, może domagać się pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego m.in. wówczas, gdy kwestionuje istnienie obowiązku stwierdzonego tytułu egzekucyjnego nie będącego orzeczeniem sądu. W ocenie Sądu zapisy umowy przyrzeczonej określone w §2 ust. 3 pkt 8c, §4 ust. 4a, 4c i 6b są nieważne z uwagi na sprzeczność z art. 483§1 k.c. z mocy art. 58§1 k.c. W myśl art. 483§1 k.c. zastrzeżenie kary umownej może występować na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Z kolei zgodnie z art. 58§1 k.c. oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Jak wykazano w toku postępowania, cel zapisów umowy, wprowadzonych na skutek zmiany umowy dokonanej aktem notarialnym Rep. A nr (...) z dnia 13 czerwca 2019 roku, był szerszy – pozwanemu zależało na zawarciu umowy przyrzeczonej, obawiał się, że może do tego nie dojść, gdyż powód kilkukrotnie prosił o przesunięcie terminów jej zawarcia, w związku z czym zastrzeżono karę umowną, w przypadku niezapłacenia przez powoda zaliczki nr 6. Zgodnie zaś z treścią §4 ust. 4c umowy, w przypadku niezapłacenia tej zaliczki, sprzedający ma prawo odstąpić od umowy bez wyznaczania terminu dodatkowego. W konsekwencji należałoby uznać, że kara umowna została właściwie zastrzeżona na wypadek odstąpienia od umowy, a zatem na wypadek wykonania przez jedną ze stron uprawnienia o charakterze prawnokształtującym. Orzecznictwo w zakresie rozważań, czy takie zastrzeżenie jest dopuszczalne, nie jest jednolite. Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 21 sierpnia 2008 roku (IV CSK 202/08, LEX nr 466003) oraz z dnia 15 maja 2014 roku (IV CSK 508/13, LEX nr 1467132), uznawał, że dopuszczalne jest zastrzeganie kar umownych na wypadek skorzystania przez jednego z kontrahentów z uprawnienia kształtującego w postaci odstąpienia od umowy spowodowanego uchybieniem terminowi spełnienia świadczenia przez drugiego kontrahenta. Wątpliwości budzi jednak następujący fragment uzasadnienia wyroku SN z dnia 15 maja 2014 roku w sprawie IV CSK 508/13: „Sąd Apelacyjny, oceniając rzeczywistą i zgodną wolę stron umów przyjął, że strony zastrzegły karę umowną na wypadek odstąpienia od umów wskutek okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi wyłącznie którakolwiek z nich, a jedynie w szczególności na wypadek opóźnienia w terminowym uiszczaniu rat, co wskazuje na szersze podstawy uzasadniające odstąpienie od umowy, a więc wykraczające poza kwestie ściśle pieniężne.” Z kolei już w uchwale z dnia 20 listopada 2019 roku (III CZP 3/19, OSNC 2020, nr 5, poz. 35) SN uznał, że nie jest dopuszczalne zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania zobowiązania o charakterze pieniężnym. W ocenie Sądu w świetle przedmiotowej sprawy należy przychylić się do tego ostatniego stanowiska. Niewątpliwie powód nie wykonał zobowiązania stricte pieniężnego – zapłaty określonej umową zaliczki, na skutek czego pozwany odstąpił od umowy i wystąpił na drogę sądową celem nadania klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu w zakresie poddania się przez dłużnika egzekucji w trybie określonym w art. 777§1 pkt 5 k.p.c. Powyższe stanowiło obejście przepisu z art. 483 k.c. , w myśl którego zastrzeżenie kary umownej może występować jedynie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. W tej sytuacji sporne zapisy umowne, z uwagi na sprzeczność z art. 483§1 k.c. z mocy art. 58§1 k.c. , są nieważne, a w konsekwencji obowiązek objęty tytułem egzekucyjnym nie będącym orzeczeniem sądu nie istnieje. Tym samym spełnienie się przesłanki z art. 840§1 pkt 1 k.p.c. uprawnia powoda do uzyskania wyroku pozbawiającego w całości wykonalności tytułu wykonawczego. Tym samym, na podstawie ww. przepisów, orzeczono jak w punkcie I sentencji wyroku. Jedynie na marginesie należy zaznaczyć, że gdyby nie skuteczne podniesienie roszczenia opartego na art. 840§1 pkt 1 k.p.c. , to nie mogłoby podlegać uwzględnieniu żądanie powoda o miarkowanie naliczonej powodowi kary umownej objętej tytułem wykonawczym wynikającym z pkt 1 petitum pozwu poprzez jej obniżenie do wysokości 1 zł i w takim zakresie pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności. W uzasadnieniu takiego żądania powód podnosił, że ostatecznie pozwany nie poniósł żadnej szkody, albowiem finalnie dokonał zbycia dwóch lokali niemieszkalnych stanowiących przedmiot opisanej umowy przedwstępnej sprzedaży z dnia 7 września 2018 roku, trzeci lokal stanowi garaż, zaś w czwartym lokalu pozwany prowadzi działalność gospodarczą, najmując go na rzecz osób trzecich. Nie można się z takim stwierdzeniem zgodzić – owa sprzedaż lokali nastąpiła znacznie później, niezawarcie umowy przyrzeczonej w oczywisty sposób wiązało się z problemami finansowymi pozwanej spółki, która liczyła na ich zbycie, a zatem nie można mówić, że żadna szkoda nie została poniesiona. Co więcej, sama kara umowna w wysokości 3 690 000 zł, wobec ceny sprzedaży lokali wynoszącej 44 895 000 zł, nie była wygórowana. Niezależnie jednak od tego, z uwagi na treść art. 484§1 k.c. żądanie takie nie mogłoby znaleźć aprobaty. W przedmiocie kosztów procesu Sąd orzekł jak w punkcie II sentencji wyroku na podstawie art. 98§1, §1 1 i §3 k.p.c. i stanowiły je koszty zastępstwa procesowego w wysokości 15 000 zł zgodnie z §2 pkt 8 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. W przedmiocie nakazania pobrania od pozwanego nieuiszczonej opłaty od pozwu (powód został w tym zakresie zwolniony od kosztów) Sąd orzekł jak w punkcie III sentencji wyroku na podstawie art. 98§1 k.p.c. w zw. z art. 113 ust. 1 u.k.s.c. oraz art. 13c pkt 2 u.k.s.c.