I C 1859/24

Sygn. akt I C 1859/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 czerwca 2025 roku Sąd Okręgowy w Gliwicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Wojciech Hajduk Protokolant: Sandra Conrad po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 czerwca 2025 roku w Gliwicach sprawy z powództwa M. M. przeciwko (...) w K. o ustalenie i zapłatę 1. ustala, że umowa o mieszkaniowy kredyt hipoteczny w złotych indeksowany kursem CHF nr (...) z dnia 26 września 2008 roku zawarta pomiędzy powodem M. M. a pozwanym (...) w K. jest nieważna; 2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 18.204,35 złote ( osiemnaście tysięcy dwieście cztery złote trzydzieści pięć groszy ) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 4 września 2024 roku; 3. w pozostałym zakresie powództwo oddala; 4. znosi wzajemnie koszty postępowania między stronami. SSO Wojciech Hajduk I C 1859/24 UZASADNIENIE Powód M. M. w żądaniu przeciwko (...) w K. domagał się; -ustalenia nieważności umowy o mieszkaniowy kredyt hipoteczny w złotych indeksowany kursem CHF nr (...) z dnia 26.09.2008r, zawartej między powodem a pozwanym - zasadzenia od pozwanej na rzecz powoda kwoty 166.204,35 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 4.09.2024 r. tytułem zwrotu świadczenia nienależnego w postaci spełnionych przez powoda na rzecz pozwanej świadczeń w ramach realizacji nieistniejącego stosunku prawnego w okresie od dnia 20.11.2008 r. do dnia 20.07.2024 r. Uzasadnił, że umowa nie zawierała żadnych postanowień dotyczących ustalania kursów przez pozwany bank. Nie ustalono żadnych obiektywnych mierników lub warunków ustalania kursów walut, pozostawiając całkowitą dowolność kredytodawcy. Pozwany przeliczył kwotę kredytu na walutę szwajcarską po ustalonym przez siebie kursie. Powód nie otrzymał prawdziwej i rzetelnej informacji na temat sposobu ustalania wysokości raty kapitałowo-odsetkowej, sposobu, warunków i przyczyn ustalania kursów wymiany walut mających wpływ na wysokość rat kapitałowo-odsetkowych, kształtowania się kursu CHF w przeszłości, możliwych wahań w przyszłości, wpływu wahań kursowych na wysokość raty i kapitału. Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa. Zarzucił brak interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy, a żądanie stanowi nadużycie prawa, zaprzeczył aby umowa była nieważna i aby zawierała klauzule abuzywne. Pozew ma na celu podważenie umowy sprzecznie z rolą i funkcją indywidualnej kontroli postanowień umownych, które zostały indywidualnie uzgodnione. Bank stosował rynkowe kursy waluty obcej. Złożył również zarzut potrącenia własnej wierzytelności z tytułu udzielonego kapitału 148.000 zł z wymagalną wierzytelnością z tytułu zwrotu kapitału ewentualnie zarzut zatrzymania do kwoty 148.000 zł udzielonego kapitału na wypadek nieuwzględnienia zarzutu potrącenia. USTALENIA FAKTYCZNE W dniu dnia 26.09.2008r.powód jako konsument zawarł z pozwanym umowę o mieszkaniowy kredyt hipoteczny w złotych indeksowany kursem CHF nr (...) na kwotę 148.000 zł indeksowaną do CHF, na okres do 20.12.2038r. Celem kredytowania było sfinansowanie zakupu lokalu mieszkalnego. Umowa została sporządzona na podstawie wzorca banku, wskazano w niej min. że równowartość wskazanej kwoty w walucie CHF zostanie określona na podstawie gotówkowego kursu kupna CHF Banku z dnia wypłaty (uruchomienia) i zostanie podana w harmonogramie [§1ust1 umowy k-25] . Kredyt zostanie uruchomiony w złotych, a jego równowartość w walucie CHF ustalona zostanie według kursu kupna określonego w §1ust1, w dniu uruchomienia kredytu [§2ust9 umowy k-25v] . Kredytobiorca zobowiązuje się do spłaty kredytu wraz z odsetkami oraz innymi zobowiązaniami. Kredyt, odsetki oraz inne zobowiązania wyrażone w CHF będą spłacane w złotych jako równowartość raty w CHF przeliczonej według gotówkowego kursu sprzedaży CHF Banku z dnia wymagalnej spłaty raty (kurs notowany z pierwszej tabeli kursowej Banku tabela A, w tym dniu). Zmiana kursu walutowego będzie miała wpływ na wysokość rat kapitałowo- odsetkowych oraz na wartość kredytu. W przypadku zwiększenia kursu walutowego, raty kapitałowo-odsetkowe ulegną zwiększeniu, natomiast w przypadku obniżenia kursu walutowego raty kapitałowo-odsetkowe ulegną zmniejszeniu. Wartość kredytu będzie wzrastała w przypadku wzrostu kursu walutowego lub malała w przypadku spadku kursu walutowego [§4ust1 k-26v] . Kredytobiorca może dokonać przedterminowej spłaty kredytu w całości lub części z tym że Kredytobiorca zobowiązany jest do uprzedniego pisemnego poinformowania o tym Banku na co najmniej dwa dni robocze przed datą przedterminowej spłaty..[…]. Wartość przedterminowej spłaty [...] w złotych obliczana jest według kursu sprzedaży CHF określonego w ust1 ustalanego w dniu przedterminowej spłaty kredytu lub jego części [§4ust.8i9 umowy k-17] . Zastosowano stopę procentową 6M LIBOR dla CHF [§3ust1-7 umowy k-26]. Do zawarcia umowy doszło, gdy powód poszukiwał środków na zakup mieszkania. Wstępne formalności zostały przeprowadzone w oddziale banku w G. . Doradca Kredytowy przedstawił mu ofertę kredytu indeksowanego do CHF i zapewnił, że jest najkorzystniejszy, o najniższej wysokości raty. We wniosku kredytowym oraz na osobnym druku podpisał oświadczenie, że „dokonał wyboru oferty kredytu/pożyczki w złotych indeksowanego do waluty obcej mając pełną świadomość ryzyka związanego z kredytami, pożyczkami indeksowanymi do waluty obcej. Został również poinformowani przez pracownika Banku o ryzyku i skutkach wynikających ze zmiennej stopy procentowej oraz zmiany kursów, jest w pełni świadoma ich ponoszenia oraz tego, że każda kursu walutowego oraz zmiana stopy procentowej wpłynie na wysokość rat kapitałowo-odsetkowych” [wniosek kredytowy pkt 12 k-23v oraz oświadczenie k-89] . Powód nie miał świadomości, że może negocjować warunki umowy, nie został o tym poinformowany. Nie poinformowano go również, czy spłata kredytu może nastąpić w CHF, a w przygotowanej wg wzorca banku umowie i wniosku kredytowym nie zawarto takiej możliwości. Nie przekazano mu szczegółowej informacji o długoterminowym, poważnym ryzyku kursowym i wpływie wahań kursowych na wysokość kapitału do spłaty i raty kredytowej, np. nie przedstawiono symulacji obrazujących takie zmiany. Nie wiedział, że bank samodzielnie ustala kursy walut obcych. Podpisanie umowy wraz z kompletem dokumentów miało miejsce w oddziale banku, na wyznaczonym w tym celu spotkaniu [zeznania powoda k-130, wniosek o udzielenie kredytu z 28.08.2008 k-22-24, oświadczenie o zapoznaniu z ryzykiem walutowym k-89]. Kredyt uruchomiono w dniu 14.10.2008r. Od dnia uruchomienia kredytu do dnia 20 lipca 2024 r. powód spłacił na rzecz pozwanego kwotę 166.204,35 zł, na która składał się: raty kwota 162.684,62 zł, prowizja w kwocie 888 zł, koszt zabezpieczenia 413 zł, składka na ubezpieczenie pomostowe w kwocie 563,15 zł, składka na ubezpieczenie niskiego wkładu własnego 1.655,58zł [zaświadczenie banku k-35- 38] . Dnia 13 sierpnia 2024 roku złożył reklamację, w której powołał się na nieważność umowy kredytu. Wezwał jednocześnie do zapłaty kwoty uiszczonych rat 162.684,62zł [reklamacja z dnia 13.08.2024 roku k. 39-41, odpowiedź pozwanego z dnia 28.08.2024 r. k. 44]. Pismem z dnia 7.02.2025 pozwany złożył zarzut potrącenia wzajemnej wierzytelności o zwrot wypłaconego kapitału w kwocie 148.000zł [k-86] Powyższych ustaleń dokonano w oparciu o powołane dokumenty i zeznania powoda. ROZWAŻANIA PRAWNE Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Należy wskazać, że w świetle utrwalonego poglądu w orzecznictwie i doktrynie, umowy o kredyt indeksowany do waluty obcej były, w czasie zawarcia spornej umowy, dopuszczalne w świetle zasady swobody zawierania umów z art. 353 1 kc. Analiza spornej umowy kredytu przez pryzmat art. 385 1 §1kc prowadzi do wniosku, że w nie doszło do jej skutecznego zawarcia z uwagi na rażące naruszenie interesów powódki jako konsumentki poprzez niekorzystne ukształtowanie jej sytuacji ekonomicznej na skutek nieusprawiedliwionej i niekorzystnej dysproporcji praw i obowiązków. Zgodnie z art. 385 1 §1kc postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W pierwszym rzędzie należy dokonać oceny, czy umowa zawierała niedozwolone postanowienia, jaki miały charakter, czy określały główne świadczenia stron. W tym względzie należy zwrócić uwagę na treść następujących wyroków Trybunału Sprawiedliwości: z 30 kwietnia 2014r C-26/13; z 20 września 2017 r. C-186/16; z 20 września 2018r. C-51/17; z 14 marca 2019 r. C-118/17 oraz z dnia 3 października 2019 r. C-260/18. Orzeczenia te zapadły na tle umów kredytu zawartych z konsumentami i zawierających ryzyko walutowe (kredytu indeksowanego, denominowanego lub wprost kredytu walutowego). W ocenie TSUE nie jest możliwe odrywanie klauzuli ryzyka walutowego (wyrażonej czy to przez indeksację czy też denominację) od mechanizmu przeliczania waluty krajowej na walutę obcą i Trybunał Sprawiedliwości konsekwentnie kwalifikuje klauzule dotyczące ryzyka wymiany, do których zalicza także sposób ustalania kursu wymiany, jako klauzule określające główny przedmiot umowy kredytu. W wyroku z 20 września 2017r. C-186/16 dokonał wykładni art. 4 ust 2 dyrektywy Rady 93/13 z 5.04.1993r. W uzasadnieniu wyroku C- 260/18 (pkt 44 wyroku)Trybunał ponownie potwierdził swoje stanowisko w odniesieniu do kredytu indeksowanego, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy. Orzeczenia te są wiążące dla Sądu Polskiego. Stosując prounijną wykładnię art. 385 1 § 1 k.c. w zw. z art. 4 i 6 art. dyrektywy 93/13 przyjęto więc, że kwestionowane przez powodów postanowienia umowy kredytu, które wprowadzają ryzyko kursowe (ryzyko wymiany) przez mechanizm indeksacji, stanowią klauzulę określającą główne świadczenia stron ( essentialia negotii ). Tym samym w dalszym etapie rozważań, w świetle art. 385 1 §1kc , konieczna jest ocena czy określone w spornej umowie i stanowiące główne świadczenia stron klauzule ryzyka walutowego ( §1ust.1zd.2 , §2ust9, §4ust.1i 9 umowy) zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, co skutkowałoby związaniem stron umową. Umowa kredytowa w §1ust.1, §2ust9, §4ust.1, 8 i 9 umowy zastrzega warunki indeksacji świadczenia do kompetencji banku odsyłając do kursów walut zawartych w tabeli kursowej obowiązującej w banku. Prawo Banku do ustalania kursu waluty nie doznaje żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Bank swobodnie ustalał, według tylko sobie znanych zasad, kursy walut, mając nieograniczone prawo kształtowania raty. Jest to równoznaczne z prawem dowolnego kształtowania wysokości świadczeń głównych (wysokości raty i całej należności) w czasie trwania stosunku prawnego. Tym samym nie można mówić o jednoznacznym określeniu głównego świadczenia. Umowa powoduje swoistą nierówność informacyjną stron. Powód jako konsument na podstawie treści umowy, w chwili jej zawarcia, nie był w stanie oszacować kwoty, którą będzie musiał spłacić w przyszłości, a o poziomie zadłużenia ratalnego [wysokości raty], dowiadywał się dopiero w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z ich rachunku. Jest to nie do zaakceptowania, w tym zakresie umowa kształtuje prawa i obowiązki powódki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco narusza ich interesy w rozumieniu art. 385 1 kc. Dodatkowym naruszeniem dobrych obyczajów i rażącym naruszeniem usprawiedliwionych interesów powoda jako konsumenta jest zastrzeżenie dwóch różnych kursów wymiany: kursu kupna dla przeliczenia wypłaconego przez bank kredytu, zaś kursu sprzedaży dla obliczania rat spłacanego kredytu. Powoduje to nieuzasadnione korzyści kosztem konsumenta i narusza równorzędność stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Należy wskazać również, że nie było wystarczające określenie w umowie i oświadczeniu stanowiącym załącznik do wniosku kredytowego, że „ zmiana kursu walutowego będzie miała wpływ na wysokość rat kapitałowo- odsetkowych oraz na wartość kredytu, w przypadku zwiększenia kursu walutowego, raty kapitałowo-odsetkowe ulegną zwiększeniu, natomiast w przypadku obniżenia kursu walutowego raty kapitałowo-odsetkowe ulegną zmniejszeniu, wartość kredytu będzie wzrastała w przypadku wzrostu kursu walutowego lub malała w przypadku spadku kursu walutowego” (4ust1 umowy k-26v), oraz że powód „dokonał wyboru oferty kredytu/pożyczki w złotych indeksowanego do waluty obcej mając pełną świadomość ryzyka związanego z kredytami, pożyczkami indeksowanymi do waluty obcej. Zostali również poinformowani przez pracownika Banku o ryzyku i skutkach wynikających ze zmiennej stopy procentowej oraz zmiany kursów, jest w pełni świadoma ich ponoszenia oraz tego, że każda kursu walutowego oraz zmiana stopy procentowej wpłynie na wysokość rat kapitałowo-odsetkowych” (oświadczenie). Bank naruszył obowiązek rzetelnego poinformowania konsumentów. Powinien przedstawić pełną informację umożliwiającą podjęcie racjonalnej decyzji o długofalowych skutkach, w tym przedstawić wahana kursów wymiany i ryzyko związane z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej, klarownie wyjaśnić, jak na wysokość raty kredytu wpłynęłaby silna deprecjacja kursu waluty krajowej, a także wyjaśnić, że ryzyko kursowe z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się trudne do udźwignięcia w przypadku dewaluacji waluty, co nie miało miejsca. Powód nie miał realnej możliwości oddziaływania na treść postanowień umownych, nie zostały indywidualnie uzgodnione, a pośrednik kredytowy wskazywał jedynie korzyści wynikające z niskiej raty. Argumentacja odwołująca się do faktycznego stosowania kursów nie odbiegających w wysokości od rynkowych nie ma znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych. Ocena jest niezależna od sposobu wykonywania umowy. Powoduje to, że umowa stron nie wiąże. Skutek nieważności nie został również zniwelowany przez nowelę art. 69 Pr. bank wprowadzająca z dniem 26 sierpnia 2011 roku regulację wyrażoną w ust. 2 pkt 4a tej ustawy. Ustawa weszła w życie po zawarciu umowy. Powód poinformowany przez Sąd na rozprawie w dniu 4.06.2025r o możliwych negatywnych dla niego konsekwencjach związanych z ustaleniem nieważności umowy oświadczył, że nie chce jej utrzymania w mocy. Skoro nie doszło do skutecznego zawarcia umowy z uwagi na naruszenie normy art. 385 1 §1kc żądanie ustalenia nieważności umowy jest uzasadnione. Zgodnie z art. 189kpc powód może żądać ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny w ustaleniu występuje tylko wówczas gdy istnieje obiektywna potrzeba ochrony prawnej. Zgodnie z powszechnie przyjętym w doktrynie i orzecznictwie poglądem, interes prawny nie istnieje, gdy możliwe jest wytoczenie powództwa dalej idącego w swych skutkach. W niniejszej sprawie powodowie mają interes prawny w żądaniu ustalenia. Umowa została zawarta na 360 miesięcy, okres ten nie upłynął. Żądanie ustalenia jej nieważności, niezależnie od żądania zapłaty tytułem wzbogacenia, gwarantuje pewność swojej sytuacji prawnej na przyszłość. Samo żądanie zapłaty nie gwarantowałoby takiej pewności prawnej. Do rozliczeń stron zastosowanie znajdą przepisy art. 405 -411k.c. regulujące bezpodstawne wzbogacenie. Zgodnie z art. 405kc kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe zwrotu jej wartości. Obowiązkiem stron umowy kredytu jest wzajemne zwrócenie świadczeń. Roszczenia stron mają charakter odrębny (niezależny), co oznacza, że nie ulegają automatycznie wzajemnej kompensacji i konsument może żądać zwrotu w całości spłaconych rat kredytu niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu [uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21]. Żądanie zapłaty obejmowało jedynie część uiszczonych bankowi świadczeń i jest uzasadnione. W sprawie nie będzie miał zastosowania przepis art. 411 pkt 1 kc według którego nie można żądać zwrotu świadczenia nienależnego jeżeli spełniający je wiedział, że nie był do świadczenia zobowiązany, chyba że spełnienie nastąpiło z zastrzeżeniem zwrotu albo w celu uniknięcia przymusu lub w wykonaniu nieważnej czynności prawnej. Kredyt był spłacany w przekonaniu, że umowa jest prawidłowa i nie zawiera niedozwolonych postanowień umownych, powód nie wiedział więc, że nie był zobowiązany do spełnienia, a w efekcie spełnił świadczenie z warunkowo bezskutecznej czynności prawnej, więc miała charakter umowy ważnej. Również art. 411pkt 4 kc nie ma zastosowania. Według tego przepisu nie można żądać zwrotu świadczenia nienależnego, jeżeli zostało spełnione zanim wierzytelność stała się wymagalna. Przypadki, w których podstawa świadczenia jest nieważna, nie są objęte zakazem unormowania art. 411 pkt 4 k.c. , co pozwala na zwrot kwot nienależnie wpłaconych. Przepis art. 411 pkt 4 k.c. nie ma w ogóle zastosowania do świadczenia nienależnego, gdyż dotyczy zobowiązań istniejących, acz niewymagalnych (min. SN postanowienie z 6.07.2021 IIICZP 41/20; SA w Gdańsku w wyroku z 30.11.2021 IACa 625/21). Zarzut potrącenia został zgłoszony skutecznie ( art. 498§1kc ). Ma on charakter materialnoprawny. Oświadczenie o potrąceniu z 7.02.2024r. zostało bezpośrednio przesłane powodowi [k-86-87]. Zgłoszony zarzut zatrzymania jest bezprzedmiotowy wobec uwzględnienia potrącenia. W świetle powyższego w pkt 1 na zasadzie art. 189kpc ustalono, że umowa o mieszkaniowy kredyt hipoteczny w złotych indeksowany kursem CHF nr (...) z dnia 26.09.2008r jest nieważna, w pkt 2 na zasadzie art. 405 kc uwzględniono żądanie zapłaty co do kwoty 18.204,35zł, wzajemne wierzytelności stron, na skutek potrącenia, umorzyły się do wysokości wierzytelności niższej ( art. 498 §1i2kc). O odsetkach orzeczono zgodnie z żądaniem. Pozwany był wezwany do spełnienia świadczenia pozostawał w opóźnieniu. W pkt 3 oddalono powództwo w pozostałej części, w pkt 4 na zasadzie art. 100kpc zniesiono wzajemnie koszty postępowania między stronami.