I C 1047/15

Sygn. akt I C 1047/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 lutego 2016r. Sąd Okręgowy w Siedlcach Wydział I Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący- SSO Jolanta Hryciuk Protokolant – st. sekr. sąd. Anna Lipińska po rozpoznaniu w dniu 1 lutego 2016r. w Siedlcach na rozprawie sprawy z powództwa L. Z. przeciwko D. T. o ochronę dóbr osobistych powództwo oddala. Sygn. akt. I C 1047/15 UZASADNIENIE W pozwie z dnia 14 maja 2015r., złożonym do Sądu Rejonowego w Garwolinie, wniesionym przeciwko D. T. , powódka L. Z. wniosła o nakazanie pozwanemu D. T. złożenia oświadczenia woli o wyrażeniu zgody na ekshumację zwłok syna K. T. (1) , zmarłego 28 sierpnia 2012r. pochowanego na Cmentarzu Parafialnym w G. w kwaterze (...) i ponowne pochowanie syna na tym samym cmentarzu w kwaterze (...) , zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Jako podstawę roszczenia wskazała art. 15 ust.1 pkt 1 art. 10 ustawy z dnia 31 stycznia 1959r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. nr 11, poz.62) w zw. z art. 64 kc. W uzasadnieniu podniosła, iż jest matką K. T. (1) , zmarłego (...) Syn powódki został pochowany na Cmentarzu Parafialnym w G. w kwaterze (...) . Powódka z uwagi na fakt, iż na tym samym cmentarzu dysponuje grobem nr (...) pragnie, aby jej syn spoczął w tej rodzinnej mogile. W tym grobie jest pochowany mąż powódki M. Z. . Powódka podniosła, iż pozwany jest biologicznym ojcem K. T. (1) , jednak syn był wychowywany i łączyła go szczególnie bliska więź emocjonalna z jej drugim mężem M. Z. . Ekshumacja zwłok syna i jego ponowny pochówek ułatwiłyby powódce możliwość opieki nad jednym wspólnym grobem zmarłego syna i męża oraz doprowadziłyby do tego, że najbliżsi członkowie rodziny spoczywaliby razem w jednej mogile przeznaczonej także dla powódki. W odpowiedzi na pozew pozwany D. T. wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powódki na jego rzecz kosztów postępowania. Wskazał, iż miejsce pochówku syna zostało zaakceptowane przez oboje rodziców. Okoliczność, że zmarł drugi mąż powódki i wspólne dziecko stron miałoby spocząć w jego mogile jest dla pozwanego nie do zaakceptowania. Zdaniem pozwanego, to powódka nie liczy się z jego prawami, a nawet je lekceważy. Postanowieniem z dnia 18 sierpnia 2015r. Sąd Rejonowy w Garwolinie stwierdził swą niewłaściwość i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w Siedlcach (k.17). Na rozprawie powódka L. Z. popierała powództwo. Pozwany D. T. wniósł o oddalenie powództwa. Sąd ustalił, co następuje: L. Z. i D. T. byli małżeństwem. Małżeństwo stron, Sąd Okręgowy w Siedlcach rozwiązał przez rozwód, wyrokiem z dnia (...) . w sprawie (...) (kopia wyroku k.21). Małżeństwo to zostało unieważnione wyrokiem Sądu Metropolitalnego w L. (kopia wyroku k.25-26). Z małżeństwa strony miały syna K. T. (1) , który zmarł 28 sierpnia 2012r. W dacie śmierci K. T. (1) miał 22 lata. Został pochowany na Cmentarzu Parafialnym Parafii Rzymskokatolickiej pod wezwaniem (...) w G. w kwaterze nr (...) . Sprawami jego pochówku zajmowała się powódka L. Z. wspólnie ze swoim drugim mężem. L. Z. uiściła opłatę za grób na rzecz parafii, jak również opłatę za wybudowanie nagrobka i ułożenie kostki (kopie opłat k. 28-30). O wyborze pojedynczej kwatery na pochówek syna L. Z. poinformowała ojca zmarłego K. T. (1) – D. T. . D. T. zaakceptował miejsce pochówku syna. L. Z. nie informowała pozwanego o wyborze nagrobka, ułożeniu kostki. Decyzje w tym zakresie podejmowała samodzielnie (zeznania stron – nagranie z rozprawy z 1 lutego 2016r.). Relacje w małżeństwie stron nie były dobre. Wyrokiem z dnia 28 kwietnia 1997r. Sądu Rejonowego w Garwolinie D. T. został skazany za przestępstwo znęcania się nad powódką (kopia wyroku k.23-24). Po orzeczeniu rozwodu stron dziewięcioletnim wówczas K. T. (1) opiekowała się matka L. Z. . Powódka po raz drugi wyszła za mąż w 2000r. za M. Z. . Ma dwoje dzieci z drugiego małżeństwa: córkę A. i syna R. . Zmarły K. T. (1) miał pozytywne relacje z mężem matki. On się nim opiekował wspólnie z powódką, spędzał czas, łożył na jego utrzymanie. Po rozwodzie D. T. nie utrzymywał kontaktów z synem, nie uczestniczył w jego wychowaniu i nie wywiązywał się z obowiązku łożenia alimentów na utrzymanie syna (zeznania powódki – nagranie z rozprawy z 1 lutego 2016r., zeznania świadków R. B. (1) , S. M. , M. S. – nagranie z rozprawy z 1 lutego 2016r.). Nadużywał alkoholu i podjął leczenie odwykowe. Kiedy K. T. (1) był już pełnoletni utrzymywał kontakty z ojcem, spotykał się z nim osobiście, razem grali w gry komputerowe. Bywał u ojca, który mieszał razem ze swoimi rodzicami. Dziadkowie K. T. (2) i W. T. mieli bliskie relacje z wnukiem (zeznania stron - nagranie z rozprawy z 1 lutego 2016r., zeznania świadków K. T. (2) i W. T. , U. C. – nagranie z rozprawy z 1 lutego 2016r.). W 2014r. nagle zmarł mąż L. Z. - M. Z. . Został pochowany na tym samym cmentarzu, co K. T. (1) , w innej kwaterze rodzinnej oznaczonej nr (...) . L. Z. chce, aby w tym grobie był pochowany również K. T. (1) (zeznania powódki – nagranie z rozprawy z 1 lutego 2016r.). L. Z. i D. T. sprawują kult pamięci zmarłego syna K. T. (1) poprzez odwiedzanie grobu, dbanie o niego, składanie kwiatów, palenie zniczy. Strony nie przeszkadzają sobie wzajemnie w tych czynnościach (zeznania stron – nagranie z rozprawy z 1 lutego 2016r.) 20 lutego 2015r. L. Z. wezwała D. T. do złożenia oświadczenia o wyrażeniu zgody na ekshumację i ponowny pochówek zwłok syna K. T. (1) (k.8-9). Sąd zważył, co następuje: W przedmiotowej sprawie spór dotyczy praw osobistych i ochrony praw najbliższych członków rodziny zmarłego K. T. (1) . Prawo pochowania zwłok osoby zmarłej wraz z prawem do ekshumacji oraz pamięć o osobie zmarłej stanowią dobra osobiste chronione przepisami prawa cywilnego. Każde jego naruszenie niewątpliwie godzi w podstawowe i niezbywalne prawa człowieka. Istnieje zatem potrzeba ochrony tego dobra przez obowiązujący porządek prawny i ochrony takiej należy poszukiwać na podstawie art. 23 kc i art. 24 kc. Wskazać należy, iż podstawowym i pierwotnym źródłem prawa do grobu jest umowa cywilnoprawna zawarta z zarządem cmentarza przez osobę uprawnioną do pochowania zwłok na podstawie ustawy z dnia 31 stycznia 1959r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. z 2011r., nr 118, poz. 687 ze zm.). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego prawo do grobu ma dwojaki charakter, a mianowicie zawiera elementy majątkowe związane z uiszczeniem opłaty za miejsce na cmentarzu, kosztami urządzenia grobu związanymi z nakładami pieniężnymi, prawem do naziemnych części grobu oraz uprawnienia osobiste związane z kultem pamięci osoby zmarłej (m.in. SN w wyroku z 07.06.2001r., III CKN 406/00, OSNC 2002/3/30). W przedmiotowej sprawie nie ulega wątpliwości, iż prawo do grobu w znaczeniu majątkowym przysługuje powódce L. Z. , która dokonała wyboru miejsca pochówku syna i uiściła stosowne opłaty na rzecz zarządu cmentarza, a następnie wybudowała nagrobek i na swój koszt ułożyła kostkę brukową. Nie można jednak pominąć faktu, iż dokonując wyboru pojedynczej kwatery, jako miejsca pochówku syna L. Z. poinformowała o tym byłego męża, a ojca zmarłego K. D. (...) . Jak zeznała sama powódka, pozwany „zostawił jej w tym zakresie wolną rękę”, ale był też zadowolony z takiego wyboru, podobnie jak na tamten moment była zadowolona powódka. D. T. zeznał z kolei, iż podziękował byłej żonie za taką decyzję, uznał, iż było to z jej strony bardzo dojrzałe i oczywiście decyzję tę zaakceptował. Podkreślić należy, iż uprawnienia o charakterze majątkowym tracą na znaczeniu, z chwilą pochowania w grobie pierwszego zmarłego. Traci znaczenie to, na czyj koszt kupiono miejsce i wybudowano grobowiec. Z tą chwilą bowiem, po stronie wszystkich członków rodziny osoby zmarłej, powstaje prawo osobiste kultywowania pamięci o zmarłym, które ma charakter nadrzędny. Stwierdzić zatem należy, iż w przedmiotowej sprawie prawa osobiste związane z grobem K. T. (1) posiadają obydwoje rodzice L. Z. i D. T. . Rzeczą Sądu w tym postępowaniu była ocena, czy pozwany D. T. odmawiając powódce wyrażenia zgody na ekshumację zwłok syna i pochowanie go na tym samym cmentarzu, ale w innej kwaterze dopuścił się naruszenia dóbr osobistych powódki. Z przepisu art. 24 kc wynikają dwie przesłanki ochrony dóbr osobistych: naruszenie dobra osobistego i bezprawność tego naruszenia. O naruszeniu dobra osobistego można mówić tylko wówczas, gdy działanie drugiej strony było bezprawne, a mianowicie sprzeczne z normami prawnymi lub zasadami współżycia społecznego. Rozpoznając sprawę sąd winien ustalić pierwszej kolejności, czy doszło do naruszenia dobra osobistego, a następnie czy działanie pozwanego było bezprawne. W ocenie Sądu, pozwany D. T. nie naruszył dóbr osobistych powódki odmawiając zgody na ekshumację zwłok syna K. T. (1) i przeniesienie zwłok do grobu M. Z. , drugiego męża powódki. Zarówno powódka, jak i pozwany należą do kręgu osób, którym przysługuje prawo do pochowania zwłok wraz z prawem do ekshumacji oraz pamięci o zmarłych. Postępowanie pozwanego sprzeciwiającego się ekshumacji nie można ocenić, jako działania bezprawnego, wręcz przeciwnie jest to działanie w granicach przysługującego mu prawa. Zmarły K. T. (1) to jedyne dziecko D. T. . Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika w sposób nie budzący wątpliwości, iż w okresie dzieciństwa K. T. (1) pozwany nie uczestniczył w życiu syna, w jego wychowaniu i utrzymaniu bądź jeśli uczestniczył to w bardzo minimalnym stopniu. Potwierdzają to zeznania samych stron, jak również zeznania świadków S. M. , R. B. (2) , M. S. , które Sąd uznał za wiarygodne. Nie ulega też wątpliwości, iż małżeństwo stron rozpadło się, na co z pewnością wpływ miało zachowanie pozwanego, który jak sam przyznał nadużywał alkoholu, wszczynał awantury, był skazany za znęcanie się nad rodziną. Jak wynika z zeznań świadka S. M. , która była partnerką K. T. (1) , zwierzał się jej on, jak bardzo brakowało mu ojca, jak go potrzebował i jak bardzo mu na tych relacjach z ojcem zależało. Jako dziecko był świadkiem negatywnych zachowań ojca. S. M. zeznała, iż K. T. (1) będąc studentem mieszkającym w wynajętym mieszkaniu w W. nie mógł liczyć na finansowe wsparcie ojca. Jej zdaniem, to drugi mąż powódki M. Z. stworzył z powódką K. T. (1) ciepły, kochający się dom oraz troszczył się o jego potrzeby. Z zeznań S. M. wynika, iż mimo tych wszystkich przykrych doświadczeń K. T. (1) już, jako dorosły mężczyzna utrzymywał stały kontakt z ojcem osobiście i za pośrednictwem Internetu, a wręcz sam o ten kontakt zabiegał. Jej twierdzenia są spójne w tym zakresie z zeznaniami świadków M. S. , U. C. , K. T. (2) i W. T. . Rodzice pozwanego, a dziadkowie zmarłego K. T. (1) określili wręcz, iż te relacje ojca i syna były bardzo dobre. Sąd uznał ich zeznania za szczere i wiarygodne. Z zebranych w sprawie dowodów wynika również, iż zmarły K. T. (1) miał dobre relacje z drugim mężem matki M. Z. , który troszczył się o jego potrzeby. Niewątpliwie jednak zmarły miał ojca jednak jednego i jest nim D. T. . To do niego zwracał się tato i jego darzył miłością. W tych okolicznościach, z punktu widzenia praw D. T. , jako ojca zmarłego, nie do przyjęcia jest, aby zwłoki jego zmarłego syna przenieść do grobu osoby obcej, M. Z. , niezależnie od niekwestionowanego jego wkładu w opiekę i wychowanie K. T. (1) . Takie zachowanie powódki naruszałoby dobra osobiste pozwanego, który jako ojciec ma prawo swobodnego sprawowania kultu pamięci zmarłego, jedynego syna, odwiedzania jego grobu, palenia zniczy, składania kwiatów czy modlitwy. W dalszej kolejności, taką możliwość będą mieli dziadkowie K. T. (1) , K. i W. T. , którzy jak wynika z ich zeznań bardzo kochali wnuka, a jego przedwczesna śmierć była dla nich ogromnym przeżyciem. Sprawowanie kultu pamięci zmarłego syna stron umożliwia stan obecny, zaakceptowany wcześniej przez obie strony, a mianowicie kiedy syn stron jest pochowany w pojedynczej, odrębnej kwaterze, a w związku z tym sytuacji tej nie należy zmieniać. W zestawieniu z powyższymi argumentami argumenty powódki, iż chce przenieść zwłoki syna do grobu jej zmarłego męża, bo nie potrafi się pogodzić z tym, że dwie jej najbliższe osoby są pochowane oddzielnie oraz, że chce opiekować się jednym grobem rodzinnym nie są przekonywujące, a wręcz niezasadne. Wbrew twierdzeniom powódki, wydaje się, iż gdyby w 2014r. nie zmarł nagle jej drugi mąż, to prawdopodobnie w ogóle nie byłoby problemu z miejscem pochówku K. T. (1) . Wskazać należy, iż wiele osób sprawuje kult zmarłych w takiej sytuacji, jak powódka, a mianowicie, kiedy najbliższe osoby są pochowane w różnych miejscach, często nawet nie na jednym cmentarzu, a wręcz w bardzo odległych miejscach w kraju. Sam fakt, iż powódce łatwiej byłoby opiekować się jednym grobem nie budzi wątpliwości, ale jest to okoliczność o znaczeniu zupełnie drugorzędnym. Z kolei twierdzenia powódki, iż jej zmarły syn jest „pozostawiony sam sobie”, bo jest pochowany w grobie pojedynczym, są w ocenie Sądu przesadzone, wynikające z subiektywnych odczuć powódki. W ocenie Sądu uwzględnieniu żądania powódki sprzeciwiają się również zasady współżycia społecznego, a w szczególności zasada niezakłócania miejsc spoczynku zmarłych. Sąd uznał, iż pozostawienie dotychczasowego stanu rzeczy, zachowanie oddzielnego miejsca spoczynku syna stron umożliwia obu stronom kultywowanie pamięci o zmarłym synu. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 20 września 2007r. ( II CSK 237/07, OSP 2008/9/94) grób to nie tylko miejsce pochówku, ale miejsce wiecznego spoczynku, a dla osób wierzących miejsce oczekiwania, zadumy i kontemplacji, tworzący warunki do szczególnego rodzaju relacji emocjonalnej bliskich ze zmarłym. Sąd ocenił, iż nie ma żadnych ważnych przyczyn, aby pozbawiać takiego prawa pozwanego i prawa powódki przy zachowaniu stanu obecnego nie zostały, w jakikolwiek sposób naruszone. Prawo osobiste do zmiany miejsca spoczywania zwłok jest prawem wspólnym wszystkich żyjących członków najbliższej rodziny zmarłego. Z istoty tej wspólności wynika, iż do powyższej zmiany wymagana jest zgoda wszystkich uprawnionych. Mimo braku wyraźnej normy rozstrzygnięcie Sądu może zastąpić brak jednomyślności ( tak SN w wyroku z 25 kwietnia 1966r., II CR 106/66, LEX 5977). Mając na uwadze przytoczony pogląd Sądu Najwyższego Sąd uznał, iż roszczenie powódki należy potraktować, jako żądanie zobowiązania pozwanego D. T. do złożenia oświadczenia o wyrażeniu zgody na ekshumację. Z wyżej omówionych powodów Sąd uznał to roszczenie za nieuzasadnione i jako takie je oddalił. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł, jak w wyroku.