I ACa 837/11

Sygn. akt I ACa 837/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 marca 2013 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Edyta Mroczek Sędziowie:SA Roman Dziczek (spr.) SO (del.) Małgorzata Perdion - Kalicka Protokolant:st. sekr. sąd. Ewelina Borowska po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2013 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa J. K. przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi (...) o ochronę dóbr osobistych na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 4 marca 2011 r., sygn. akt I C 2/10 I. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym (1) w ten tylko sposób, że zasądza od Skarbu Państwa – Ministra (...) na rzecz J. K. kwotę 5.000 zł (pięć tysięcy złotych) tytułem zadośćuczynienia oraz w punkcie trzecim (3) w ten sposób, że nie obciąża powoda kosztami procesu na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa; II. oddala apelację w pozostałym zakresie; III. nie obciąża powoda kosztami zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Sygn. akt I ACa 837/11 UZASADNIENIE Powód – J. K. wnosił ostatecznie o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Ministra (...) kwoty 5 046 414,31 zł tytułem odszkodowania oraz 4 953 585,68 zł tytułem zadośćuczynienia. Wskazał, że doszło do naruszenia jego dóbr osobistych: dobrego imienia oraz czci i godności na skutek wymienienia go w dokumencie zatytułowanym „ (...) ” (dalej – Raport). Strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa. Wyrokiem z dnia 4 marca 2011 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo; nie obciążył powoda kosztami procesu i zasądził od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Skarbu Państwa kwotę 7200 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Sąd ten ustalił, że powód jest absolwentem (...) , którą ukończył w 1979 r. W czerwcu 1989 r. ukończył studia na (...) w byłym ZSRR. Następnie służył w różnych jednostkach wojskowych, a służbę zakończył ze stopniem majora. W okresie od 1 listopada 199 r. do 28 września 1992 r. pełnił służbę w stopniu starszego oficera oddz. (...) w (...) . Na mocy postanowienia Prezydenta RP z dnia 16 lutego 2007 r. w Dzienniku Urzędowym Monitor Polski nr (...) z 2007 r., poz. (...) został opublikowany Raport. W Aneksie nr (...) raportu przedstawiono „ (...) ”, wśród których pod poz. 125 został wymieniony mjr J. K. , jako osoba, która ukończyła w czerwcu 1989 r. studia w ZSRR, a dane zawarte w Raporcie dotyczące powoda są prawdziwe. W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy odwołując się do art. 23 i art. 24 k.c. oraz art. 448 k.c. uznał, że roszczenie powoda nie mogło być uwzględnione, gdyż działania pozwanego mieściły się w ramach ustawowego upoważnienia. Sąd pierwszej instancji wskazał na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 czerwca 2008 r. (K 51/07, OTK-A 2008/5/87) i uznał, że Trybunał Konstytucyjny nie znalazł podstaw do stwierdzenia niezgodności ustawy wprowadzającej z art. 32 Konstytucji w zakresie w jakim ustawa dotyczy osób, które: 1) były pracownikami lub pełniły służbę w (...) lub wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu wojskowego lub kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy o (...) ; 2) zajmowały kierownicze stanowiska państwowe w rozumieniu art. 2 ustawy o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe . Nadto Sąd wskazał, że Raport jest dokumentem urzędowym i stanowi dowód tego, co w nim zaświadczono. Legalna publikacja Raportu nie mogła więc naruszyć dóbr osobistych powoda, tym bardziej, ze chodziło o publikację informacji prawdziwych. O kosztach sądowych Sąd orzekł na podstawie art. 102 i art. 108 § 1 k.p.c. , a o kosztach procesu na podstawie art. 98, art. 99 i art. 108 § 1 k.p.c. , zasądzając je na rzecz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył powód zarzucając Sądowi: - naruszenie przepisów prawa i nierozpoznanie istoty sprawy poprzez wadliwe odczytanie Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 czerwca 2008 r. o niekonstytucyjności art. 70a ust. 2 ustawy wprowadzającej. - naruszenie art. 417 k.c. poprzez jego niezastosowanie oraz - naruszenie prawa procesowego – art. 217 § 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. oraz art. 233 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. ; Wnosił o uchylenie - na podstawie art. 380 k.p.c. – postanowień dowodowych Sądu pierwszej instancji i uwzględnienie wniosków dowodowych powoda. W konsekwencji tych zarzutów i wniosków wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi ewentualnie jego zmianę i uwzględnienie powództwa oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja jest częściowo uzasadniona, w zakresie związanym z żądaniem zasądzenia zadośćuczynienia w związku z naruszeniem dóbr osobistych powoda: prawa do prywatności i godności, w rozmiarze wskazanym w punkcie pierwszym sentencji wyroku; dalej idące żądanie zadośćuczynienia oraz żądanie zasądzenia odszkodowania, nie miały usprawiedliwionych podstaw. Na wstępie zgodzić należy się z powodem, że Sąd Okręgowy dokonał wadliwej oceny dyspozycji art. 70a ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego (Dz. U. Nr 104, poz. 711 i Nr 218, poz. 1592 oraz z 2007 r. Nr 7, poz. 49), dodanego przez art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2006 r. o zmianie ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego (Dz. U. z 2007 r. Nr 7, poz. 49) – dalej – Przepisy wprowadzające, w związku z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 czerwca 2008 r. ( K 51/07). Otóż Trybunał Konstytucyjny w punkcie 4 sentencji uznał m.in., że art. 70a ustawy – Przepisy wprowadzające, w zakresie, w jakim nie przewiduje środków prawnych umożliwiających uruchomienie sądowej kontroli decyzji o podaniu do publicznej wiadomości danych osobowych objętych raportem Przewodniczącego Komisji Weryfikacyjnej, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji , Jak następnie wyjaśnił (w uzasadnieniu), ustalanie konsekwencji orzeczenia stwierdzającego niekonstytucyjność określonych przepisów należy w pierwszej kolejności do organów stosujących te przepisy. Niemniej zauważył, że niekonstytucyjność art. 70a ustawy – Przepisy wprowadzające w zakresie, w jakim przepis ten pomija określone regulacje potwierdza konstytucyjny obowiązek uzupełnienia ustawy o odpowiednie regulacje, zawierające niezbędne gwarancje konstytucyjnych praw jednostki. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, Raport nie zawierając wymaganych gwarancji konstytucyjnych, może naruszać prawa osób w nim ujętych. Jeżeli zaś publikacja Raportu wywołała nieodwracalne skutki dla osób objętych raportem, konsekwencją stwierdzenia niekonstytucyjności wymienionego przepisu jest otwarcie drogi do dochodzenia odszkodowań z tytułu ewentualnych szkód niemajątkowych i majątkowych wyrządzonych zastosowaniem niekonstytucyjnej regulacji prawnej. Gwoli przypomnienia: art. 70a. powołanej ustawy stanowi, że Przewodniczący Komisji Weryfikacyjnej, w terminie wyznaczonym przez Prezesa Rady Ministrów, sporządza Raport o działaniach żołnierzy i pracowników (...) oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych , w zakresie określonym w art. 67 ust. 1 pkt 1-10 oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, zwany dalej "Raportem". Pierwsze więc pytanie, na które należało odpowiedzieć było następujące: czy powód był osobą, o której mowa w ust. 1 powołanego przepisu. Niewątpliwie pozwany Skarb Państwa nie twierdził i nie wykazywał, że powód dopuścił się działań, o których mowa w art. 67 ust. 1 pkt 1 – 10 tej ustawy; nie wskazywał także, aby dane objęte Załącznikiem nr 13a, mieściły się w innych działaniach powoda, wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych RP. Skoro tak, stwierdzić należało, że umieszczenie powoda w Raporcie było nieuprawnione. A skoro Trybunał Konstytucyjny uznał taką treść przepisu w zakresie, w jakim pozbawia osoby objęte Raportem środków prawnych umożliwiających uruchomienie sądowej kontroli decyzji o podaniu do publicznej wiadomości danych osobowych, za niezgodną z art. 45 Konstytucji , ocena legalności zamieszczenia osób wskazanych w Raporcie, przez pryzmat szkód majątkowych i niemajątkowych, w tym w zakresie ochrony wywodzonej z naruszenia dóbr osobistych, podlega ocenie sądowej. Sąd Apelacyjny stwierdza w związku z tym, że nie było podstaw, a w każdym razie strona pozwana tego nie wykazała, aby zachodziły podstawy do umieszczenia powoda w Raporcie, choćby w Załączniku (...) Było to więc działanie bezprawne, albowiem niemające oparcie w treści art. 70 a ust. 1, w zw. z art. 67 ust. 1 tej ustawy. I drugie pytanie wymagające odpowiedzi: czy doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda poprzez ujawnienie jego danych personalnych w Raporcie i informacji o odbytych studiach w b. ZSRR. Zdaniem Sądu drugiej instancji powód, jako były oficer (...) , emeryt, niekwalifikujący się do objęcia go Raportem po myśli art. 70 a ust. 1 Przepisów wprowadzających, ma prawo do prywatności i do nieujawniania jego danych w publicznym Raporcie nacechowanym elementem ustawowej infamii ze względu na stwierdzone w nim nieprawidłowości w wykonaniu żołnierzy i pracowników (...) oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych . Ujawnienie jego danych osobowych stanowiło więc zarówno naruszenie jego prawa do prywatności, a także, z uwagi na miejsce publikacji i kontekst z tym związany – doszło również do naruszenia jego czci – dobrego imienia, poprzez choćby mimowolne, ale jednoznaczne, skojarzenie jego osoby z osobami i działaniami, o których mowa w powołanych w tytule Raportu, przepisach. Jako adekwatną kwotę zadośćuczynienia Sąd przyznał powodowi 5000 zł. Chodzi bowiem o jego krzywdę i jej zadośćuczynienie, a nie, jak zdaje się sugerować powód, krzywdę innych osób, instytucji lub państwa. Nieusprawiedliwione było natomiast żądanie powoda zasądzenia odszkodowania na podstawie art. 417 k.c. Jakkolwiek w istocie, Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do tej części żądania, stwierdzić należy, że mimo wykazanej bezprawności w umieszczeniu powoda w Raporcie, powód nie wykazał poniesienia szkody pozostającej w adekwatnym związku przyczynowym z tym zdarzeniem. Oddalenie wniosków dowodowych powoda przez Sąd Okręgowy nie może być zaczepione apelacją, skoro powód nie zgłosił zastrzeżenia do protokołu w czasie właściwym, w trybie art. 162 k.p.c. Zebrany zaś materiał dowodowy nie daje żadnych podstaw, aby zaistniał związek przyczynowy pomiędzy ujawnieniem jego danych w Raporcie, a twierdzeniami o szkodzie. W orzecznictwie i piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że pojęcia związku przyczynowego nie należy rozumieć odmiennie od istniejącego w rzeczywistości. Z tego względu istnienie związku przyczynowego jako zjawiska obiektywnego determinowane jest okolicznościami konkretnej sprawy. Przyjmuje się, że określone następstwo ma charakter normalny wtedy, gdy w danym układzie stosunków, w zwyczajnym biegu spraw, konkretny skutek można uznać za zwykłe następstwo danego zdarzenia; typowym jest skutek występujący w zwykłym porządku rzeczy, taki, który na podstawie zasad doświadczenia życiowego można uznać za charakterystyczny dla danej przyczyny, jako jej normalny rezultat (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 maja 2000 r., III CKN 810/98, niepubl. i z dnia 19 marca 2008 r., V CSK 491/07, niepubl.). Normalnymi następstwami zdarzenia, z którego wynikła szkoda, są następstwa, jakie tego rodzaju zdarzenie jest w ogóle w stanie wywołać i w zwyczajnym biegu rzeczy, a nie tylko na skutek szczególnego zbiegu okoliczności, z reguły je wywołuje. Natomiast anormalne jest następstwo, gdy doszło do niego z powodu zdarzenia niezwykłego, nienormalnego, niemieszczącego się w granicach doświadczenia życiowego, na skutek nadzwyczajnego zbiegu okoliczności, którego przeciętnie nie bierze się w rachubę. Nie wyłącza normalności w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. okoliczność, że mimo identycznych warunków zdarzenia określone następstwo nie zawsze występuje, ani też jego statystyczna rzadkość. Sformułowanie "normalne następstwo" nie musi oznaczać skutku koniecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2006 r., III CSK 135/05, niepubl.). Stwierdzenie wystąpienia związku przyczynowego wymaga w pierwszej kolejności zbadania - przy pomocy testu conditio sine qua non - czy pomiędzy określonymi elementami sytuacji faktycznej w ogóle zachodzi jakakolwiek obiektywna zależność, tj. czy oceniany skutek stanowi obiektywne następstwo zdarzenia, które wskazano jako jego przyczynę. Negatywny wynik takiego testu eliminuje potrzebę poszukiwania występowania związku przyczynowego "adekwatnego" w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. Konieczność badania "normalności" związku przyczynowego, statuującej odpowiedzialność z art. 361 § 1 k.c. , wchodzi bowiem w rachubę jedynie wtedy, gdy między określonymi zjawiskami w ogóle istnieje obiektywny związek przyczynowy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2002 r., IV CKN 826/00, niepubl.). Te same zasady mają zastosowanie przy badaniu tzw. pośredniego związku przyczynowego, gdyż w sytuacji, gdy pewne zdarzenie stworzyło warunki powstania innych zdarzeń, z których dopiero ostatnie stało się bezpośrednią przyczyna szkody, odpowiedzialność cywilną może determinować tylko taki związek wieloczłonowy, w którym pomiędzy poszczególnymi ogniwami zachodzi wskazana wyżej zależność przyczynowa i każde ogniwo tego związku z osobna podlega ocenie z punktu widzenia kauzalności (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 10 grudnia 1952 r., C 584/52, PiP 1953 nr 8-9, s. 366 oraz z dnia 21 czerwca 1960 r., 1 CR 592/59, OSN 1962, nr III, poz. 84). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, nie można dopatrzeć się jakiegokolwiek normalnego, typowego związku przyczynowego pomiędzy prowadzoną przez powoda działalnością gospodarczą i ewentualnymi stratami z nią związanymi, a ujawnieniem jego imienia i nazwiska w Raporcie. Podobnie, gdy chodzi o lakonicznie dane o studiach w b. ZSRR. Z tych względów, korygując ocenę prawną Sądu Okręgowego w zakresie wyżej wskazanym, na podstawie art. 386 § 1 i art. 385 k.p.c. Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu w instancji odwoławczej Sąd orzekł na podstawie art. 100 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. , uznając, że wynik procesu nie pozwala na obciążenie powoda kosztami procesu na rzecz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, albowiem mimo, iż pozwany uległ kwotowa tylko nieznacznie, jednak kwota zadośćuczynienia zależała od oceny Sądu.