I ACa 1688/14

Sygn. akt I ACa 1688/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 lutego 2015 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Krzysztof Sobierajski Sędziowie: SSA Andrzej Struzik (spr.) SSA Teresa Rak Protokolant: sekr.sądowy Katarzyna Rogowska po rozpoznaniu w dniu 20 lutego 2015 r. w Krakowie na rozprawie sprawy z powództwa W. Ł. przeciwko A. K. i Gminie Miejskiej K. o ustalenie prawa do dysponowania grobem na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 8 lipca 2014 r. sygn. akt I C 1303/13 oddala apelację. Sygn. akt I ACa 1688/14 UZASADNIENIE Powódka W. Ł. w pozwie skierowanym przeciwko A. K. i Gminie Miejskiej K. domagała się ustalenia prawa do dysponowania grobem położonym na Cmentarzu (...) w K. , na pasie (...) rząd wschodni po prawej stronie grobu rodziny N. . Domagała się także udzielenia jej ochrony dóbr osobistych naruszonych przez pozwaną A. K. , jednak w tej części pozew następnie cofnęła. Na uzasadnienie żądania powołała, że w grobie spoczywa L. M. (1) , jego pierwsza żona F. M. i druga żona I. M. oraz syn J. M. i M. J. . Powódka powoływała się na ciąg spadkobrań po L. M. (1) , który doprowadził do następstwa w jej osobie. Nadto wskazywała, że spoczywająca w tym grobie I. M. wychowywała swego siostrzeńca a jej ojca, wobec przedwczesnej śmierci jego matki a siostry I. W. . Wytworzyło to bardzo silną więź emocjonalną między I. M. i powódką, która nazywała ją babcią. Powódka zajmowała się też grobem i pielęgnowała pamięć po I. M. . Niedawno powódka zauważyła, że ktoś rozpoczął prace przy grobie i ustaliła, że czyni to pozwana A. K. za zgodą Zarządu Cmentarzy (...) . Pozwana Gmina Miejska K. wnosiła o „rozpoznanie sprawy w oparciu o istniejące dokumenty” i nieobciążanie jej kosztami postępowania sądowego i przyznała fakt złożenia w przedmiotowym grobie osób wskazanych w pozwie, stwierdzając jednak, że stan prawny grobu jest uregulowany, a jego dysponentem jest A. K. , której tytuł wynika z prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 16 grudnia 2011 r. sygn. akt I C 2209/11. Pozwana A. K. w odpowiedzi na pozew oświadczyła, że uznaje żądanie pozwu odnośnie prawa dysponowania grobem, jednak ustnie na rozprawie sprecyzowała, że uznaje to żądanie w zakresie współdysponowania wraz z nią przedmiotowym grobem. Pozwana ta nie kwestionowała twierdzeń pozwu co do więzi rodzinnych powódki z osobami spoczywającymi w grobie i pielęgnowania przez powódkę kultu osób zmarłych, powoływała się natomiast na swe uprawnienie do grobu wynikające z ww. prawomocnego wyroku. Wyrokiem z dnia 8 lipca 2014 r. Sąd Okręgowy w Krakowie ustalił, że powódce W. Ł. przysługuje prawo do współdysponowania grobem zlokalizowanym na Cmentarzu (...) w K. na pasie (...) rząd wschodni, po prawej stronie grobu rodziny N. , razem z obecną dysponentką grobu A. K. , oddalił powództwo w pozostałym zakresie, umorzył postępowanie w zakresie powództwa o ochronę dóbr osobistych oraz zniósł wzajemnie koszty postępowania między stronami. Uzasadniając powyższy wyrok sąd I instancji wskazał na bezsporne okoliczności, a to że w przedmiotowym grobie spoczywają L. M. (1) , jego pierwsza żona F. M. , druga żona I. M. , syn J. M. i M. J. . Spadek po L. M. (1) przypadł drugiej żonie I. M. , po której dziedziczył jej siostrzeniec L. M. (2) , po nim zaś dziedziczyły po ½ części żona D. M. i córka – powódka W. Ł. . Powódkę z I. M. łączyła bardzo silna więź emocjonalna, pochówkiem I. M. zajmował się ojciec powódki, zaś powódka sprawowała opiekę nad grobem. Pozwana A. K. jest dysponentem grobu, a jej tytuł prawny wynika z prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 16 grudnia 2011 r. sygn. akt I C 2209/11. W swych rozważaniach prawnych sąd I instancji wskazał na mieszany charakter prawa do grobu, łączącego elementy o charakterze majątkowym i osobistym, przy czym wyłącznie charakter majątkowy może mieć prawo do grobu, w którym nie została złożona żadna osoba zmarła. W sytuacji, gdy w grobie jest już ktoś pochowany, na pierwszy plan wysuwają się elementy niemajątkowe, w konsekwencji czego prawo to jest niezbywalne i nie podlega dziedziczeniu. Generalnie prawo do grobu przysługuje osobie, która podpisała z zarządcą cmentarza stosowną umowę i uiściła opłatę, zaś po jej śmierci prawo do pochowania zwłok w grobie przysługuje osobom wymienionym w art. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych . W wyjątkowych wypadkach dobro osobiste innej osoby może korzystać z pierwszeństwa przed członkami rodziny z uwagi na szczególnie silna więź emocjonalną. Powódka należy do kręgu osób wymienionych w art. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych , faktycznie opiekowała się grobem i kultywowała pamięć zmarłych w tym grobie spoczywających. Ani obecna dysponentka grobu A. K. , ani druga z pozwanych – Gmina Miejska K. nie kwestionowały prawa powódki do grobu, co doprowadziło sąd I instancji do ustalenia prawa powódki do współdysponowania grobem z pozwaną A. K. . Zdaniem sądu I instancji nie byłoby prawidłowym ustalenie prawa powódki do dysponowania przedmiotowym grobem, a nie do współdysponowania, gdyż grób ten posiada już dysponenta, zaś gdy prawo takie służy więcej niż jednej osobie, ma miejsce prawo współdysponowania grobem o bezudziałowym charakterze. Sąd wskazał przy tym, że musiał respektować prawo pozwanej A. K. , jako wynikające z prawomocnego wyroku. Wyrok powyższy zaskarżyła powódka w części ustalającej je prawo do współdysponowania grobem wraz z pozwaną A. K. i oddalającej powództwo w pozostałej części. Zaskarżonemu wyrokowi apelująca zarzuciła: 1) sprzeczne z literalną treścią odpowiedzi na pozew ustalenie faktyczne, że pozwana Gmina Miejska K. wnosiła o oddalenie powództwa, podczas gdy pozostawiła ona rozstrzygnięcie do uznania sądu, a tym samym orzekanie z naruszeniem art. 321 § 1 k.p.c. oraz art. 316 § 1 k.p.c. , sąd nie brał bowiem pod uwagę stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy oraz orzekał w zakresie, w którym stronnie uznały istnienia sporu; 2) pominięcie okoliczności, że pozwana A. K. uznała powództwo w odpowiedzi na pozew i tym samym orzekanie z naruszeniem art. 213 § 2, art. 321 § 1 k.p.c. oraz art. 316 § 1 k.p.c. , sąd nie brał bowiem pod uwagę stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy oraz orzekał w zakresie w jakim strony nie uznały istnienia sporu; 3) naruszenie art. 189 k.p.c. poprzez uznanie, że jedynie osoby, które maja sądownie ustalone prawo do grobu należy traktować jako uprawnionych, podczas gdy art. 189 k.p.c. ma jedynie charakter deklaratoryjny, a nie prawokształtujący; 4) naruszenie art. 189 k.p.c. poprzez uznanie, że wyrok wydany w postępowaniu z udziałem jedynie pozwanych ma jakąkolwiek moc wiążącą względem powódki, zamiast uznać, że wyrok ten względem powódki nie ma prawnego znaczenia; 5) naruszenie art. 922 § 1 k.c. poprzez jego nieprawidłową wykładnię polegającą na uznaniu, że część uprawnień o charakterze majątkowym, wchodzących w skład wiązki uprawnień stanowiącej prawo do grobu, nie jest dziedziczna. Pozwana A. K. wniosła o oddalenie apelacji. Pozwana Gmina Miejska K. nie podjęła obrony w postępowaniu apelacyjnym. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja jest bezzasadna. W pierwszej kolejności zauważyć trzeba, że wszystkie okoliczności faktyczne w sprawie były bezsporne i apelacja nie kwestionuje żadnego z przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, a jedynie błędnie kwalifikuje jako ustalenie faktyczne identyfikację stanowiska procesowego stron. Pozwala to Sądowi Apelacyjnemu przyjąć za podstawę własnego orzeczenia fakty wskazane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Zarzuty podniesione w punktach 1 i 2 wskazują na oczywiste niezrozumienie istoty powołanych w nich przepisów. Przede wszystkim, co wyżej wskazano, stanowisko procesowe stron nie jest przedmiotem ustaleń faktycznych sądu. Ustalenia te dotyczą faktów istotnych dla rozstrzygnięcia ( art. 227 k.p.c. ), a zatem tych okoliczności, które składają się na hipotezę normy prawa materialnego, której zastosowanie przesądza o zasadności lub bezzasadności żądania pozwu. Z kolei przepis art. 321 § 1 k.p.c. w ogóle nie dotyczy obrony pozwanych i ewentualnego związania sądu ich stanowiskiem, ale stanowi o niedopuszczalności wyrokowania co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem ani zasądzania ponad żądanie. Żądanie jest elementem pozwu ( art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. ) wyznaczającym zakres przedmiotowy procesu, a w konsekwencji i wyrokowania. Odpowiedź na pozew nie zawiera żądania w rozumieniu powołanego przepisu, ale, jak każde pismo procesowe, osnowę wniosku lub oświadczenia ( art. 126 § 1 pkt 3 k.p.c. ) wyrażającego stanowisko pozwanego wobec żądania pozwu i okoliczności w pozwie przytoczonych. Z kolei naruszenie art. 316 § 1 k.p.c. , stanowiącego, że sąd, wydając wyrok, bierze za jego podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy, mógłby zostać naruszony wyłącznie w ten sposób, że w sytuacji dynamicznej sąd za podstawę wyroku przyjąłby stan rzeczy istniejący w innej chwili niż zamknięcie rozprawy. Nie sposób zaś naruszyć tego przepisu poprzez pominięcie, czy też niewłaściwe odczytanie niektórych oświadczeń procesowych stron. W konsekwencji okoliczności podnoszone w pierwszych dwóch zarzutach apelacji mogłyby zostać rozważane wyłącznie w kontekście powołanego w drugim z nich zarzutu naruszenia art. 213 § 2 k.p.c. Przepis ten stanowi, że sąd jest związany uznaniem powództwa, chyba że uznanie jest sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego, albo zmierza do obejścia prawa. Jednakże już z samego sformułowania pierwszego z zarzutów jednoznacznie wynika, że nie doszło do uznania powództwa przez pozwaną Gminę Miejską K. . Stanowisko tej pozwanej wyrażone w odpowiedzi na pozew ( w toku późniejszego postępowania pozwana ta nie przejawiała jakiejkolwiek aktywności) istotnie nie zawierało wniosku o oddalenie powództwa, ale też nie stanowiło uznania powództwa, skoro Gmina Miejska K. stwierdziła, że wnosi o „rozpoznanie niniejszej sprawy w oparciu o istniejące dokumenty”, a uzasadniając swe stanowisko powoływała się na wyrok ustalający prawo do grobu na rzecz pozwanej A. K. i wskazywała, że powódka powinna wykazać swój interes prawny przy ustalaniu prawa do dysponowania grobem oraz że do tego grobu nie roszczą sobie praw pozostali krewni osób pochowanych w grobie. Z kolei pozwana A. K. w odpowiedzi na pozew stwierdziła, że uznaje żądanie pozwu w zakresie, w jakim jest ono nakierowane na ustalenie, że powódce przysługuje prawo do dysponowania grobem opisanym w petitum pozwu, jednakże powoływała się też na wyrok wydany przez Sąd Okręgowy w Krakowie w sprawie I C 2209/11, którego odpis już wcześniej sądowi przedłożyła, następnie zaś w ustnym oświadczeniu złożonym w toku rozprawy powódka jednoznacznie oświadczyła, że uznanie to nie oznacza rezygnacji z jej prawa wynikającego z tego wyroku, ale dotyczy wyłącznie wspólnego prawa z powódką. Oświadczenia procesowe, a takim jest uznanie żądania pozwu, mogą być w toku sprawy cofane lub zmieniane, a zatem ostatecznie do uznania powództwa nie doszło i nie może być mowy o zastosowaniu art. 213 § 2 k.p.c. Zarzut podniesiony w punkcie 3 apelantka opiera na zawartym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stwierdzeniu, że „obecnie dysponentem grobu jest pozwana”. Nawet jeżeli jest to sformułowanie niezręczne, mogące sugerować błędne przeświadczenie sądu o prawokształtującym charakterze orzeczenia ustalającego istnienie prawa, to nie ma ono żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia, gdyż sąd nie wywiódł z niego niedopuszczalności ustalenia prawa powódki. Podniesiony w punkcie 4 zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. w ogóle nie może być odnoszony do tego przepisu. Powołany przepis traktuje o dopuszczalności dochodzenia ustalenia istnienia prawa lub stosunku prawnego w sytuacji, gdy powód ma w tym interes prawny, nie dotyczy zaś kwestii zakresu związania prawomocnym wyrokiem. Zagadnienie poruszane w tym zarzucie jest przedmiotem regulacji zawartej w przepisie art. 365 § 1 k.p.c. stanowiącym, że orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Powstaje zatem problem należytego zrozumienia powołanego przepisu, w szczególności w zakresie, jakim mówi on o związaniu prawomocnym wyrokiem innych sądów. Trafnie powódka kwestionuje takie związanie w procesie z powództwa osoby, która nie była stroną poprzedniego postępowania. Takie rozumienie powołanego przepisu naruszałoby art. 45 ust. 1 Konstytucji , pozbawiając osobę nie będącą stroną procesu możliwości kwestionowania zapadłego w nim wyroku dotyczącego jej praw, czyniłoby też zbędnym zamieszczenie w końcowej części art. 365 § 1 k.p.c. sformułowania „a w wypadkach przewidzianych w ustawie także inne osoby”, gdyż de facto prawomocny wyrok wiążąc wszystkie sądy, inne organy państwowe i organy administracji publicznej zawsze wiązałby także osoby, na których prawa może wpływać, a które nie były stroną procesu, w którym zapadł. W konsekwencji nie sposób przyjąć, że powódka nie mogła w niniejszym procesie uzyskać orzeczenia, z którego wynikałaby jej wyłączna w stosunku do pozwanych legitymacja do dysponowania przedmiotowym grobem. Nie oznacza to jednak, że wyrok zapadły w sprawie toczącej się uprzednio pomiędzy obecnymi pozwanymi pozbawiony jest w sprawie niniejszej jakiegokolwiek znaczenia. Wyrok ten stanowi dokument urzędowy, sporządzony w przepisanej formie przez powołany do tego organ władzy publicznej i stanowi dowód tego, co zostało w nim urzędowo zaświadczone ( art. 244 § 1 k.p.c. ). Oznacza to, że na powódce spoczywał ciężar dowodu, iż wbrew treści wyroku pozwanej A. K. nie przysługuje prawo do przedmiotowego grobu ( art. 252 k.p.c. ). Powódka nie tylko, że takiego faktu nie wykazała, ale nawet nie przytoczyła żadnych okoliczności faktycznych mogących stanowić podstawę takiego twierdzenia. Zarzut naruszenia art. 922 § 1 k.c. jest bezzasadny. Powołany przepis stanowi, że na spadkobierców przechodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego. Tymczasem, wbrew przeświadczeniu autora apelacji, nie sposób oddzielić majątkowych i niemajątkowych praw do grobu, w którym pochowano już jakąś osobę. Sąd I instancji trafnie stwierdza, że na prawo to, w tym i prawo do dysponowania wolnymi miejscami w takim grobie, składają się zarówno elementy o charakterze majątkowym, jak też niemajątkowym, przy czym dominują elementy niemajątkowe. W konsekwencji prawo do takiego grobu nie podlega dziedziczeniu. Z powyższych przyczyn apelacja jest bezzasadna i na podstawie art. 385 k.p.c. podlega oddaleniu. Sąd nie zasądził od powódki na rzecz pozwanych kosztów postępowania apelacyjnego wobec brak stosownego wniosku pozwanej A. K. i braku jakiejkolwiek aktywności pozwanej Gminy Miejskiej K. w postępowaniu apelacyjnym.