I ACa 1367/11

Sygn. akt I ACa 1367/11 Sygn. akt I ACa 1367/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 31 lipca 2012 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący – Sędzia SA – Marzena Konsek-Bitkowska Sędzia SA – Zbigniew Stefan Cendrowski Sędzia SA – Roman Dziczek /spr./ Protokolant – st. sekr. sąd. Katarzyna Foltak po rozpoznaniu w dniu 31 lipca 2012 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa F. D. (1) i A. D. przeciwko (...) SA z siedzibą w (...) SA z siedzibą w R. o zapłatę i zobowiązanie na skutek apelacji powódki F. D. (1) od wyroku Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 20 czerwca 2011 r. sygn. akt II C 1321/08 I. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie drugim (2) w części dotyczącej żądania powódki skierowanego przeciwko (...) SA z siedzibą w L. o usunięcie elektrycznej linii napowietrznej 15 kV przebiegającej wzdłuż ulicy (...) przez nieruchomość położoną w B. , dla której prowadzona jest przez Sąd Rejonowy w Pruszkowie księga wieczysta nr (...) i sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego, II. oddala apelację powódki w pozostałej części. Sygn. akt I ACa 1367/11 UZASADNIENIE Powodowie – F. i A. małżonkowie D. wnieśli o nakazanie Zakładowi (...) S.A. (dalej – (...) S.A. ”) w W. usunięcia dwóch linii energetycznych średniego napięcia z nieruchomości położonej w B. przy ul. (...) , składającej się z działek gruntu oznaczonych jako działki ewidencyjne nr (...) . Wskazali, że linie te uniemożliwiają im wybudowanie budynku. Wnieśli nadto o zasądzenie od pozwanego kwot po 5000 zł za każdy miesiąc z tytułu odszkodowania, za okres od 30 marca 2007 r. do momentu przeniesienia linii energetycznych i słupów. Pozwany (...) S.A. wniósł o oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów procesu. Wniósł także o dopozwanie (...) spółki z o.o. w W. (dalej – (...) lub Spółka ), na którą z dniem 30 czerwca 2007 r. przeszła własność urządzeń objętych pozwem. Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 19 grudnia 2008 r. dopozwał (...) . D. Spółka wniosła o oddalenie powództwa podnosząc, że przysługuje jej prawo korzystania z gruntu w zakresie odpowiadającym treści służebności gruntowej, które to prawo nabyła w drodze zasiedzenia. Pozwana (...) S.A. w W. została w toku sprawy przejęta przez (...) S.A. z siedzibą w R. (dalej – (...) ), natomiast (...) została ostatecznie połączona z (...) S.A. z siedzibą w L. (dalej – (...) ). Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 20 czerwca 2011 r. zasądził od (...) na rzecz F. D. (1) kwotę 7448,46 zł oraz od obydwu pozwanych solidarnie kwotę 442,29 zł (I), oddalił powództwo w pozostałej części (II) i nie obciążył powodów kosztami postępowania poniesionymi przez stronę pozwaną oraz nieuiszczonymi kosztami sądowymi. Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka F. D. (1) jest współwłaścicielką w udziale ¾ nieruchomości przy ul. (...) w B. , składającej się z działek ewidencyjnych nr (...) , o pow. 2555 m 2 . Nabyła ją w 2006 r. Nabywcy wystąpili o warunki zabudowy dla tej nieruchomości i decyzję w tym przedmiocie uzyskali w dniu 30 marca 2007 r. Wskazano w niej m.in., że działka nr (...) położna jest na terenie zabudowy mieszkaniowej i usługowo – handlowej. Na działce krzyżują się dwie linie średniego napięcia i linia wysokiego napięcia. Lokalizacja budynku musi być dostosowana do opinii Zakładu (...) . Stosowną opinię wydał Zakład (...) w dniu 19 marca 2007 r. wskazując warunki, jakim powinna odpowiadać budowa budynku. Sąd Okręgowy ustalił także, że przez nieruchomość przebiegają trzy linie energetyczne: - linia napowietrzna 15 kV przebiegająca przez działkę w kierunku północ – południe, jako fragment ciągu liniowego B. – P. , zasilająca m.in. stacje transformatorowe B. R. , B. , P. B. , wybudowana w latach 50 – tych, - linia napowietrzna 15 kV przebiegająca wzdłuż ul. (...) , wybudowana w 1987 r. za zgodą ówczesnej właścicielki F. D. (2) , - linia napowietrzna wysokiego napięcia, nieobjęta roszczeniem w niniejszej sprawie. Na działce stoją też słupy: słup rozkraczny linii średniego napięcia, do którego dochodzi linia biegnąca równolegle do ul. (...) oraz dwa słupy z transformatorem linii wysokiego napięcia. W trakcie korespondencji przedsądowej Zakład (...) odnosząc się do żądania powodów usunięcia linii średniego napięcia stwierdził, że ewentualna przebudowa linia biegnącej z północy na południe może nastąpić na koszt powodów, a nadto, że nie jest możliwy demontaż linii biegnącej wzdłuż ulicy (...) ponieważ jedyne zasilenie stacji transformatorowej nr (...) B. P. , ale możliwa jest jej przebudowa na koszt powodów. Sąd Okręgowy zauważył, że legitymację czynną w zakresie żądania opartego na przepisach art. 222 i nast. k.c. ma tylko powódka F. D. (1) , albowiem tylko ona jest jej współwłaścicielką; stanowi on jej majątek odrębny. W zakresie roszczenia negatoryjnego Sąd uznał, że jedna z linii energetycznych została wybudowana w latach 50 – tych (ubiegłego wieku). Strona pozwana powołała się na zarzut zasiedzenia i Sąd pierwszej instancji ten zarzut uwzględnił. Przyjął, że posiadanie Skarbu Państwa rozpoczęło się co najmniej w 1961 r., a zatem termin zasiedzenia w złej wierze upłynął najpóźniej w dniu 1 stycznia 1985 r., a (...) jako następca prawny dysponuje skutecznym wobec powódki prawem odpowiadającym treści służebności przesyłu. Brak też było podstaw do zastosowania w sprawie przepisów art. 294 lub 295 k.c. ; powódka nie widziała podstaw aby ponosić koszty przesunięcia przedmiotowej linii na swój koszt; nie wykazała też, aby linia ta utraciła dla pozwanego znaczenie energetyczne. Co do drugiej linii energetycznej, wybudowanej w 1987 r. za zgodą ówczesnej właścicielki, istniały podstawy do wypowiedzenia tej umowy – zbliżonej do użyczenia - przez powódkę. Skoro takie wypowiedzenie miało miejsce – pismem z dnia 21 listopada 2006 r. - pozwana utraciła prawo do korzystania z tej linii, ale żądanie jej usunięcia jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Linia ta zasila stację (...) B. P. , a jej usuniecie wiąże się ze znacznymi kosztami dla jej właściciela. Nadto linia ta nie uniemożliwia zabudowy działki. W zakresie żądania zapłaty za korzystanie z nieruchomości przez pozwanych Sąd uznał, że w istocie powodowie domagali się wynagrodzenia z tytułu niemożności korzystania z nieruchomości, czyli – dochodzili wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu. Takie wynagrodzenie, stosownie do art. 224 § 2 i art. 225 k.c. , powinno być proporcjonalne do stopnia ingerencji posiadacza urządzeń w treść prawa własności nieruchomości. W tym zakresie Sąd oparł się na opinii biegłej L. , która wskazała powierzchnię gruntu, z którego właściciele w ogóle nie mogą korzystać, jak i powierzchnię z której mogą korzystać tylko częściowo i dokonała stosownych wyliczeń wynagrodzenia. Na podstawie jej wyliczeń Sąd odpowiednio naliczył wynagrodzenie za kwiecień i maj 2007 r. oraz za kolejne miesiące 2010 r. (nieobjęte wprost opinią biegłej), do dnia zamknięcia rozprawy. Nadto Sąd zweryfikował należność dla F. D. (1) stosownie do jej udziału w nieruchomości (3/4), co dało kwotę objętą punktem I wyroku. Za okres 3 miesięcy, stosownie do art. 55 4 k.c. , pozwani odpowiadają solidarnie, natomiast za okres od 30 czerwca 2007 r. obowiązanym była tylko (...) . O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c. Od wyroku tego w części oddalającej powództwo o zapłatę oraz w części oddalającej powództwo o nakazanie usunięcia linii energetycznej biegnącej po działce nr (...) , wzdłuż ulicy (...) w B. apelację wniosła powódka. Zarzuciła Sądowi I instancji: - naruszenie przepisów postępowania – art. 233 § 1 k.p.c. , art. 230 w zw. z art. 232 k.p.c. , art. 316 k.p.c. oraz art. 212 zd. 2 k.p.c. w zw. z art. 117 § 2 i 3 k.p.c. , - naruszenie art. 5 k.c. poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie. Wniosła o zmianę wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji wraz z zasądzeniem kosztów postępowania. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja powódki w zakresie odnoszącym się do żądania negatoryjnego (nakazania usunięcia linii elektrycznej) - co do linii średniego napięcia biegnącej po nieruchomości powódki równolegle do ulicy (...) w B. , oparta na zarzucie naruszenia art. 5 k.c. , okazała się usprawiedliwiona. Trafnie ustalił Sąd pierwszej instancji, że z końcem roku 2006 doszło do wypowiedzenia umowy odpowiadającej treścią użyczeniu, która umożliwiała stronie pozwanej umowne i bezpłatne korzystanie z przedmiotowej nieruchomości w zakresie linii wybudowanej w 1987 r. i od tego czasu pozwani nie dysponowali i nie dysponują tytułem – ani obligacyjnym, ani rzeczowym – do korzystania z nieruchomości powódki w zakresie objętym tą linią energetyczną. W tej sytuacji właściciel nieruchomości może dla ochrony swej własności ( art. 140 k.c. ) m.in. skorzystać z roszczenia negatoryjnego ( art. 222 § 2 k.c. ), albo z roszczenia przewidzianego w art. 305 2 § 2 k.c. - o ustanowienie, za wynagrodzeniem, służebności przesyłu. Z roszczeniem o ustanowienie służebności przesyłu może wystąpić także przedsiębiorca, którego własność stanowią urządzenia włączone do sieci jego przedsiębiorstwa, jeżeli jest ona konieczna dla prawidłowego z nich korzystania ( art. 305 2 § 12 w zw. z art. 305 1 k.c. ). Powódka wystąpiła z tym pierwszym roszczeniem, a pozwany – (...) , aktualny właściciel linii średniego napięcia - nie przeciwstawił jej własnego żądania, aby uzyskać prawo do korzystania z cudzej nieruchomości. Jak trafnie zauważa się w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. m.in. postanowienie z dnia 2 czerwca 2011 r., I CSK 520/10, LEX nr 1129076), zastosowanie art. 5 k.c. do roszczenia o wydanie nieruchomości jest co do zasady wyłączone, a jeśli je dopuścić, to całkiem wyjątkowo i po dokonaniu oceny całokształtu okoliczności danego wypadku w ścisłym powiązaniu nadużycia prawa z konkretnym stanem faktycznym. Stanowisko to należy odnieść także – tym bardziej – do roszczenia negatoryjnego, albowiem w roszczeniu tym chodzi o zapewnienie pełnej konsumpcji art. 140 k.c. w sytuacji, gdy właściciel co prawda nie został pozbawiony władztwa nad nieruchomością, ale ograniczony w korzystaniu z niej zgodnie z jej społeczno – gospodarczym przeznaczeniem. Konstrukcja nadużycia prawa, o jakiej stanowi art. 5 k.c. oznacza, że jeżeli uzna się wykonywanie przysługującego prawa podmiotowego za niezgodne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego, to takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Zatem, wykonujący prawo, któremu dowiedziono, iż postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (określanymi obecnie często jako zasady słuszności) jest traktowany tak, jakby już wyszedł poza treść swego prawa, a więc już go nie może dalej wykonywać. Dlatego w art. 5 zdanie drugie k.c. jest stwierdzone, że takie wykonywanie prawa nie jest już wykonywaniem prawa podmiotowego i nie korzysta z ochrony. Sprowadza się to więc do sytuacji, że z powodu nagannego wykonywania prawa, prawo to przestaje istnieć, co usprawiedliwia odmówienie ochrony. Z powyższego wynika, że jeśli skutecznie się zarzuci uprawnionemu wykonującemu prawo własności jego nadużycie na podstawie art. 5 k.c. , to traci on roszczenie windykacyjne lub negatoryjne, o jakim mowa w art. 222 k.c. W realiach niniejszej sprawy oznaczałoby to, że należałoby znaleźć przekonywające racje do odmowy właścicielowi przyznania ochrony prawnej w sytuacji, gdy wykazał on, że pozwana (...) nie ma tytułu prawnego do gruntu, a powódka zmierza do stworzenia sobie optymalnych warunków do dokonania zabudowy, która jest dopuszczalna i zgodna ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem tej nieruchomości. Na pytanie, czy w okolicznościach sprawy dowiedzione zostało naruszenie konkretnych zasad współżycia społecznego i można było postawić powódce zarzut nadużycia prawa, należy odpowiedzieć przecząco. Sąd Okręgowy nie wskazał, która spośród przyjętych w społeczeństwie zasad moralnych, odnoszących się do postępowania, określanego mianem słusznego, przyzwoitego itp. została w danej sytuacji naruszona (por. wyroki SN z dnia 22 listopada 1994 r., II CRN 127/94, Lex nr 82293, z dnia 7 maja 2003 r., IV CKN 120/01, niepubl., z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1095/00, niepubl. oraz z dnia 14 października 1998 r., II CKN 928/97, OSN 1999, nr 4, poz. 75), Skoro pozwany będący właścicielem spornej sieci widzi potrzebę korzystania z niej, powinien zapewnić sobie prawo do korzystania z gruntu przez tę linię zajętego, w negocjacjach z właścicielem lub z wykorzystaniem roszczenia przyznanego przez ustawę – w postępowaniu sądowym (por. art. 305 2 § 1 k.c. ). Reasumując, samo wykonywanie uprawnień właściciela nie stanowi nadużycia jego prawa. Łączy się z tym trafne przyjęcie domniemania, że jeżeli podmiot korzysta z przyznanych mu przez ustawę uprawnień, to czyni to moralnie, a więc zgodnie z zasadami współżycia społecznego oraz ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa (wyroki SN z dnia 19 grudnia 2006 r., V CSK 327/06, Lex nr 276335 i z dnia 7 grudnia 1965 r., III CR 278/65, OSNC 1965, nr 7-8, poz. 130). Gdyby próbować twierdzić inaczej, to za niemoralne musiałoby się uznać prawo przyznające te uprawnienia, a takie ogólne twierdzenie jest nie do przyjęcia w demokratycznym państwie prawa ( art. 2 Konstytucji RP ). Strona pozwana nie wykazała przede wszystkim, aby nie mogła skorzystać z roszczenia o ustanowienie na jej rzecz służebności przesyłu. Nadto, samo powołanie się na okoliczność, że przedmiotowa linia stanowi zasilenie stacji transformatorowej nr (...) B. P. jest dość enigmatyczne, skoro z odpowiedzi na pozew (k. 50) wynika, że linia ta została wybudowana dla zasilania Zakładu (...) . Tych okoliczności w ogóle nie rozważył Sąd pierwszej instancji. Miało to ten skutek, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał w ogóle istoty sprawy z tym zakresie (żądania negatoryjnego – art. 222 § 2 k.c. ), co do tej linii, co musiało skutkować uchyleniem wyroku w tej części i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji w stosunku do (...) . Dalej idąca apelacja, wobec drugiego pozwanego oraz w zakresie żądania zasądzenia wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości, nie miała usprawiedliwionych podstaw. Wbrew odmiennemu stanowisku prezentowanemu w apelacji, powódka miała możliwość kwestionowania opinii biegłej L. . Wniosła o jej przesłuchanie (k. 291) i Sąd przesłuchał biegłą na rozprawie w dniu 9 czerwca 2011 r. z udziałem powódki i jej pełnomocnika (męża). Powodowie zadawali pytania biegłej (tamże – s. 396). W tej sytuacji i przy braku wniosku powódki o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, z jednoczesnym działaniem Sądu z urzędu dla ustalenia należnej powódce kwoty wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu, brak podstaw do uznania, że doszło do naruszenia art. 212 zd. 2 k.p.c. w zw. z art. 117 § 2 i 3 k.p.c. oraz naruszenia art. art. 316 k.p.c. , w tej części żądania. Nieusprawiedliwiony był również zarzut naruszenia art. 233 § 1 oraz art. 230 i art. 232 k.p.c. skoro powodowie zarówno wypowiadali się co do opinii biegłej, nie zgłaszali innych wniosków dowodowych, a Sąd Okręgowy w ramach przyznanej mu swobody, wszechstronnie ocenił treść obu opinii i za podstawę należnego wynagrodzenia przyjął wyliczenia tej ostatniej biegłej. Sąd Apelacyjny uznaje te ostatnie ustalenia za prawidłowe i przyjmuje je za podstawę swego rozstrzygnięcia. W tej sytuacji, brak było podstaw uwzględnienia żądania o zapłatę w dalszym rozmiarze. Już tylko na marginesie, w związku z podnoszeniem zarówno przed Sądem Okręgowym, jak i w apelacji (v. k. 433 in fine ), że powódka dochodzi odszkodowania za utrudnienia w zabudowie działki, wskazać należy, że właścicielowi nieruchomości nie przysługuje wobec nieuprawnionego posiadacza służebności przesyłu roszczenie o naprawienie szkody z powodu obniżenia jej wartości, związanego z normalnym korzystaniem z nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści takiej służebności ( art. 225 w związku z art. 230 k.c. ) – por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2011 r. (III CZP 43/11, OSNC 2012/2/18). Sąd Apelacyjny zgadza się z zapatrywaniem, że choć roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy nie ma charakteru odszkodowawczego, gdyż jego wysokość nie zależy od tego, czy właściciel poniósł jakikolwiek uszczerbek, to może ono realizować różne cele gospodarcze; min. wynagrodzenie za tzw. bezumowne korzystanie z rzeczy może spełniać cele odszkodowawcze. Jednakże o jego wysokości decyduje wynagrodzenie rynkowe, jakie nieuprawniony posiadacz musiałby zapłacić za korzystanie z danego rodzaju rzeczy przez czas trwania tego władztwa, gdyby było ono oparte na tytule prawnym (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 1984 r., zasada prawna, III CZP 20/84, OSNCP 1984, nr 12, poz. 209 oraz uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1998 r., III CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 91 i z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08, OSNC 2009, nr 4, poz. 53). Takie „odszkodowanie” ustalił Sąd Okręgowy. Natomiast uszczerbek właściciela związany z pogorszeniem warunków zabudowy nieruchomości tylko w następstwie zbudowania na niej i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych jest rekompensowany świadczeniem, jakie może on uzyskać za obciążenie jego prawa służebnością przesyłu. Wynagrodzenie za ustanowienie służebności ( art. 305 2 k.c. ) powinno równoważyć wszelki uszczerbek związany z trwałym obciążeniem nieruchomości (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1988 r., III CZP 76/88 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2000 r., II CKN 1060/98, nie publ.). Z takim roszczeniem powódka nie występowała w niniejszej sprawie. Z tych wszystkich względów Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 4 oraz art. 385 k.p.c. orzekł jak w sentencji. W zakresie przekazanym do ponownego rozpoznania Sąd drugiej instancji, mając na uwadze treść art. 38 k.p.c. , przekazał sprawę Sądowi rzeczowo właściwemu, tj. Sądowi Okręgowemu w Warszawie. O kosztach procesu w instancji odwoławczej orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.