I ACa 1127/21

Sygn. akt I ACa 1127/21 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 grudnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSO Tomasz Tatarczyk Protokolant : Julia Karnat po rozpoznaniu w dniu 7 grudnia 2022 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa R. R. przeciwko (...) Bank Spółce Akcyjnej we W. o ustalenie i zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 22 lipca 2021 r., sygn. akt I C 587/20 1) 
        zmienia zaskarżony wyrok : a) 
        w punktach 2. i 4. w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz powoda 56 068,89 ( pięćdziesiąt sześć tysięcy sześćdziesiąt osiem i 89/100 ) złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 26 listopada 2020 r. do dnia zapłaty, a w pozostałej części powództwo o zapłatę oddala, b) 
        w punkcie 6. w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz powoda 6 160 ( sześć tysięcy sto sześćdziesiąt ) złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 7 stycznia 2023 r. do dnia zapłaty z tytułu kosztów procesu; 2) 
        oddala apelację w pozostałej części; 3) 
        zasądza od powoda na rzecz pozwanego 9 130 ( dziewięć tysięcy sto trzydzieści ) złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego postanowienia do dnia zapłaty z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego. SSO Tomasz Tatarczyk Sygn. akt I ACa 1127/21 UZASADNIENIE Wyrokiem z 22 lipca 2021 r. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej ustalił, że umowa kredytu hipotecznego zawarta między stronami w dniu 23 kwietnia 2007 r. jest nieważna w całości, zasądził od pozwanego na rzecz powoda 343 394,74 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 26 listopada 2020 r. do dnia zapłaty, ustalił, że umowa pożyczki hipotecznej zawarta między stronami w dniu 23 kwietnia 2007 r. jest nieważna w całości, zasądził od pozwanego na rzecz powoda 211 862,08 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 26 listopada 2020 r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałym zakresie i zasądził od pozwanego na rzecz powoda 11 817 zł z tytułu kosztów procesu. Sąd ustalił, że w dniu 23 kwietnia 2007 r. strony zawarły umowę kredytu hipotecznego nominowanego do CHF, pozwany udzielił powodowi kredytu w kwocie 350 945,66 zł nominowanego do waluty CHF według kursu kupna walut dla CHF obowiązującego w banku w dniu uruchomienia całości kredytu lub jego poszczególnych transz, kredyt został wypłacony w złotych przy przeliczeniu wypłaconej kwoty na franki według kursu kupna walut dla CHF, raty kredytu podlegały spłacie w złotych w kwocie stanowiącej równowartość raty określonej we frankach po przeliczeniu według kursu sprzedaży obowiązującego w NBP na dzień przed datą wpływu środków do banku. W dniu 24 lutego 2015 r. strony zawarły aneks do umowy, zgodnie z którym powód był uprawniony do dokonywania spłaty kredytu we frankach. Powód uiścił na rzecz pozwanego w okresie do 3 czerwca 2020 r. 356 720,66 zł, złożył reklamację wskazując na zamieszczenie w umowie klauzul abuzywnych. W dniu 23 kwietnia 2007 r. powód zwarł z pozwanym umowę pożyczki hipotecznej nominowanej do CHF, pozwany udzielił mu pożyczki w kwocie 148 242,27 zł nominowanej do waluty CHF według kursu kupna walut dla CHF obowiązującego w banku w dniu uruchomienia pożyczki lub jej transz, pożyczka została wypłacona w złotych przy przeliczeniu wypłaconej kwoty na CHF według kursu kupna dla CHF ustalonego przez bank, raty pożyczki podlegały spłacie w złotych w kwocie stanowiącej równowartość raty określonej we frankach według kursu sprzedaży obowiązującego w NBP na dzień przed datą wpływu środków do banku. W dniu 24 lutego 2015 r. strony zawarły aneks do umowy, zgodnie z którym powód był uprawniony do dokonywania spłaty kredytu również we frankach. Powód złożył pozwanemu reklamację wskazując na zamieszczenie w umowie klauzul niedozwolonych, w oparciu o umowę uiścił na rzecz pozwanego w okresie do 9 grudnia 2019 r. 211 862,08 zł. Prowadzi powód działalność gospodarczą zarejestrowaną w budynku, na wykończenie którego zaciągnięty został kredyt, zaciągnięte przez powoda zobowiązania nie pozostawały w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą, głównym celem umów było zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych powoda i jego rodziny. Umowy zawarte przez strony uznał sąd za nieważne jako sprzeczne z art. 353 1 k.c. , z art. 69 ust. 1 pr. bank. i z art. 720 k.c. oraz z zasadami współżycia społecznego. Miał na uwadze, że kwoty kredytu i pożyczki wypłacone powodowi w złotych podlegały przeliczeniu na franki na podstawie kursu kupna waluty z tabeli banku, umowa nie określała sposobu ustalania kursów w tabeli, strony w umowach nie ustaliły sposobu przeliczeń, odesłanie do tabeli pozwalało bankowi na jednostronne kształtowanie zobowiązań powoda, ocenie podlegały postanowienia umów a nie to, w jaki sposób były wykonywane, przez te postanowienia umowne równowaga kontraktowa stron została naruszona, pozostawały one w sprzeczności z naturą zobowiązania pozwalając jednej stronie oddziaływać władczo na pozycję kontraktową strony drugiej, w chwili zawarcia umów powód nie znał wysokości kredytu i pożyczki, których spłata go obciążała, miała być ta wysokość dopiero określona przez bank w oparciu o kursy waluty przez niego ustalane, w świetle tych okoliczności bez znaczenia dla ważności umów było to, że określanie rat spłaty następowało przy uwzględnieniu kursu sprzedaży franka obowiązującego w NBP. Równowagi kontraktowej stron nie przywróciły aneksy do umów. Na marginesie wskazał Sąd, że zasadne były twierdzenia powoda odnośnie do abuzywności zawartych w umowach postanowień przeliczeniowych, nie zostały one indywidualnie uzgodnione przez strony, pozwany posłużył się wzorami umów, określały te postanowienia główne świadczenia stron, nie zostały sformułowane jednoznacznie, stanowiły klauzule niedozwolone przyznając bankowi uprawnienie do kształtowania wysokości świadczeń kontrahenta w sposób dowolny; nie jest możliwe utrzymanie umów w mocy po usunięciu z nich postanowień uznanych za niedozwolone; powód posiadał interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umów. Wywiódł Sąd, że świadczenia spełnione w wykonaniu nieważnych umów podlegają zwrotowi. Uznał, że na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut potrącenia, pozwany nie wykazał bowiem aby przed wszczęciem postępowania w sprawie złożył powodowi oświadczenie o potrąceniu. Wskazał, że w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego dopuszczalne jest przyjęcie, iż podniesienie zarzutu potrącenia stanowiące czynność procesową jest równocześnie oświadczeniem woli i wywołuje skutki materialnoprawne, pozwany, jak podkreślił, oświadczenie o potrąceniu złożył jednak jako ewentualne, o ile dopuszczalne jest złożenie ewentualnego zarzutu potrącenia, to oświadczenie materialnoprawne o potrąceniu powinno być stanowcze mające cechy uznania długu. Stwierdził dalej Sąd, że pozwany stanowczego oświadczenia o potrąceniu nie złożył, więc nie mógł być uwzględniony zgłoszony przez niego zarzut potrącenia, nadto pełnomocnik powoda nie był uprawniony do odbioru w jego imieniu oświadczeń materialnoprawnych, a pełnomocnik pozwanego do ich składania. W apelacji pozwany zarzucił naruszenie art. 227 w związku z art. 235 2 § 1 i 278 § 1 k.p.c. przez pominięcie dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów i bankowości, co skutkowało brakiem ustalenia, ile wynosiłoby zadłużenie/nadpłata powoda z tytułu spornych umów w przypadku indeksacji kredytu według kursu średniego NBP oraz brakiem ustalenia wpływu zastosowania kursu kupna z tabeli banku na wysokość zobowiązania powoda, naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie wybiórczej a nie wszechstronnej oceny materiału dowodowego oraz sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, art. 299 k.p.c. przez niezastosowanie polegające na pominięciu okoliczności wynikających z zeznań powoda, zgodnie z którymi powód od kilku lat dokonuje spłaty zobowiązań wobec banku bezpośrednio w CHF, naruszenie prawa materialnego - art. 22 1 k.c. , art. 410 § 2 k.c. w związku z art. 353 1 k.c. , z art. 58 § 1 k.c. i z art. 69 pr. bank. oraz art. 720 k.c. , art. 5 ust. 2 pkt 7 i 10 w związku z art. 111 ust. 1 pkt 4 pr. bank., art. 5 ust. 5 ustawy z 9 października 2015 r. o wsparciu kredytobiorców, którzy zaciągnęli kredyt mieszkaniowy i znajdują się w trudnej sytuacji finansowej, art. 65 § 1 i 2 k.c. , art. 358 § 2 k.c. , art. 41 ustawy Prawo wekslowe , art. 5 pkt 5 ustawy z 9 października 2015 r., art. 58 § 3 k.c. , art. 385 1 § 1 k.c. , art. 189 k.p.c. , art. 498 k.c. w związku z art. 499 k.c. , art. 358 1 § 1 k.c. ; domagał się skarżący zmiany wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości, zasądzenia od powoda kosztów procesu za obie instancje lub uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Powód wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie od pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje : Nie zachodziła potrzeba przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów i bankowości dla zobrazowania, przez przeprowadzenie wyliczeń z wykorzystaniem kursu średniego NBP, sposobu realizacji umowy przez bank przy ustalaniu kursów waluty jako narzędzia indeksacji, gdyż nie sposób realizacji umowy przez bank lecz przejrzystość zasad określenia wysokości zobowiązań kredytobiorcy/pożyczkobiorcy we frankach należała do istoty zagadnienia przy ocenie charakteru postanowień umownych zawierających klauzule przeliczeniowe. Fakt dokonywania przez powoda spłaty zobowiązań również we frankach nie jawił się w sprawie jako sporny pomiędzy stronami ale nie miał znaczenia dla oceny ważności umów. Spłatę kredytu i pożyczki w walucie indeksacji umożliwiły powodowi aneksy do umów, brak było jednakże podstaw do przyjęcia, że przez ich zawarcie z bankiem powód wyłączył prawo zakwestionowania, jako abuzywnych, postanowień indeksacyjnych umów podlegających ocenie pod kątem abuzywności według daty ich zawarcia i dotyczących głównych świadczeń stron. Dowód pominięty nie może być kwalifikowany jako oceniony wadliwie z naruszeniem unormowania art. 233 § 1 k.p.c. Za takie uznaje natomiast pozwany powołane w apelacji dokumenty. Przepis art. 233 § 1 k.p.c. określa zasadę swobodnej oceny dowodów, zgodnie z którą sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, a zatem z uwzględnieniem wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, jak również wszelkich okoliczności towarzyszących przeprowadzeniu poszczególnych dowodów i mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności. Naruszenie tego przepisu może polegać na błędnym uznaniu, że przeprowadzony w sprawie dowód ma moc dowodową i jest wiarygodny albo że wiarygodności i mocy dowodowej jest pozbawiony. Prawidłowe postawienie zarzutu obrazy art. 233 § 1 k.p.c. wymaga wskazania konkretnych zasad, które sąd naruszył i dowodów, przy ocenie których do naruszenia takiego doszło. Dokumenty, których pominięcie skarżący zarzuca, nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, skoro postanowienia umowy pod kątem abuzywności ocenie podlegały według daty jej zawarcia, a nie przez pryzmat sposobu jej realizacji przez bank, pozwany zaś zmierzał do wykazania, że tabele kursowe nie były sporządzane w sposób arbitralny, poza tym, możliwość zawarcia przez powoda kredytu złotowego, nieindeksowanego, co, jak wynikać ma z dokumentu, proponował bank powodowi, nie pozbawiała powoda prawa zakwestionowania postanowień wybranego rodzaju umów. Nie zachodziły podstawy do odmowy wiarygodności zeznaniom powoda. Notabene, stwierdzenie przez Sąd Okręgowy nieważności umów i abuzywności postanowień umownych opierało się przede wszystkim na analizie ich treści, a nie na zeznaniach powoda. Ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego są prawidłowe, należało je podzielić przyjął je Sąd odwoławczy za własne. Powód zawierając podlegające ocenie w sprawie umowy z bankiem miał status konsumenta. Niezasadnie zarzucił pozwany naruszenie art. 22 1 k.c. , który stanowi, że za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Kredyt, według umowy, udzielony został powodowi na sfinansowanie spłaty kredytu zaciągniętego na cele mieszkaniowe, którego pierwotnym celem był zakup działki oraz budowa domu i sfinansowanie remontu domu jednorodzinnego, natomiast pożyczka, na sfinansowanie dowolnego celu niezwiązanego z prowadzoną przez powoda działalnością gospodarczą. Według umowy kredytu z 23 kwietnia 2007 r., bank udzielił powodowi kredytu w kwocie 350 945,66 zł nominowanego do waluty CHF według kursu kupna walut dla CHF obowiązującego w banku w dniu uruchomienia kredytu lub jego transzy, kredyt wypłacie podlegał w złotych przy jednoczesnym przeliczeniu wysokości wypłaconej kwoty na CHF według kursu kupna walut dla CHF ustalanego przez bank i obowiązującego w banku w dniu wypłaty środków, kredytobiorca upoważnił bank do jednostronnego sporządzenia harmonogramu spłat, w którym określone zostaną informacje o kwocie kredytu we frankach, wysokości kursu ustalonego przez bank w dniu uruchomienia kredytu, wysokości oprocentowania, wysokości i terminach płatności rat, wysokość rat ustalona miała być po przeliczeniu kwoty wypłaconego kredytu na CHF, raty kredytu podlegały spłacie w złotych w kwocie stanowiącej równowartość CHF, kwota wpłaty raty w złotych przeliczana miała być na CHF według kursu sprzedaży obowiązującego w NBP na dzień przed datą wpływu środków do banku. Według umowy pożyczki, bank udzielił powodowi pożyczki w kwocie 148 242,27 zł nominowanej do waluty CHF według kursu kupna walut dla CHF obowiązującego w banku w dniu uruchomienia pożyczki lub transz, pożyczka podlegała wypłacie w złotych przy jednoczesnym przeliczeniu wysokości wypłaconej kwoty na CHF według kursu kupna walut dla CHF ustalanego przez bank i obowiązującego w banku w dniu wypłaty środków, pożyczkobiorca upoważnił bank do jednostronnego sporządzenia harmonogramu spłat, w którym określone zostaną informacje o kwocie pożyczki we frankach, wysokości kursu ustalonego przez bank w dniu uruchomienia pożyczki, wysokości oprocentowania, wysokości i terminach płatności rat, wysokość rat miała być ustalona po przeliczeniu kwoty wypłaconej pożyczki na CHF, raty pożyczki płatne być miały w złotych w kwocie stanowiącej równowartość CHF, kwota wpłaty raty w złotych podlegała przeliczeniu na CHF według kursu sprzedaży obowiązującego w NBP na dzień przed datą wpływu środków do banku. W świetle tych postanowień umów, o wartości zobowiązań powoda decydowały nie kwoty kredytu i pożyczki udzielonych mu w złotych lecz ich równowartość we frankach ustalona w oparciu o kurs waluty określony przez bank, wartość zobowiązań powoda zależała od kursu franka determinującego wartość podlegających spłacie kapitałów kredytu i pożyczki, odsetek i wysokość rat spłaty. Prowadziły te postanowienia umów do tego, że spłacie przez powoda podlegały nie kwoty udzielonych mu przez bank w złotych kredytu i pożyczki lecz inne wyrażone we frankach wartości kapitałów ustalane przez kredytodawcę w oparciu o kurs waluty określany w jego własnej tabeli kursów według kryteriów, które w umowach sprecyzowane nie zostały. Uzasadniony był w tym stanie rzeczy wniosek, że pozwalały umowy kredytodawcy/pożyczkodawcy ukształtować zobowiązania kontrahenta w oparciu o niejasne, nieznane mu kryteria. Jako sprzeczną z naturą nawiązanych przez strony stosunków zobowiązaniowych i wykraczającą poza zakreślone w art. 353 1 k.c. ramy swobody umów, ocenić należało sytuację, w której kredytodawca/pożyczkodawca sam w sposób jednostronny określa równowartość w walucie obcej kwot kredytu i pożyczki wypłaconych kontrahentowi w złotych polskich i saldo jego zobowiązań, a następnie wysokość obciążających go rat spłaty. Taka zaś sytuacja wystąpiła na kanwie umów zawartych przez strony, bo przewidywały one ustalenie przez kredytodawcę/pożyczkodawcę równowartości udzielonych kontrahentowi w złotych kredytu i pożyczki po ich uruchomieniu według kursu kupna franka określonego w tabeli kursowej banku z dnia uruchomienia kredytu i pożyczki, tak ustalone wartości kapitałów determinowały wysokość rat spłaty. Niedookreślenie w umowie równowartości w walucie obcej kwot kredytu i pożyczki udzielonych w złotych determinującej wartości kapitałów zobowiązań i wysokość rat ich spłaty przy braku opisania w umowie przejrzyście i dla kontrahenta banku zrozumiale mechanizmu przeliczeń, a pozostawienie bankowi możliwości jednostronnego, arbitralnego oznaczania wskaźnika przeliczeniowego i w rezultacie wysokości zobowiązań kontrahenta uzasadniało powołanie w podstawie prawnej rozstrzygnięcia art. 353 1 k.c. i uznanie przede wszystkim z tych przyczyn i wobec sprzeczności z art. 69 ust. 1 pr. bank. i z art. 720 § 1 k.c. umów za nieważne. Do stwierdzenia nieważności umów prowadziła również ocena, jako niedozwolonych, zamieszczonych w nich postanowień przeliczeniowych. W orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych stwierdzano wielokrotnie, że mechanizm ustalania kursów waluty, który pozostawia bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula indeksacyjna, która nie zawiera jednoznacznej treści, w rezultacie pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. Określały, tudzież determinowały postanowienia przeliczeniowe umów główne świadczenia stron, za czym przemawia to, że ich wyeliminowanie z umów wykluczało realizację ich funkcji związanej z ryzykiem kursowym. Powinny były te postanowienia podlegać kontroli na gruncie unormowania art. 385 1 § 1 k.c. , gdyż nie zostały sformułowane jednoznacznie, skoro nie pozwalały kontrahentowi banku na oszacowanie równowartości we frankach wysokości udzielonych mu w złotych kredytu i pożyczki oraz uzależnionych od niej wysokości obciążających go w przyszłości świadczeń pozostawiając bankowi jednostronne ustalanie parametrów przeliczeniowych. Odwołanie się w postanowieniach umów o kredyt i pożyczkę do kursów walut obowiązujących w banku kredytującym oznacza naruszenie równowagi kontraktowej stron, skoro o mierniku przeliczeń decydować mógł jednostronnie kredytodawca/pożyczkodawca kształtując przez to wysokość własnych korzyści finansowych, a jednocześnie nieprzewidywalne dla kontrahenta koszty udzielonego mu kredytu/pożyczki. Za niedozwolone uznać ponadto należało postanowienia umowne przewidujące ustalenie równowartości w walucie obcej wypłaconych w złotych kwot kredytu i pożyczki na podstawie kursu kupna franka, a równowartości w walucie obcej rat spłaty kredytu i pożyczki w złotych według kursu sprzedaży franka. Naruszały te postanowienia w sposób rażący równowagę kontraktową stron na niekorzyść konsumenta, a także dobre obyczaje, które nakazują aby koszty przez niego ponoszone w związku z zawarciem i wykonaniem umowy stanowiły zapłatę za korzyść, jaką mu ta umowa przynosi, wiązały się z nią i z niej wynikały. Tymczasem umowy przewidując zastosowanie kursu kupna franka dla ustalenia równowartości kwot udzielonego kredytu i pożyczki, a kursu jego sprzedaży dla określenia salda zobowiązań kredytobiorcy/pożyczkobiorcy i wysokości obciążających go rat zastrzegała bankowi dodatkowy zysk powodując nieuzasadniony, oderwany od indeksacji i kwot uzyskanych kapitałów kredytu i pożyczki, wzrost zobowiązań kredytobiorcy/pożyczkobiorcy. Niezależnie od zmian kursu waluty stanowiącego podstawę indeksacji, a nawet przy założeniu, że kurs ten w ogóle nie ulegnie zmianie w trakcie wykonywania umów, nakładały umowy na kredytobiorcę/pożyczkobiorcę obowiązek zapłaty z tytułu kapitału kredytu i pożyczki kwot wyższych, niż przez niego uzyskane i odsetek od nadwyżki przewyższającej kwotę udzielonego mu kredytu i pożyczki. Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe , przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Według zaś art. 720 § 1 k.c. , przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. Oparcia w tych przepisach nie znajdowały postanowienia umów, po myśli których kredytobiorca/pożyczkobiorca zobowiązany był do zwrotu bankowi nie tylko kwot wykorzystanego kredytu i pożyczki wraz z odsetkami oraz do zapłaty prowizji i innych opłat ale również do zapłaty kwot przewyższających sumy środków pieniężnych oddanych mu do dyspozycji, mianowicie nadwyżki wynikającej z zastosowania do wyliczeń z jednej strony kursów kupna waluty, z drugiej kursów jej sprzedaży i odsetek od tej nadwyżki. Stosownie do art. 385 1 § 2 k.c. , jeżeli postanowienie umowy zgodnie z jego § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Przepis ten wraz z pozostałymi dotyczącymi nieuczciwych postanowień umownych stanowi implementację do krajowego systemu prawnego dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, z uwzględnieniem jej treści podlegał przeto zastosowaniu w sprawie wobec stwierdzenia w umowach niedozwolonych postanowień. Art. 6 ust. 1. dyrektywy nałożył na Państwa Członkowskie obowiązek zapewnienia, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Wykluczając co do zasady możliwość dokonania przez sąd krajowy zmiany nieuczciwych warunków umowy w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zwraca się uwagę, że działania sądu krajowego w razie stwierdzenia klauzuli abuzywnej mają mieć charakter sankcyjny, co oznacza osiągnięcie swoistego skutku zniechęcającego profesjonalnych kontrahentów, zawierających umowy z konsumentami do przewidywania w umowach z nimi nieuczciwych postanowień umownych, skutek ten nie mógłby zostać osiągnięty gdyby umowa mogła zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy przez wprowadzenie do umowy warunków uczciwych, kontrahent konsumenta niczym by bowiem nie ryzykował narzucając nieuczciwe postanowienia umowne, skoro mógłby liczyć na to, że sąd uzupełni umowę przez wprowadzenie uczciwych warunków, które powinny być przez niego zaproponowane od razu ( wyrok SN z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18 i tam powołane orzecznictwo ). Niezasadnie przeto postuluje pozwany w apelacji uzupełnienie umów na wypadek uznania ich postanowień przeliczeniowych za niedozwolone. W wyroku z 18 listopada 2021 r. C-212/20 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazał, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. Przepis art. 65 k.c. nie mógł zatem służyć sanacji niedozwolonych postanowień badanej umowy. Powołany w apelacji przepis art. 358 § 2 k.c. nie obowiązywał w dacie zawarcia przez strony umów, możliwość jego zastosowania w sprawie można by rozważać tylko w celu uniknięcia stwierdzenia nieważności umów w interesie konsumenta, powód ustalenia nieważności umów domagał się w sprawie świadomy konsekwencji takiego stwierdzenia. Po usunięciu z umów zawartych przez strony niedozwolonych postanowień obowiązywanie ich w dalszym ciągu nie jest możliwe. Wyłączenie mechanizmu przeliczeń i pominięcie odesłania do kursu kupna franka czyni niemożliwym określenie w walucie obcej równowartości kwot kredytu i pożyczki udzielonych w złotych kredytobiorcy/pożyczkobiorcy, tym samym odpada realizacja funkcji umowy o kredyt/pożyczkę w złotych nominowanych do franka. Bez zastosowania przewidzianego w umowach narzędzia nominacji (waloryzacji) nie da się też określić wysokości zobowiązań kredytobiorcy/pożyczkobiorcy płatnych w złotych jako równowartości raty w walucie obcej ale uzależnionych od określonych we frankach kwot kapitału kredytu/pożyczki ani ustalić salda jego zobowiązań wobec banku. Skoro bez niedozwolonych postanowień dotyczących sposobu waloryzacji kredytu/pożyczki umowy nie mogą dalej funkcjonować w obrocie prawnym ze względu na brak istotnych elementów, zachodziły podstawy do stwierdzenia ich nieważności w oparciu o art. 58 § 1 k.c. Nie znajdowała w sprawie zastosowania powołana w apelacji ustawa z 9 października 2015 r. określająca zasady przyznawania wsparcia finansowego osobom zobowiązanym do spłaty kredytu. Nie naruszył Sąd Okręgowy, jak utrzymuje apelacja, art. 5 ust. 2 pkt 7 i 10 pr. bank. zaliczających do czynności bankowych prowadzenie skupu i sprzedaży wartości dewizowych oraz pośrednictwo w dokonywaniu przekazów pieniężnych oraz rozliczeń w obrocie dewizowym ani art. 111 ust. 1 pkt 4 pr. bank., zgodnie z którym bank obowiązany jest ogłaszać w miejscu wykonywania czynności w sposób ogólnie dostępny stosowane kursy walutowe. Rzecz w sprawie nie polegała na stwierdzeniu możliwości banku współkształtowania wysokości świadczeń stron umowy i realizacji przez stronę pozwaną obowiązku ogłaszania stosowanych kursów walutowych lecz chodziło o przejrzystość zasad ustalania kursów. Powód miał, rzecz jasna, interes prawny, w rozumieniu art. 189 k.p.c. , w żądaniu ustalenia nieważności umów, które wiązać go miały ze stroną pozwaną do 2029 i 2027 r., gdyż rozstrzygnięcie o tym żądaniu uchylić mogło niepewność co do jego sytuacji prawnej wobec kwestionowania postanowień umów oraz spór stron odnośnie do wymagalnych w przyszłości roszczeń banku, a także stwarzać podstawę rozliczeń stron dotyczących świadczeń już spełnionych. Świadczenie spełnione w wykonaniu umowy, której nieważność stwierdzono, jest świadczeniem nienależnym w myśl art. 410 § 2 k.c. , gdyż odpadła jego podstawa. Ten, kto jej spełnił, może żądać zwrotu, choćby był równolegle dłużnikiem kontrahenta. W świetle § 1 art. 410 k.c. samo spełnienie świadczenia nienależnego jest źródłem roszczenia zwrotnego przysługującego zubożonemu niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie spełnione świadczenie wzbogaciło osobę, na rzecz której świadczenie zostało spełnione. Fakt spełnienia takiego świadczenia wypełnia przesłankę zubożenia po stronie świadczącego, a jego uzyskanie przesłankę wzbogacenia po drugiej stronie. Uzyskanie w wykonaniu nieważnej umowy przez kredytobiorcę/pożyczkobiorcę świadczenia otwiera możliwość dokonania potrącenia przez kredytodawcę/pożyczkodawcę. Niezasadnie podważa skarżący wysokość zasądzonych roszczeń zwrotnych wskazując, że powód spłaty kredytu i pożyczki dokonywał w złotych i we frankach, a kwota środków uiszczonych przez niego w złotych jest niższa od zasądzonej w wyroku. Wysokość roszczeń zwrotnych określił powód opierając się na wykazach zarejestrowanych spłat sporządzonych przez pozwany bank. Wobec nieważności umów kredytowej i pożyczki świadczenia spełnione przez każdą ze stron w ich wykonaniu podlegają zwrotowi, jako nienależne. Podstawę prawną żądania zwrotu stanowi art. 410 § 2 w związku z art. 405 k.c. Strony są względem siebie w rezultacie ustalenia nieważności umów jednocześnie dłużnikami i wierzycielami. Przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze, obie wierzytelności stały się wymagalne i mogły być dochodzone przed sądem. Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego stwierdzić należało, że spełnione zostały przesłanki warunkujące potrącenie wierzytelności określone w art. 498 § 1 k.p.c. , mianowicie, że skutek materialnoprawny i procesowy odniosło oświadczenie o potrąceniu, wymagane przez art. 499 k.c. , złożone przez stronę pozwaną. Uprawnienie pełnomocnika pozwanego do składania w jego imieniu oświadczeń materialnoprawnych wynika z treści dokumentu pełnomocnictwa. Pismo zawierające oświadczenie o potrąceniu wierzytelności skierował pozwany bezpośrednio do powoda, zatem bezprzedmiotowe było zastrzeżenie Sądu Okręgowego odnośnie do braku uprawnienia pełnomocnika powoda do odbioru w zastępstwie mocodawcy oświadczeń o charakterze materialnoprawnym. Skuteczne mogło być jednakże wyłącznie oświadczenie pozwanego o potrąceniu wierzytelności z tytułu udzielonych powodowi kapitałów kredytu i pożyczki, w sumie 499 187,93 zł. Podważyć bowiem należało istnienie także przedstawionej do potrącenia przez pozwanego wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za korzystanie przez powoda z kapitałów kredytu i pożyczki. Proponując konsumentowi zawarcie umowy zawierającej postanowienia nieuczciwe przedsiębiorca nie może odnieść z niej korzyści również pod postacią wynagrodzenia za korzystanie z udostępnionych kontrahentowi w wykonaniu takiej umowy środków pieniężnych. Stosownie do art. 498 § 2 k.c. wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się wzajemnie do wysokości wierzytelności niższej. W rezultacie zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia wierzytelności o zwrot kapitałów i umorzenia obu wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej zasądzeniu od pozwanego na rzecz powoda z tytułu zwrotu świadczeń spełnionych na rzecz banku podlegała kwota 56 068,89 zł Zarzut potrącenia wierzytelności o zwrot kapitałów kredytu i pożyczki mógł pozwany zgłosić na wypadek nie podzielenia przez sąd jego głównej argumentacji skierowanej przeciwko uznaniu umów kredytu i pożyczki za nieważne. Konsekwencją stwierdzenia nieważności umów powinien być natomiast zwrot świadczeń spełnionych przez każdą ze stron w ich wykonaniu. Wobec panującej w orzecznictwie tzw. teorii dwóch kondykcji przy rozliczeniu nieważnej umowy zadość swojemu roszczeniu o zwrot kapitału w procesie wytoczonym mu przez kredytobiorcę o zwrot świadczeń bank może uczynić m. in. przez zgłoszenie zarzutu potrącenia. Tego prawa nie może go pozbawić podważanie w procesie żądania ustalenia nieważności umowy. Odpowiada prawu i zasadom słuszności aby strony w związku ze stwierdzeniem nieważności umów dokonały wzajemnie zwrotu świadczeń, jakie kontrahent spełnił w jej wykonaniu. Nie uznając za słuszne żądania zwrotu świadczeń otrzymanych w wykonaniu umów, o których ustalenie nieważności wniósł powinien powód liczyć się z obowiązkiem zwrotu pozwanemu kosztów procesu w zakresie, w jakim ze swoim żądaniem zapłaty uległ. Uwzględniając fakt, że kluczowe w sprawie było rozstrzygnięcie w przedmiocie ważności umów, a powód ze swoim żądaniem uległ w zakresie, w jakim skuteczny okazał się zarzut potrącenia zgłoszony przez pozwanego na wypadek nie podzielenia jego zarzutów przeciwko uznaniu umów za nieważne doszedł Sąd odwoławczy do wniosku, że koszty postępowania w obu instancjach pozwany powinien ponieść w 2/3, a powód w 1/3. Z tych przyczyn orzekł Sąd Apelacyjny jak w sentencji wyroku na podstawie art. 386 § 1 i 385 k.p.c. , o kosztach postępowania w obu instancjach po myśli art. 100 k.p.c. SSO Tomasz Tatarczyk