I ACa 1015/19

Sygn. akt I ACa 1015/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 lutego 2022 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Anna Bohdziewicz Sędziowie : SA Tomasz Ślęzak SO Tomasz Tatarczyk (spr) Protokolant : Judyta Jakubowska po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 2022 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa J. B. przeciwko U. B. o zapłatę na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 9 sierpnia 2019 r., sygn. akt I C 451/15 1) 
        uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1) w części zasądzającej ustawowe odsetki za opóźnienie i w tym zakresie umarza postępowanie; 2) 
        zmienia zaskarżony wyrok : a) 
        w punktach 1) i 2) w ten sposób, że w miejsce kwoty 117 627,54 zł zasądza kwotę 259 880 ( dwieście pięćdziesiąt dziewięć tysięcy osiemset osiemdziesiąt ) złotych, b) 
        w punkcie 4) w ten sposób, że zasądza od pozwanej na rzecz powoda 3 608,50 ( trzy tysiące sześćset osiem złotych i 50/100 ) złotych z tytułu kosztów procesu, c) 
        przez dodanie punktu 5) o treści : nakazuje pobrać na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej od powoda z zasądzonego na jego rzecz roszczenia 5 350 ( pięć tysięcy trzysta pięćdziesiąt ) złotych z tytułu kosztów sądowych; 3) 
        oddala obie apelacje w pozostałej części; 4) 
        zasądza od pozwanej na rzecz powoda 6 156 ( sześć tysięcy sto pięćdziesiąt sześć ) złotych z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego; 5) 
        nakazuje pobrać od powoda z zasądzonego na jego rzecz roszczenia na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej 4 207 ( cztery tysiące dwieście siedem ) złotych i na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w Katowicach 817,70 ( osiemset siedemnaście i 70/100 ) złotych z tytułu kosztów sądowych. SSO Tomasz Tatarczyk SSA Anna Bohdziewicz SSA Tomasz Ślęzak Sygn. akt I ACa 1015/19 UZASADNIENIE Wyrokiem z 9 sierpnia 2019 r. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej zasądził od pozwanej na rzecz powoda 117 627,54 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 27 sierpnia 2014 r., oddalił powództwo w pozostałej części, nadał wyrokowi odnośnie do kwoty 60 000 zł rygor natychmiastowej wykonalności, zasądził od powoda na rzecz pozwanej 2 309,44 zł z tytułu kosztów procesu. Sąd ustalił, że strony przed zawarciem małżeństwa w 2004 r. zawarły umowę majątkową wprowadzającą rozdzielność majątkową w ich małżeństwie. Od 2000 r. zamieszkały razem w mieszkaniu pozwanej. W 2001 r. urodziło im się pierwsze dziecko. W dniu 23 stycznia 2004 r. pozwana zaciągnęła kredyt w banku w kwocie 44 800 zł na sfinansowanie zakupu działki budowlanej w J. . Ze środków uzyskanych z tytułu kredytu zakupiła za cenę 46 000 zł działkę. W dniu 30 sierpnia 2007 r. zaciągnęła pozwana kredyt w banku w kwocie 87 662,26 zł z przeznaczeniem na spłatę kredytu z 2004 r. i pokrycie kosztów budowy domu jednorodzinnego. Kredyt ten spłacała pozwana. Strony zaciągnęły pożyczkę w wysokości 5 000 zł u ojca pozwanej, którą przeznaczyły na zakup bramy garażowej. Spłacona ta pożyczka została z kwoty 38 000 zł należnej pozwanej z tytułu spłaty udziału w spadku po ojcu. W dniu 31 lipca 2009 r. zaciągnęły strony kredyt w banku w wysokości 26 768,41 zł, który w części przeznaczony został na utrzymanie osób pracujących przy budowie domu. Kredyt ten spłacał powód. Pozyskiwał powód materiał na budowę domu. W tym celu zawarł on też umowę z (...) SA na rozbiórkę przystanku osobowego i z rozbiórki uzyskał cegły oraz więźbę dachową. W załadunku oraz czyszczeniu cegieł pomagała pozwana. Dom na działce zakupionej przez pozwaną budowany był systemem gospodarczym. W latach 2007-2009 wykonane zostały roboty ziemne, ławy, izolacje, w 2010 r. więźba dachowa z pokryciem, stolarka okienna, w 2011 r. roboty wykończeniowe i instalacyjne. Powód pracował na budowie, część prac wykonał samodzielnie, część przy pomocy zatrudnionych osób. Na budowie pracowała również pozwana. W styczniu 2011 r. strony przeprowadziły się do wybudowanego domu, po czym trwały w nim dalsze prace wykończeniowe. Uzyskane przez pozwaną środki pieniężne z tytułu działu spadku po ojcu w kwocie 1 368,70 dolarów amerykańskich i 38 000 złotych przeznaczone zostały w części pozostałej, po spłacie przeznaczonej na zakup bramy garażowej pożyczki, na budowę domu. Pozwana zatrudniona była w czasie budowy w charakterze nauczyciela, powód prowadził działalność gospodarczą, w której pomagała mu pozwana, otrzymywał świadczenie emerytalne, posiadał zadłużenie alimentacyjne i z tytułu działalności gospodarczej. W dniu 17 stycznia 2011 r. pozwana sprzedała spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego za cenę 140 000 zł, której część przeznaczyła na spłatę pożyczki zaciągniętej u siostry powoda na budowę domu, a pozostałą część na prace wykończeniowe w budynku. Całkowita wartość rynkowa prac związanych z budową i wykończeniem domu wyniosła 156 479,24 zł, w tym wartość prac wykonanych przez powoda - 117 627,54 zł. Wartość materiałów użytych do budowy i wykończenia domu wyniosła 241 039,03 zł, a wartość sprzętu - 13 392,43 zł. Sąd wyjaśnił, że przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie wskazują zasad rozliczeń między małżonkami pozostającymi w ustroju rozdzielności majątkowej. Do rozliczeń takich znajdują zastosowanie reguły ogólne, w tym przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Małżonek, który swoją aktywnością i zaangażowaniem finansowym współtworzył majątek drugiego małżonka pozostając z nim w rozdzielności majątkowej może domagać się rozliczenia i przywrócenia równowagi ekonomicznej na podstawie art. 405 i n. k.c. W ocenie Sądu, wystąpiły w sprawie przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia po stronie pozwanej. Uzyskała ona jako właścicielka nieruchomości gruntowej korzyść majątkową dzięki zaangażowaniu powoda w wykonanie robót budowlanych, co pozwoliło jej zaoszczędzić wydatków inwestycyjnych. Wartość tej korzyści odpowiadała określonym według cen rynkowych kosztom wykonania robót. W oparciu o opinię biegłego ustalił Sąd procentowo wielkość udziału powoda w realizacji prac poszczególnych etapów inwestycji. Opinia posłużyła też do ustalenia wartości całości prac budowlanych i wykończeniowych, wartości materiałów i sprzętu użytych do budowy. Za niewykazane uznał Sąd poniesienie przez powoda z własnego majątku nakładów finansowych na budowę domu. Zasądził na jego rzecz od pozwanej kwotę 117 627,54 zł stanowiącą wartość prac wykonanych przez powoda w związku z budową domu. Uwzględnił przy tym unormowanie art. 322 k.p.c. Odsetki zasądził od daty pisma, w którym pozwana odmówiła zapłaty powodowi należności w odpowiedzi na wezwanie, jakie on do niej skierował. Nie znalazł podstaw do zastosowania w sprawie art. 320 k.p.c. przez rozłożenie zasądzonego świadczenia na raty zgodnie z wnioskiem pozwanej. Za nieuzasadniony uznał zgłoszony przez nią zarzut potrącenia wierzytelności z tytułu bezumownego korzystania przez powoda z jej lokali mieszkalnych. Wobec uznania przez pozwaną roszczenia powoda do wysokości kwoty 60 000 zł nadał wyrokowi w części zasądzającej tę kwotę rygor natychmiastowej wykonalności w oparciu o art. 333 § 1 pkt 2 k.p.c. O kosztach procesu orzekł po myśli art. 100 k.p.c. Wyrok ten zaskarżyły obie strony. Powód w apelacji zarzucił naruszenie art. 233 k.p.c. przez dokonanie dowolnej oceny dowodów, tj. odmówienie mu wiarygodności w zakresie, w jakim podał w trakcie przesłuchania, że płacił z własnych pieniędzy za część materiałów przeznaczonych na budowę domu, uznanie w pełni za wiarygodne zeznań pozwanej, podczas gdy jak wskazał powód, zabrała ona wszelką jego dokumentację i swe zeznania oparła na informacjach zgromadzonych przez powoda, podawała ona informacje, których nie mogła znać z innego źródła poza notatkami powoda, nadto twierdziła, że samodzielnie finansowała budowę oraz koszty życia rodziny, podczas gdy powód uzyskiwał w tym czasie dochody i dokonywał wielu zakupów na budowę, uznanie opinii biegłego za prawidłową, rzetelną, podczas gdy zawiera ona poglądy biegłego, który wszedł w kompetencje sądu samodzielnie określając, ile pracy wykonał procentowo powód uzasadniając, że korzystał z akt, a w szczególności z zeznań świadków, błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że udział powoda w wykonaniu prac budowlanych wynosił 80% w latach 2007-2009, 90% w roku 2010, 70% w roku 2011, podczas gdy zakres pracy powoda to 90% ogółem w całej budowie oraz na przyjęciu, że wartość prac powoda stanowi kwota 117 627,54 zł przy wyliczeniu całości prac na 156 479,24 zł, podczas gdy wartość prac powoda to 200 000 zł, naruszenie art. 227 i 278 k.p.c. przez oddalenie wniosków powoda o powołanie innego biegłego z zakresu budownictwa, wyceny nieruchomości, kosztorysowania i rozliczania robót budowlanych, naruszenie art. 328 k.p.c. przez brak odniesienia się w uzasadnieniu wyroku szczegółowo do poszczególnych zakresów prac powoda oraz poszczególnych zeznań świadków na temat zakresu prac wykonanych osobiście przez powoda; domagał się skarżący zmiany wyroku przez uwzględnienie powództwa w całości, tj. zasądzenie od pozwanej na jego rzecz 345 000 zł z odsetkami od 27 sierpnia 2014 r., zasądzenia kosztów postępowania lub uchylenia wyroku i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Pozwana zarzuciła w apelacji obrazę prawa materialnego - art. 5 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że jej roszczenie dotyczące zwrotu kosztów utrzymania powoda w trakcie trwania małżeństwa jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i w konsekwencji nieuwzględnienie zgłoszonego zarzutu potrącenia, art. 405 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że pozwana osiągnęła korzyść w wyniku wykonania przez powoda prac niepotrzebnych i wynikających z niewłaściwej organizacji procesu budowlanego ale zwiększających jego udział w ogóle wykonanych prac, sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym przez ustalenie, że powód przeznaczał osiągane przez siebie dochody na utrzymanie rodziny, podczas gdy z przeprowadzonego postępowania dowodowego wynika, że to pozwana finansowała w całości budowę domu, jego utrzymanie, wyżywienie rodziny oraz regulowała zaciągnięte przez powoda kredyty, co w konsekwencji doprowadziło do przyjęcia, że dochodzenie przez pozwaną zwrotu kosztów utrzymania powoda jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, naruszenie art. 320 k.p.c. przez nieuwzględnienie wniosku pozwanej o rozłożenie świadczenia na raty, podczas gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że pozwana znajduje się obecnie w szczególnie trudnej sytuacji i boryka się z trudnościami finansowymi; domagała się skarżąca zmiany wyroku przez oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda kosztów procesu, ewentualnie rozłożenie świadczenia na raty, zasądzenia od powoda kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje : Ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, wyżej przywołane, są prawidłowe, znajdują oparcie w zebranych dowodach, należało je podzielić przyjmując za własne. Nie można natomiast zgodzić się ze stwierdzeniem tego Sądu zawartym w dalszej części uzasadnienia wyroku, gdzie dokonał on oceny prawnej żądań stron, że udział powoda w inwestycji polegał wyłącznie na wykonywaniu przez niego samodzielnie bądź przy pomocy innych osób robót budowlanych, a nie angażował on własnych środków finansowych w celu pokrycia kosztów wzniesienia i wykończenia domu na działce stanowiącej własność pozwanej. W tym zakresie zarzuty apelacji powoda wniesionej w jego imieniu przez pełnomocnika i uzupełnionej osobistym pismem powoda z 28 września 2019 r. uznać należało za uzasadnione. Nie zachodziły bowiem podstawy do odmówienia wiarygodności zeznaniom powoda, w których wskazał on, że część wydatków budowlanych poniósł z własnych środków. Strony będąc w związku małżeńskim zdecydowały się wybudować dla potrzeb ich rodziny dom na działce stanowiącej wyłącznie własność pozwanej. W czasie realizacji inwestycji prowadziły strony wspólne gospodarstwo domowe, ponosiły opłaty mieszkaniowe, własne koszty utrzymania, koszty utrzymania i wychowania ich dwojga małoletnich dzieci. Pozostając w ustroju rozdzielności majątkowej mieli małżonkowie wspólne wydatki bieżące oraz inwestycyjne i je pokrywały. Pozwana zatrudniona była w charakterze nauczyciela, powód otrzymywał świadczenia emerytalne i prowadził działalność gospodarczą, w której pomagała mu pozwana. Nie wynika z zebranych w sprawie dowodów, by korzystały strony z odrębnych budżetów zasilanych wyłącznie dochodami każdej z nich i stanowiących źródła ponoszenia wydatków. Przeciwnie, skłaniają te dowody do wniosku, że budżet rodziny stron zasilany był ich dochodami i służył ponoszeniu wydatków bieżących oraz inwestycyjnych. Nie zachodzi zarzucana w apelacji pozwanej sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z zebranym materiałem dowodowym polegająca na przyjęciu, że dochody powoda służyły utrzymaniu rodziny. Dowody zgromadzone w sprawie nie pozwalają przyjąć w ślad za twierdzeniami pozwanej, że to ona finansowała w całości budowę domu, koszty utrzymania rodziny i regulowała zobowiązania zaciągnięte przez powoda. Nie osiągała pozwana dochodów umożliwiających ponoszenie wszystkich bieżących kosztów utrzymania rodziny, całości wydatków inwestycyjnych i regulowanie zobowiązań powoda. Dochody osiągał również powód z tytułu świadczeń emerytalnych i działalności gospodarczej, w której prowadzeniu pozwana mu pomagała, byłaby ta pomoc niecelowa, gdyby działalność miała nie przynosić wymiernych finansowo efektów. Poza dochodami bieżącymi dysponowały strony środkami pieniężnymi uzyskanymi z tytułu kredytów, pożyczek, sprzedaży prawa do lokalu mieszkalnego. Za przekonujący trudno natomiast uznać zarzut apelacji powoda, zgodnie z którym za niewiarygodnością zeznań pozwanej dotyczących realizacji inwestycji miałby przemawiać fakt, że oparła je ona na dokumentach zabranych powodowi, zawierających jego notatki, świadczyć by to bowiem musiało przeciwko prawdziwości tych dokumentów, a zapewne nie do tego zmierzał powód formułując ten zarzut w apelacji. Niezasadnie podważa skarżący uznanie za miarodajną podstawę ustaleń opinii biegłego. Dokonana przez Sąd Okręgowy ocena tego dowodu nie budzi żadnych zastrzeżeń. Specyfika opinii w zakresie, w jakim zadaniem biegłego było określenie wielkości udziału powoda w pracach budowlanych poszczególnych etapów realizacji inwestycji, polegała na potrzebie uwzględnienia w ustaleniach zeznań osób, które w budowie uczestniczyły. Nie wszedł biegły, jak zarzuca apelacja, w kompetencje sądu samodzielnie określając procentowo, ile pracy wykonał powód. Naturalnym było, że czerpał biegły informacje z akt sprawy, w tym z zeznań świadków w celu zrealizowania zadania zgodnie z zaleceniem sądu. Nie popełnił Sąd Okręgowy zarzucanego przez skarżącego błędu w ustaleniach faktycznych określając w oparciu o opinię biegłego procentowo wielkość udziału powoda w realizacji prac poszczególnych etapów inwestycji. Rzecz jasna, że ścisłe ustalenia w tym przedmiocie nie były możliwe. Zastosowanie w sprawie znajdował art. 322 k.p.c. Potrzeba dopuszczenia dowodu z opinii innego biegłego na okoliczność wartości prac budowlanych i wykończeniowych oraz wartości materiałów użytych do budowy nie zachodziła. Biegły W. C. kilkakrotnie w sprawie się wypowiadał wyjaśniając opinię w związku z zastrzeżeniami stron. Zasadnie uznał Sąd Okręgowy opinię tego biegłego za miarodajną podstawę ustaleń. Zarzut naruszenia prawa procesowego przez odmowę zasięgnięcia opinii innego biegłego na wskazane okoliczności jest nieuprawniony. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymogi art. 328 § 2 k.p.c. w brzmieniu sprzed zmiany, wskazał Sąd Okręgowy dowody, na których oparł ustalenia faktyczne, nie odmówił wiarygodności zeznaniom świadków, uwzględnił je w zakresie wystarczającym dla rozstrzygnięcia sprawy. Zasadnie za podstawę prawną rozstrzygnięcia przyjął Sąd Okręgowy przepisy regulujące bezpodstawne wzbogacenie, zawarte w art. 405 i n. k.c. Stwierdził, że jako właścicielka nieruchomości gruntowej uzyskała pozwana korzyść w związku z wniesieniem na tej nieruchomości budynku mieszkalnego staraniami obojga małżonków pozostających w rozdzielności majątkowej. Powód mógł domagać się zwrotu wartości korzyści uzyskanej przez pozwaną jego kosztem. Podstawy prawnej nie znajdowało żądanie powoda, które powtórzył on w piśmie uzupełniającym apelację, ustanowienia w budynku odrębnej własności lokali i przeniesienia na niego własności jednego z nich. Jako część składowa gruntu budynek trwale z nim związany dzieli los prawny gruntu. Nieruchomość gruntowa, na której strony wybudowały dom, stanowi wyłączną własność pozwanej. Nie przysługiwało powodowi roszczenie o przeniesienie na niego udziału w gruncie, który nierozerwalnie związany musiałby być z odrębną własnością lokalu. Nie można jednakże było podzielić stanowiska Sądu Okręgowego, że korzyść kosztem powoda uzyskała pozwana tylko przez jego zaangażowanie w wykonanie robót budowlanych. Za podstawę ustalenia wartości nakładów na nieruchomość pozwanej podlegającej zwrotowi na rzecz powoda przyjąć poza tym należało aktualną w chwili orzekania wartość budynku wzniesionego na gruncie pozwanej. Ustalił tę wartość Sąd Apelacyjny w oparciu o dowód z opinii biegłej ds. szacowania nieruchomości E. M. przeprowadzony w toku postępowania apelacyjnego. Wartość budynku według aktualnych cen i stanu, w jakim się on znajdował w chwili zaprzestania wspólnych nakładów stron na nieruchomość określiła biegła w opinii na 649 700 zł. W opinii uzupełniającej i ustnie podczas rozprawy apelacyjnej wyjaśniła biegła opinię odnosząc się do zastrzeżeń strony pozwanej. Wyjaśnienia biegłej były przekonujące; opinia sporządzona została prawidłowo w oparciu o oględziny nieruchomości, badanie rynku i wiadomości specjalne biegłej, należało przyjąć ją za miarodajną podstawę ustalenia wartości budynku. Jak ustalił Sąd Okręgowy, w 2004 r. pozwana zaciągnęła kredyt w kwocie 44 800 zł na zakup działki. Według odpowiedzi na pozew, raty kredytu do sierpnia 2007 r. wynosiły około 270 zł miesięcznie. Jak należało przyjąć, chodziło przy tym o ratę kapitałową, gdyż z odsetkami należność była wyższa, co wynika z treści zawiadomień banku, zawartych w aktach sprawy na kartach 136 i n., więc ustalając na podstawie zawiadomienia banku z 16 kwietnia 2004 r., że spłacie kredyt podlegał w ratach począwszy od marca 2004 r., ustalić należało, że do dnia 30 września 2007 r., czyli uzyskania środków z drugiego kredytu, pozwana zapłaciła 43 raty kapitałowe po 270 zł, czyli w sumie 11 610 zł. W chwili zawarcia przez pozwaną drugiej umowy o kredyt, do spłaty z umowy pierwszej pozostawał zatem kapitał wynoszący 33 190 zł (44 800 zł – 11 610 zł = 33 190 zł ). Kolejno ustalił Sąd Okręgowy, że zaciągnięty przez pozwaną w 2007 r. kredyt w kwocie 87 662,26 zł i przez nią spłacany przeznaczony został na spłatę pozostałej kwoty kredytu z 2004 r., a w pozostałej części na koszty budowy domu. Wobec tego przyjąć należało, że z kredytu zaciągniętego w 2007 r. na koszty budowy domu wydatkowała pozwana 54 472,26 zł ( 87 662,26 zł – 33 190 zł ). Pożyczka zaciągnięta u ojca pozwanej w kwocie 5 000 zł, przeznaczona na zakup bramy garażowej do budowanego przez strony domu, spłacona została, jak ustalił Sąd Okręgowy, ze środków uzyskanych przez pozwaną z tytułu spłaty udziału w spadku po ojcu. Środki te wynosiły 1 368,70 USD oraz 38 000 zł i przeznaczone zostały w pozostałej po spłacie pożyczki części na pokrycie kosztów budowy, więc w sumie na te koszty ze środków uzyskanych ze spadku wydała pozwana, jak ustalił Sąd Okręgowy, 42 000 zł. Z tytułu sprzedaży spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego uzyskała pozwana 140 000 zł, z czego 15 000 zł przeznaczyła na spłatę pożyczki zaciągniętej u siostry powoda na pokrycie kosztów budowy domu, a pozostałą część bezpośrednio na koszty budowy i wykończenia domu. Wynika to z ustaleń Sądu Okręgowego i przeprowadzonej w motywach zaskarżonego wyroku symulacji kosztów budowy i dochodów pozwanej. W sumie więc ze źródeł wyżej wskazanych poniosła pozwana koszty budowy domu wynoszące 236 472,26 zł ( 54 472,26 zł + 42 000 zł + 140 000 zł ). Kredyt zaciągnięty w kwocie 26 768,41 zł, przeznaczony został, co wynika w szczególności z zeznań powoda, w całości na pokrycie kosztów budowy domu. Kredyt ten spłacał powód do 2017 r. Wbrew temu, co przyjął Sąd Okręgowy, a co podważył powód w apelacji, pozyskania przez niego materiałów budowlanych z rozbiórki przystanku kolejowego nie należało rozliczyć jako wkładu pracy w budowę domu, lecz jako nakład finansowy. Uwzględnieniu podlegała jednakże wyłącznie wartość cegieł uzyskanych z rozbiórki przystanku dokonanej w oparciu o umowę zawartą przez powoda z (...) SA . Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał na ustalenie, w jakim zakresie pozyskana z rozbiórki przystanku więźba dachowa mogła być i została wykorzystana do budowy przez strony domu mieszkalnego. Pozwana temu zaprzeczyła twierdząc, że więźba ta do pokrycia dachu nowego budynku nie nadawała się. Wartość cegieł pochodzących z rozbiórki przystanku i użytych do budowy domu na działce pozwanej ustalić należało w oparciu o kosztorys stanowiący załącznik opinii biegłego W. C. na 9 083,98 zł. W sumie więc w sposób wyżej wskazany poniósł powód koszty budowy domu wynoszące 35 852,39 zł ( 26 768,41 zł + 9 083,98 zł ). Jak ustalił Sąd Okręgowy, całkowita wartość rynkowa prac związanych z budową i wykończeniem domu wyniosła 156 479,24 zł, w tym wartość rynkowa prac wykonanych przez powoda przy budowie - 117 627,54 zł. Wartość materiałów użytych do budowy i wykończenia domu ustalił ten Sąd na 241 039,03 zł, a wartość sprzętu na 13 392,43 zł. W sumie koszty budowy domu wyniosły zatem 410 910,70 zł ( 156 479,24 zł + 241 039,03 zł + 13 392,43 zł ). Po odliczeniu wynoszącej 117 627,54 zł wartości rynkowej prac wykonanych przy budowie przez powoda do pokrycia pozostawały koszty robót w kwocie 38 851,70 zł ( 156 479,24 zł – 117 627,54 zł ). Więc nakłady finansowe stron na pokrycie kosztów budowy wyniosły 293 283,16 zł ( 38 851,70 zł + 241 039,03 zł + 13 392,43 zł ), w tym, co wynika z ustaleń przywołanych wcześniej, nakład pozwanej wyniósł 236 472,26 zł, a nakład powoda 35 852,39 zł. Uwzględniając również wcześniej przywołany fakt prowadzenia przez strony w czasie realizacji inwestycji wspólnego gospodarstwa domowego, ponoszenia przez nie opłat mieszkaniowych, własnych kosztów utrzymania, kosztów utrzymania i wychowania małoletnich dzieci, przyjąć należało, że pozostałą część nakładów finansowych na budowę domu wynoszącą 20 958,51 zł (293 283,16 zł – 236 472,26 zł – 35 852,39 zł ) poniosły strony w równych częściach, czyli po 10 479,25 zł. Koszty budowy domu wynoszące 410 910,70 zł pokryła zatem pozwana nakładami finansowymi w kwocie 246 951,51 zł ( 236 472,26 zł + 10 479,25 zł ), co stanowi 60% tych kosztów, udział powoda w kosztach budowy polegający na wykonaniu prac budowlanych i nakładach finansowych wyniósł natomiast 163 959, 18 zł ( 117 627,54 zł + 35 852,39 zł + 10 479,25 zł ), co stanowi 40% tych kosztów. Wartość korzyści uzyskanej przez pozwaną kosztem powoda podlegającej zgodnie z art. 405 k.c. zwrotowi na jego rzecz wyraża przeto kwota stanowiąca 40% aktualnej wartości budynku oszacowanej na 649 700 zł, czyli kwota 259 880 zł. Powództwo w części zawierającej żądanie zapłaty tej kwoty należało uwzględnić, w zakresie pozostałym zaś oddalić. Dlatego apelacja powoda odniosła częściowy skutek w postaci zmiany wyroku na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. , a w części pozostałej uległa oddaleniu po myśli art. 385 k.p.c. Stosownie do art. 321 § 1 k.p.c. sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Powód nie zawarł w pozwie żądania zasądzenia odsetek. Nie rozszerzył w tym zakresie pozwu w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji. O odsetkach orzekł przeto ten Sąd, mimo niezgłoszenia przez powoda takiego żądania. Rozszerzyć żądania pozwu nie mógł powód w postępowaniu apelacyjnym, gdyż wyłącza taką możliwość art. 383 k.p.c. Zgłoszone w apelacji powoda żądanie zasądzenia odsetek pozostawało zatem bezskuteczne. W części zasądzającej odsetki wyrok Sądu Okręgowego na skutek apelacji pozwanej podlegał zgodnie z art. 386 § 3 w związku z art. 355 k.p.c. uchyleniu a postępowanie umorzeniu. W pozostałej części apelacja pozwanej podlegała na podstawie art. 385 k.p.c. oddaleniu jako niezasadna. Nie pozwalał zebrany w sprawie materiał dowodowy na ustalenie, że wykonał powód na budowie prace niepotrzebne i wynikające z niewłaściwej organizacji procesu budowlanego, zatem oparty na tym twierdzeniu zarzut obrazy art. 405 k.c. jest chybiony. Jak już wskazano, nie zachodzi zarzucana w apelacji pozwanej sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z zebranym materiałem dowodowym polegająca na przyjęciu, że dochody powoda służyły utrzymaniu rodziny. Na tym zarzucie oparła pozwana w apelacji argumentację, że sprzeczne z zasadami współżycia społecznego nie jest jej żądanie dotyczące zwrotu kosztów utrzymania powoda. Zgłoszony przez nią w odpowiedzi na pozew zarzut potrącenia obejmował nie zwrot rzekomych kosztów utrzymania powoda lecz wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z lokali mieszkalnych do niej należących. Prawidłowo uznał to żądanie pozwanej Sąd Okręgowy za nieuzasadnione. Powód nie korzystał bowiem bezumownie z lokali mieszkalnych pozwanej, najpierw z zasobów spółdzielni mieszkaniowej, a następnie z lokalu znajdującego się w budynku wzniesionym na działce stanowiącej jej własność. W okresie objętym żądaniem zapłaty wynagrodzenia strony pozostawały w związku małżeńskim. Korzystanie przez powoda z lokali mieszkalnych pozwanej wynikało ze stosunków prawno-rodzinnych i umowy użyczenia. Służyły te lokale zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych rodziny przez nich założonej. Eksmisja powoda orzeczona została, jak wynika z oświadczeń stron złożonych na rozprawie w dniu 26 lipca 2019 r., nieprawomocnie, żądaniem zapłaty wynagrodzenia objęty został okres wcześniejszy. Nie dostarczył zebrany w sprawie materiał dowodowy podstaw do przyjęcia, że w tym okresie powód tytułu prawnego do zajmowania lokalu mieszkalnego pozwanej nie posiadał. Niezależnie od tego, podzielić należało ocenę Sądu Okręgowego, że w realiach stanu faktycznego sprawy sprzeczne z zasadami współżycia społecznego pozostawało żądanie pozwanej zapłaty przez powoda wynagrodzenia za korzystanie z jej lokali mieszkalnych. Niesłusznie podważa pozwana w apelacji odmowę zastosowania w sprawie art. 320 k.p.c. Przepis ten umożliwia w szczególnie uzasadnionych wypadkach rozłożenie zasądzonego w wyroku świadczenia na raty. Zgodzić trzeba się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że taki wypadek w sprawie nie zachodził. Dochody bieżące pozwanej, na które ona wskazała, zapewne nie pozwalają jej na jednorazową, czy w krótkim czasie, spłatę zasądzonego świadczenia. Słusznie uwzględnił jednakże Sąd Okręgowy fakt posiadania przez pozwaną nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym, którego podział na dwie części jest możliwy. Ochrona usprawiedliwionego interesu powoda sprzeciwiała się rozłożeniu zasądzonego świadczenia na raty. Wyrok w części rozkładającej zasądzone świadczenie na raty ma charakter konstytutywny, określa sposób i terminy realizacji zobowiązania przez dłużnika w inny sposób aniżeli wynika z treści stosunku prawnego stanowiącego tytuł świadczenia. Pozwana wnosiła o rozłożenie świadczenia na roczne raty po 20 000 zł, co oznacza, że zasądzoną w drugiej instancji należność spłacać musiałaby powodowi przez 13 lat. Powód dostatecznie długo oczekuje na spełnienie świadczenia aby jego realizacja w ratach mogła rozciągać się na wiele kolejnych lat. O kosztach procesu poniesionych przez strony w obu instancjach orzekł Sąd Apelacyjny po myśli art. 100 k.p.c. Koszty te w pierwszej instancji wyniosły 14 434 zł, objęły wynagrodzenie za czynności zastępstwa prawnego pełnomocników ( 2 x 7 200 zł ) oraz opłaty za złożenie do akt sprawy dokumentów pełnomocnictwa ( 2 x 17 zł ); powód utrzymał się ze swoim roszczeniem w 75%, więc w takiej części koszty powinna ponieść pozwana, czyli w kwocie 10 825,50 zł, a poniosła pozwana koszty w kwocie 7 217 zł, różnicę wynoszącą 3 608, 50 zł powinna zwrócić powodowi. W drugiej instancji koszty poniesione przez strony z tytułu zastępstwa prawnego w zakresie apelacji powoda wyniosły 16 200 zł ( 2 x 8 100 zł ); powód utrzymał się ze swoim żądaniem w 63%, więc w tej części koszty powinna ponieść pozwana, czyli w kwocie 10 206 zł, a poniosła pozwana koszty w kwocie 8 100 zł, różnicę wynoszącą 2 106 zł powinna zwrócić powodowi. Apelacja pozwanej odniosła skutek w postaci uchylenia wyroku w części orzekającej o odsetkach i umorzenia w tym zakresie postępowania. Wobec oddalenia w pozostałej, zasadniczej, części apelacji pozwanej, powinna ona zwrócić powodowi koszty zastępstwa prawnego wynoszące 4 050 zł. W sumie zasądzeniu od pozwanej na rzecz powoda z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego podlegała zatem kwota 6 156 zł ( 2 106 zł + 4 050 zł ). Strony zostały zwolnione od kosztów sądowych, więc jedynie z zasądzonego na rzecz powoda roszczenia pobraniu podlegały te koszty w zakresie, w jakim powód uległ ze swoim roszczeniem, tj. w pierwszej instancji w 25%. Koszty sądowe w pierwszej instancji wyniosły 21 401,62 zł ( opłata od pozwu, której wobec zwolnienia od kosztów nie miał obowiązku uiścić powód, 17 250 zł oraz poniesione tymczasowo przez Skarb Państwa wydatki na opinię 4 151,62 zł ). Na podstawie art. 113 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z roszczenia zasądzonego na rzecz powoda ściągnięciu podlegało 25% tej kwoty, tj. 5 350 zł. W drugiej instancji powód uległ ze swoim roszczeniem w 37%, więc należało ściągnąć z roszczenia zasądzonego na jego rzecz 37% opłaty od jego apelacji wynoszącej 11 369 zł, od uiszczenia której był zwolniony, czyli 4 207 zł oraz 37% wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa na pokrycie kosztów opinii biegłej, które wyniosły 2 210 zł, tj. kwotę 817,70 zł. SSO Tomasz Tatarczyk SSA Anna Bohdziewicz SSA Tomasz Ślęzak