VI U 42/26

Sygn. akt. VI U 42/26 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 marca 2026 roku Sąd Okręgowy w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: Sędzia Katarzyna Błażejowska po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2026 roku w G. na posiedzeniu niejawnym sprawy z odwołania A. H. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G. o ponowne obliczenie emerytury i kapitału początkowego na skutek odwołania A. H. od dwóch decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w G. z dnia 13 listopada 2025 roku, znak: (...) z dnia 18 listopada 2025 roku, znak: (...) oddala odwołania. Sędzia Katarzyna Błażejowska Sygn. akt VI U 42/26 UZASADNIENIE Decyzją z 13 listopada 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. odmówił ubezpieczonej A. H. ponownego ustalania kapitału początkowego, wskazując, iż brak jest zmian w wysokości kapitału początkowego. Decyzją z dnia 18 listopada 2025r. organ rentowy odmówił ubezpieczonej przeliczenia emerytury w związku z wydaną decyzją odmawiającą ponownego obliczenia kapitału początkowego. Odwołania od obu decyzji złożyła ubezpieczona A. H. i zaskarżyła decyzje w całości. Zaskarżonym decyzjom zarzuciła w szczególności: a) 
        nierozpoznanie istoty sprawy oraz nierozpoznanie wniosku o przeliczenie emerytury złożonego na formularzu (...) w trybie art. 26c ustawy emerytalnej - poprzez wydanie rozstrzygnięć, które w ogóle nie odnoszą się do wskazanej podstawy prawnej i sedna żądania; b) 
        pozorne uzasadnienie decyzji, w szczególności decyzji z dnia 18 listopada 2025r., znak (...) , sprowadzające się do jednego zdania o braku podstaw do przeliczenia emerytury „w związku” z odmową ponownego ustalenia kapitału początkowego, bez przeprowadzenia jakiejkolwiek analizy przesłanek zastosowania art. 26c oraz bez odniesienia się do argumentacji przedstawionej we wniosku; c) 
        naruszenie podstawowych standardów prawidłowego postępowania administracyjnego w sprawach świadczeń z ubezpieczeń społecznych, polegające na braku rzetelnego wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, co uniemożliwia kontrolę instancyjną i sądową w zakresie, w jakim mój wniosek dotyczył art. 26c. Ubezpieczona wniosła o uchylenie zaskarżonych decyzji oraz o zobowiązanie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w G. do ponownego rozpoznania jej wniosku o przeliczenie emerytury w trybie art. 26c ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń z obowiązkiem merytorycznego ustosunkowania się do przesłanek zastosowania art. 26c oraz do argumentacji przedstawionej we wniosku. Niezależnie od powyższego wniosła o przychylne rozstrzygnięcie odwołania na jej rzecz poprzez zastosowanie prokonstytucyjnej wykładni art. 26c ustawy emerytalnej na gruncie art. 2, art. 32 oraz art. 67 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - w trybie rozproszonej kontroli konstytucyjności względnie przedstawienia pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego - w taki sposób, aby mechanizm przewidziany tym przepisem nie prowadził do nieuzasadnionego i dyskryminującego wyłączenia jej z ochrony jako jednostki określonej grupy kobiet z tej samej kohorty wiekowej - wyłącznie z powodu braku członkostwa w OFE, przy ponoszeniu identycznego ciężaru składek emerytalnych. W uzasadnieniu odwołania odwołująca wskazała, że organ rentowy nie rozpoznał istoty żądania. Podnosiła, że jej wniosek dotyczył przeliczenia emerytury z zastosowaniem mechanizmu przewidzianego w art. 26c ustawy emerytalnej. Tymczasem w treści obu decyzji brak jest jakiegokolwiek merytorycznego odniesienia do art. 26c, a ponadto wskazała, że uzasadnienie decyzji jest zbyt ubogie, aby umożliwiało realną kontrolę sądową. Ubezpieczona podniosła, że w sprawach takich jak niniejsza dochodzi do systemowego i konstytucyjnie wadliwego wyłączenia określonej grupy kobiet spod mechanizmu przewidzianego w art. 26c ustawy emerytalnej. Zwróciła uwagę na dyskryminujący skutek praktyki polegającej na odmawianiu przeliczenia emerytury kobietom, które w latach 1999-2000 nie przystąpiły do OFE, wskazując, że jest to problem konstytucyjny w zakresie równego stosowania mechanizmów przeliczeniowych i waloryzacyjnych. W celu wykazania, że kwestionowana praktyka prowadzi do realnego, wymiernego i systemowego zróżnicowania sytuacji ubezpieczonych z tej samej kohorty wiekowej, ubezpieczona przedstawiła dowód „Zestawienie porównawcze emerytur członków OFE i nieczłonków OFE”. Zestawienie to przedstawia różnice w mechanizmach ustalania i waloryzacji świadczeń pomiędzy osobami, które były członkami OFE, a osobami, które do OFE nie przystąpiły, wskazując równocześnie na źródła danych (m.in. dokumenty ZUS, orzecznictwo oraz publikacje organów publicznych). Podniosła, że kobiety z jej kohorty wiekowej, niezależnie od tego, czy były członkiniami OFE, ponosiły ten sam ciężar składek potrącanych i odprowadzanych w systemie ubezpieczeń społecznych. Różnicowanie sytuacji wyłącznie z powodu sposobu alokacji tych środków (konto w I filarze w ZUS versus subkonto w ZUS) nie powinno prowadzić do odmiennego traktowania w zakresie mechanizmów waloryzacyjnych i przeliczeniowych po ukończeniu 65. roku życia, jeżeli skutkuje to nieproporcjonalnym i nieuzasadnionym zróżnicowaniem sytuacji świadczeniobiorczyń. Wskazała, że przy tym samym ciężarze składkowym, została pozbawiona możliwości skorzystania z mechanizmów, które ustawodawca przyznaje jej rówieśniczkom - byłym członkiniom OFE. W odpowiedzi na odwołania ZUS wniósł o ich oddalanie. W uzasadnieniu wskazał, że ubezpieczona (ur. (...) ) jest uprawniona do emerytury powszechnej wraz z rekompensatą od dnia 1 sierpnia 2020r. ZUS wskazał, że na jej wniosek z dnia 29 października 2025 r. złożony na formularzu (...) wydał zaskarżone decyzje odmawiające jej ponownego ustalenia kapitału początkowego i przeliczenia emerytury. ZUS wskazał, że w dniu 31 grudnia 2025r. wydał kolejną decyzję, którą odmówił jej ponownego przeliczenia emerytury w trybie art.26c ponieważ ubezpieczona nie należała do drugiego filaru emerytalnego OFE i nie miała przyznanej okresowej emerytury kapitałowej. W związku z czym organ rentowy nie dokonał przyznania emerytury docelowej po osiągnięciu wieku (...) lat. Odnośnie żądania przeliczenia emerytury w trybie art. 26c ustawy emerytalnej organ rentowy wskazał, że przepis art.26c ustawy emerytalnej dotyczy osób, które pobierały okresową emeryturę kapitałową, zatem nie ma zastosowania do ubezpieczonej. Sąd Okręgowy ustalił, co następuje: Ubezpieczona A. H. od dnia 1 sierpnia 2020r. uprawniana jest do emerytury w powszechnym wieku emerytalnym wraz z rekompensatą. Dowód: decyzja z dnia 17.09.2020r.- k. 16 akt ZUS. Ubezpieczona nie należało do OFE, nie została jej zatem przyznana po osiągnieciu powszechnego wieku emerytalnego okresowa emerytura kapitałowa. Bezsporne. Decyzjami z dnia 27 września 2021r., 3 lutego 2022 roku, z dnia 25 stycznia 2023r.oraz z dnia 23 stycznia 2025r. organ rentowy przeliczał emeryturę ubezpieczonej na podstawie art. 108 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dowód: decyzje w aktach ZUS na kartach: 21, 25, 31 i 33 tych akt. W dniu 29 października 2025 r. ubezpieczona złożyła wniosek w organie rentowym o ponowne obliczenie kapitału początkowego oraz o obliczenie świadczenia emerytalnej „z pominięciem art. 26c ustawy emerytalnej, gdyż przepis ten jest niekonstytucyjny”. Dowód: skan wniosku- k. 38 akt ZUS. W wyniku rozpoznania tego wniosku ZUS wydał zaskarżone w niniejszej sprawie decyzje. Niesporne. W dniu 18 grudnia 2025r. ubezpieczona złożyła odwołanie od obu decyzji, a jednocześnie złożyła w organie rentowym wniosek o jednoznaczne rozpoznanie jej wniosku o przeliczenie emerytury w trybie art. 26c ustawy emerytalnej oraz do merytorycznego odniesienia się do tego wniosku . Dowód: wniosek z 18 grudnia 2025r.- k. 43-43 v akt ZUS. W dniu 31 grudnia 2025r. organ rentowy wydał decyzję, którą odmówił ubezpieczonej prawa do przeliczenia jej emerytury w trybie art. 26 c ponieważ ubezpieczona nie należała do OFE i w związku z tym, nie miała przyznanej okresowej emerytury kapitałowej, brak było podstaw do przyznania jej z urzędu emerytury docelowej w trybie art. 26c ustawy emerytalnej. Dowód: decyzja z dnia 31.12.2025r.- k. 50 akt ZUS. Powyższy stan faktyczny był niesporny pomiędzy stronami i wynikał w całości z niekwestionowanych przez strony dokumentów, znajdujących się w aktach ZUS. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Odwołanie A. H. nie zasługiwało na uwzględnienie. Precyzyjnie swoje żądanie ubezpieczona sformułowała dopiero w odwołaniu od zaskarżonych decyzji. W odwołaniu ubezpieczona zażądała bowiem, aby ZUS w związku z ukończeniem przez nią (...) roku życia przeliczył jej emeryturę na podstawie art. 26 c ustawy emerytalnej, który to przepis dedykowany jest dla ubezpieczonych, którzy uprawnieni byli do emerytury kapitałowej, mimo, że ubezpieczona nigdy nie miała prawa do emerytury kapitałowej. Ubezpieczona w odwołaniu zarzuciła również, że ZUS w zaskarżonych decyzjach w ogóle nie odniósł się merytorycznie do złożonego przez nią w październiku wniosku o ponowne obliczenie emerytury, ograniczając się jedynie do lakonicznego stwierdzenia o braku podstaw do ponownego obliczenia emerytury. W szczególności ubezpieczona zarzuciła, że organ rentowy nie zawarł wywodów i argumentacji prawnej odnośnie powodów niezastosowania w jej przypadku do obliczenia emerytury w związku z ukończeniem przez nią 65 roku życia art. 26 c ustawy emerytalnej. Tymczasem w pierwotnym wniosku o przeliczenie emerytury z dnia 29 października 2025r., ubezpieczona wnosiła o ponowne obliczenia emerytury, jak to sformułowała w treści wniosku „ z pominięciem art. 26c ustawy emerytalnej, gdyż przepis ten jest niekonstytucyjny ”. Tak sformułowane żądanie – o obliczenie świadczenia z pominięciem niekonstytucyjnego art. 26c ustawy emerytalnej - sugerowało raczej, jakoby po pierwsze, ZUS wcześniej zastosował przy obliczeniu wysokości świadczenia odwołującej art. 26c ustawy emerytalnej, a po drugie, że przepis ten został uznany za niekonstytucyjny, a zarówno pierwsze jak i drugie nie miało miejsca. ZUS nie dokonywał z urzędu przeliczenia emerytury ubezpieczonej na podstawie art. 26 c ustawy emerytalnej, ponieważ nie była ona uprawniona do okresowej emerytury kapitałowej, a jeśli chodzi o konstytucyjność art. 26 c ustawy emerytalnej to w tym względzie brak jest orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzającego, że norma ta jest niekonstytucyjna. ZUS potraktował zatem wniosek ubezpieczonej jako zwykły wniosek o ponowne obliczenie emerytury. Podstawą ponownego obliczenia emerytury na wniosek ubezpieczonego jest art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Do wniosku z dnia 23 października 2025r. ubezpieczona nie załączyła żadnych nowych dowodów, nie powołała też żadnych nowych okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na wysokość kapitału początkowego czy emerytury, dlatego też ZUS wydał zaskarżone decyzje, odmawiając ubezpieczonej ponownego ustalania kapitału początkowego i obliczenia emerytury. Precyzyjnie swoje żądanie odnośnie sposobu, w jaki chciałaby, aby jej emerytura została ponownie obliczona, ubezpieczona sfomułowała dopiero w odwołaniu oraz niezależnie od niego - w nowym wniosku z dnia 18 grudnia 2025r., który to wniosek ZUS zresztą rozpoznał decyzją z dnia 31 grudnia 2025r., a ubezpieczona go nie zaskarżyła. Dopiero z odwołania ZUS mógł dowiedzieć się, że w istocie ubezpieczona żądała od niego działania przeciwnego, niż sformułowała to we wniosku z 29 października 2025r.- to jest, aby jej emeryturę obliczyć przy zastosowaniu art. 26c ustawy emerytalnej a nie z jego pominięciem. W tym miejscu przypomnieć należy, iż w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w sprawie z odwołania od decyzji organu rentowego, jej treść wyznacza przedmiot i zakres rozpoznania oraz orzeczenia sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (postanowienie SN z 13 maja 1999 r., II UZ 52/99, OSNAPiUS 2000 Nr 15, poz. 601). Jednak nie można tracić z pola widzenia, że przedmiot rozpoznania stanowi przede wszystkim żądanie (roszczenie procesowe) wnioskodawcy (ubezpieczonego). Biorąc pod uwagę zakres żądania ubezpieczonej zgłoszony we wniosku w kontekście wydanych na skutek tego wniosku decyzji, stwierdzić należy, że decyzje te były prawidłowe. Istotnie, ZUS nie zawarł w uzasadnieniach decyzji rozważań odnośnie art. 26c ustawy emerytalnej, jednak biorąc pod uwagę literalne brzmienie żądania ubezpieczonej zawarte we wniosku do ZUS, nie było ku temu podstaw. Skoro ubezpieczona domagała się, aby przepisu tego w jej wypadku nie stosować, brak było podstawy, aby dokonywać analizy tej normy w uzasadnieniach zaskarżonych decyzji, zwłaszcza w kontekście okoliczności, że nie miała ona nigdy zastosowania do sytuacji faktycznej ubezpieczonej. Dlatego też odwołania ubezpieczonej okazały się być niezasadne i sąd oddalił je na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c. , o czym orzekł w wyroku. Jedynie na marginesie rozważań, odnosząc się zarzutów odwołania wskazać należy, że brak byłoby podstaw również do uwzględnienia żądania ubezpieczonej o obliczenie emerytury na podstawie art. 26c ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym przepisem, po osiągnięciu wieku emerytalnego wynoszącego 65 lat przez osobę, która pobierała okresową emeryturę kapitałową do dnia poprzedzającego osiągnięcie tego wieku, emeryturę z Funduszu oblicza się ponownie z urzędu na zasadach określonych w art. 26, z tym, że do obliczenia emerytury przyjmuje się średnie dalsze trwanie życia ustalone dla wieku 65 lat, obowiązujące w dacie osiągnięcia tego wieku (ust.1). Podstawę obliczenia emerytury stanowi kwota składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem waloryzacji składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury, oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego oraz kwoty środków zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych , z tym że przy ustalaniu podstawy obliczenia emerytury nie uwzględnia się kwot zwiększeń składek na ubezpieczenie emerytalne oraz kapitału początkowego określonego w art. 173-175 , uzyskanych w wyniku waloryzacji kwartalnej, o której mowa w art. 25a , przeprowadzonej w celu obliczenia dotychczas przysługującej emerytury z Funduszu ( ust.2 ). Ubezpieczona nie należała do OFE, nie nabyła zatem prawa do okresowej emerytury kapitałowej, nie służyło wiec jej prawo do obliczenia emerytury docelowej. Możliwość lokowania części składki na otwartych funduszach emerytalnych pojawiła się w związku z reformą emerytalną. Jednym z założeń reformy systemu emerytalnego była dywersyfikacja (podział) składki emerytalnej pomiędzy kontem w ZUS a rachunkiem w OFE (obecnie kontem i subkontem w ZUS oraz rachunkiem w OFE). Zasady podziału składki emerytalnej uregulowano w art. 22 ust. 3 ustawy systemowej. Z uwagi na zróżnicowany wiek osób objętych ubezpieczeniem w ZUS ustawodawca podzielił je na trzy grupy. Pierwszą z nich stanowiły osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. W dniu wejścia w życie reformy, tj. 1 stycznia 1999 r., osiągnęły one wiek co najmniej 50 lat. Z uwagi na potencjalnie krótki okres członkostwa w OFE, a tym samym niskie przewidywane świadczenie z tzw. II filaru, ich składka emerytalna w całości przekazywana była na FUS (art. 111 ust. 7 ustawy systemowej. Ubezpieczeni z tej grupy wiekowej nie mogli przystąpić do OFE nawet na swój wniosek. Drugą grupę stanowiły osoby urodzone po 31 grudnia 1968 r. W ich przypadku ustawodawca wprowadził obowiązek podziału składki emerytalnej między ZUS a OFE. Trzecią grupę stanowili ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r. Osoby należące do tej grupy mogły zawrzeć umowę z OFE, a tym samym zdecydować o podziale składki emerytalnej. W przypadku niezawarcia umowy z OFE ich składka była w całości przekazywana na FUS. Do tej grupy należała ubezpieczona. Odnosząc się do twierdzeń dotyczących niezgodności z Konstytucją tej regulacji, podnieść należy, że dotychczas nie zostało obalone domniemanie zgodności z Konstytucją wskazanych przepisów, ubezpieczona dokonała wyboru nie przystępując do II filaru, dotychczas nie doszło do zmiany obowiązujących przepisów, więc brak jest podstaw do niestosowania obowiązujących regulacji. Należy podnieść, że gdyby przyjąć stanowisko ubezpieczonej należałoby zakwestionować całą reformę emerytalną z 1999 r., do czego nie ma aktualnie podstaw (Wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z 5.12.2025r. VIII U 2443,25, LEX 4031451). Sędzia Katarzyna Błażejowska