I ACa 2429/25

Sygn. akt I ACa 2429/25 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 lutego 2026 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: Sędzia SA Krzysztof Rudnicki Protokolant: Marta Gaszewska po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2026 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa Ł. N. i N. N. przeciwko (...) S.A. w N. o zapłatę na skutek apelacji powodów od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 19 maja 2025 r. sygn. akt XII C 1568/22 1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że: a) w punkcie I – zasądza od pozwanego na rzecz powodów 103.596,08 CHF (sto trzy tysiące pięćset dziewięćdziesiąt sześć franków szwajcarskich, osiem centymów) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi: - wobec powoda od dnia 10 maja 2022 r. do dnia zapłaty, - wobec powódki od dnia 21 marca 2023 r. do dnia zapłaty, oraz oddala powództwo w pozostałym zakresie, b) w punkcie II – zasądza od powodów na rzecz pozwanego po 1.122,93 zł kosztów procesu z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty; 2. oddala apelację w pozostałym zakresie; 3. zasądza od pozwanego na rzecz powodów po 3.233,34 zł kosztów postępowania apelacyjnego z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty. UZASADNIENIE Powodowie Ł. N. i N. N. wystąpili o: 1. zasądzenie od pozwanego (...) S.A. w N. : - 269.280,85 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 29.04.2022 r. do dnia zapłaty, - 216.990,76 CHF z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 29.04.2022 r. do dnia zapłaty; 2. zasądzenie od pozwanego kosztów procesu. Powodowie wskazali, że domagają się zwrotu świadczenia nienależnego spełnionego na podstawie nieważnej umowy o kredyt hipoteczny K. (...) nr (...) z dnia 19.08.2008 r. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów kosztów procesu. Wyrokiem z dnia 19.05.2025 r., XII C 1568/22, Sąd Okręgowy we Wrocławiu: I. oddala powództwo; II. zasądza od powodów na rzecz pozwanego solidarnie 10.800 zł kosztów procesu. Apelację od powyższego wyroku złożyli powodowie, zaskarżając go w zakresie oddalenia powództwa ponad kwoty wskazane w apelacji oraz w zakresie kosztów procesu. Powodowie zarzucili zaskarżonemu wyrokowi: 1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 405 k.c. i art. 410 k.c. poprzez ich błędną wykładnię, zgodnie z którą, skoro powodowie spłacili kredyt przed terminem i bez zastrzeżenia zwrotu, bank nie jest wzbogacony ich kosztem, albowiem zużytkował kwotę uzyskaną od powodów w toku bieżącej działalności gospodarczej, w sytuacji, kiedy w przypadku, gdy odpadła umowna podstawa wzajemnych świadczeń stron, każda strona jest zobowiązana zwrócić stronie przeciwnej to, co sama uzyskała, a zatem obowiązkiem banku jest zwrot świadczenia spełnionego przez powodów w ramach wykonywania umowy kredytu; 2. błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że pozwany nie jest bezpodstawnie wzbogacony kosztem powodów, w sytuacji, gdy odpadła umowna podstawa wzajemnych świadczeń stron, tj. łącząca strony umowa o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 19.08.2008 r., a bank faktycznie stał się bezpodstawnie wzbogacony kosztem powodów o kwotę uiszczonych przez nich rat kapitałowo-odsetkowych. Podnosząc powyższe zarzuty, powodowie wnieśli o: 1. zmianę zaskarżonego wyroku poprzez: a. zasądzenie od pozwanego solidarnie na rzecz powodów odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 269.280,85 zł za okres od dnia 29.04.2022 r. do dnia 08.09.2025 r., b. zasądzenie od pozwanego solidarnie na rzecz powodów odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 157.805,56 CHF za okres od dnia 29.04.2022 r. do dnia 08.09.2025 r., c. zasądzenie od pozwanego solidarnie na rzecz powodów 122.323,05 CHF z odsetkami ustawowym za opóźnienie od dnia 29.04.2022 r. do dnia zapłaty, d. zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania przed Sądem I instancji; 2. zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania apelacyjnego. W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od powodów kosztów postępowania apelacyjnego. W piśmie procesowym z dnia 09.02.2026 r. powodowie sprecyzowali apelację, wskazując, że wnoszą o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez: a. zasądzenie od pozwanego solidarnie na rzecz powodów 122.323,05 CHF z odsetkami ustawowym za opóźnienie od dnia 29.04.2022 r. do dnia zapłaty, b. zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania przed Sądem I instancji. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Apelacja zasługuje na uwzględnienie w przeważającej części. Sąd Okręgowy przeprowadził w tej sprawie postępowanie dowodowe w sposób prawidłowy i na podstawie jego wyników poczynił również prawidłowe ustalenia stanu faktycznego, które Sąd Apelacyjny przyjął za własne i uczynił podstawą swojego rozstrzygnięcia. Natomiast na bazie poczynionych ustaleń Sąd Okręgowy wyprowadził jedynie częściowo trafne wnioski. Sąd Okręgowy trafnie ocenił prawidłowość konstrukcji mechanizmu denominacji kredytu zawartego w spornej umowie kredytu, ostatecznie wyprowadzając trafny wniosek o nieważności tejże umowy, aczkolwiek motywacja zaprezentowana w uzasadnieniu wyroku pozostaje zbyt ogólnikowa i wymaga rozwinięcia. W pierwszej kolejności należy dopatrzyć się nieważności umowy kredytu z dnia 19.08.2008 r. z uwagi na wadliwe określenie jej przedmiotu wskutek dokonania wadliwych przeliczeń przy wykorzystaniu kursów pochodzących jednostronnie od Banku. Ocena ważności tej umowy wymaga odniesienia się do ogólnych reguł stosunku kredytu bankowego. Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29.08.1997 r. – Prawo bankowe przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Natomiast według art. 69 ust. 2 prawa bankowego umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: 1) strony umowy; 2) kwotę i walutę kredytu; 3) cel, na który kredyt został udzielony; 4) zasady i termin spłaty kredytu; 4a) w przypadku umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu; 5) wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany; 6) sposób zabezpieczenia spłaty kredytu; 7) zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu; 8) terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych; 9) wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje; 10) warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy. Prawo bankowe nie definiuje pojęć kredytu indeksowanego i kredytu denominowanego. Charakter tych umów wykształcił się w praktyce obrotu. Kredyt denominowany oznacza kredyt wyrażony w walucie obcej (w tym wypadku CHF), którego wartość podlega przeliczeniu na złote polskie według kursu z dnia wydania decyzji kredytowej, z dnia zawarcia umowy, z dnia wypłaty (uruchomienia) kredytu albo z innej jeszcze daty; wartość wyrażona w walucie obcej stanowi podstawę do ustalenia wysokości rat spłaty kredytu wskazywanych w harmonogramach płatności, które to raty z kolei każdorazowo podlegają przeliczeniu na złote polskie według kursu z dnia płatności raty, z dnia poprzedzającego dzień płatności raty albo z innej jeszcze daty. Łącząca strony umowa kredytu z dnia 19.08.2008 r. nie jest nieważna tylko dlatego, że jej przedmiotem jest kredyt denominowany do CHF, natomiast należy dopatrzyć się wadliwości tej umowy z uwagi na wadliwość jej konkretnych postanowień. Jak wynika z art. 69 ust. 1 prawa bankowego , essentialia negotii umowy kredytu stanowią: oddanie przez bank do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie ściśle określonej kwoty środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel oraz zobowiązanie kredytobiorcy do korzystania z oddanych do dyspozycji środków pieniężnych na warunkach określonych w umowie, do zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz do zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Umowa kredytu stanowi odrębny typ umowy nazwanej. Jest to umowa konsensualna, dwustronnie zobowiązująca, odpłatna. Istotą kredytu jest oddanie środków pieniężnych do dyspozycji kredytobiorcy (co odróżnia kredyt od pożyczki pieniężnej polegającej na przeniesieniu środków pieniężnych na własność) oraz konieczność określenia celu umowy (w przypadku pożyczki wobec przeniesienia własności cel nie ma znaczenia). Według § 1 ust. 1 umowy z dnia 19.08.2008 r. ( (...) S.A. udzielił powodom kredytu denominowanego w złotych w kwocie stanowiącej równowartość 358.136,30 CHF. Wypłata kredytu miała przy tym nastąpić w złotych w kwocie stanowiącej równowartość wypłacanej kwoty wyrażonej w walucie obcej, przy zastosowaniu kursu kupna danej waluty według tabeli kursów obowiązujących w banku w dniu wypłaty środków - § 12 ust. 2-3 (...) . Z kolei spłata kredytu miała nastąpić w PLN, w równowartości kwot wyrażonych w walucie obcej, przy zastosowaniu kursu sprzedaży danej waluty według tabeli kursów obowiązujących w banku w dniu spłaty, do przeliczenia wysokości rat kapitałowo-odsetkowych - § 15 ust. 7 (...) . W umowie oznaczona została kwota przeznaczona do wypłaty – 700.000 zł - § 1 ust. 7 (...) . Powołane postanowienia wskazują zatem, że strony zawarły umowę, mocą której Bank jednocześnie zobowiązał się przekazać do dyspozycji kredytobiorców nieokreśloną kwotę złotych polskich stanowiącą równowartość określonych w umowie franków szwajcarskich oraz zobowiązał się wypłacić 700.000 zł. Tak skonstruowana umowa nie nosi cech umowy kredytu oznaczonych w art. 69 ust. 1 prawa bankowego , a w konsekwencji jest nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. W istocie brak jest jednoznacznego i stanowczego określenia w umowie sumy pieniężnej oddanej do dyspozycji kredytobiorców. Z jednej strony bowiem umowa stanowi o udzieleniu kredytu w złotych polskich, ale suma kredytu w walucie polskiej nie została oznaczona. Z drugiej strony umowa określa sumę kredytu jako równowartość sumy wyrażonej we frankach szwajcarskich, ale sama w sobie nie określa daty wyznaczenia tej równowartości. Zachodzi zatem istotna i zasadnicza sprzeczność pomiędzy określeniem kredytu jako udzielonego w złotych polskich, a oznaczeniem przedmiotu umowy kredytu, jakim jest oddanie do dyspozycji kredytobiorców oznaczonej sumy pieniężnej. O ile kwotą tą miałaby być kwota 700.000 zł, to nieprawidłowe jest określenie, że ma to być równowartość wskazanej jako przedmiot kredytu kwoty 358.138,30 CHF. Kredyt w walucie polskiej denominowany lub indeksowany w innej walucie niż polska, jest kredytem w złotych; kredyt denominowany to kredyt udzielony w walucie polskiej, zaś rozliczany w walucie obcej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19.11.2019 r., II CSK 483/18, dotyczący tego samego typu kredytu K. (...) ; wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 26.02.2020 r., I ACa 422/19). Decydujące znaczenie winno mieć zatem ustalenie sumy kredytu w PLN, a nie w CHF. Można zresztą zwrócić uwagę, że hipoteka kaucyjna zabezpieczająca spłatę kredytu została wyrażona w walucie polskiej (§ 3 ust. 1 (...) ), a nie w CHF, ponadto § 1 ust. 1 (...) przewiduje, kredyt mieszkaniowy (...) udzielany jest w złotych. Brak jest jakiegokolwiek dokumentu wskazującego, w jaki sposób została wyznaczona kwota kredytu określona jako 358.136,30 CHF. Powodowie wnioskowali o udzielenie im kredytu w kwocie 700.000 PLN (k. 86). Przeliczenie pomiędzy walutami nie zostało pomiędzy stronami uzgodnione. Zakładając przeliczenie według średniego kursu Narodowego Banku Polskiego, saldo kredytu wyrażone w walucie denominacji wyniosłoby odpowiednio: - według kursu z dnia złożenia wniosku kredytowego – 17.07.2008 – 2,0001 – 349.982,50 CHF; - według kursu z dnia zawarcia umowy kredytu – 19.08.2008 r. – 2,0699 – 338.180,59 CHF. Widać zatem, że w każdym przypadku saldo zobowiązania kredytobiorców byłoby wyraźnie niższe. Stosując swój kurs kupna, z założenia niższy od kursu średniego NBP, (...) S.A. zawyżył saldo zobowiązania kredytobiorców wyrażonego w walucie denominacji o ok. 9.000-10.000 CHF, co jest wartością znaczącą. Nie zachodziły żadne okoliczności uniemożliwiające dokonanie w umowie kredytu przeliczenia walutowego według stanu z dnia zawarcia umowy i jednoznaczne oznaczenie sumy kredytu w obu walutach: CHF i PLN. Wskazanie sumy kredytu wyłącznie w CHF, bez sprecyzowania, jaka jest suma w PLN na etapie zawarcia umowy kredytu, należy uznać za nieobjęte tymże porozumieniem i pochodzące wyłącznie od Banku. Określenie sumy kredytu w CHF stanowiło natomiast podstawę ustalenia wysokości rat wyrażonych nominalnie, w kolejnych harmonogramach jedynie w walucie CHF. Oznacza to, że określenie zasadniczego zobowiązania kredytobiorców pochodziło wyłącznie od drugiej strony umowy, co jest niedopuszczalne. Tym samym umowa wadliwie określała zobowiązanie kredytobiorców do zwrotu otrzymanej sumy, a przez to nie zawierała prawidłowo oznaczonych wszystkich niezbędnych elementów umowy kredytu przewidzianych w art. 69 ust. 1 prawa bankowego . To zaś uzasadnia stwierdzenie nieważności tej umowy. W umowie kredytu z dnia 19.08.2008 r. nie został opisany mechanizm ustalania kursów kupna i sprzedaży CHF, zatem metoda kształtowania kursu nie została uzgodniona w ramach indywidualnej, jednostkowej umowy. Stosowanie w ogóle do jakichkolwiek przeliczeń kursu ustalanego przez Bank – bez jednoznacznego i pełnego przedstawienia w umowie kredytu metody wyliczania tego kursu poddającej się weryfikacji – może być traktowane jako niedozwolone postanowienie umowne, sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interesy kredytobiorcy. Miernik waloryzacji stosowany do przeliczenia świadczenia pieniężnego winien mieć charakter obiektywny, niezależny od woli jednej ze stron. Natomiast mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22.01.2016 r., I CSK 149/14, OSNC 2016/11/134; z dnia 13.12.2018 r., V CSK 559/17), inaczej mówiąc jest nieuczciwy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27.02.2019 r., II CSK 19/18). Nawet, jeżeli tabele kursowe były sporządzane na podstawie wyjściowych danych transakcyjnych z rynku międzybankowego, niezależnych od konkretnego banku, to i tak metoda ustalania kursów nie była uzgadniana w ramach indywidualnych, jednostkowych umów. Określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 11.12.2019 r. V CSK 382/18; z dnia 30.09.2020 r., I CSK 556/18; z dnia 02.06.2021 r., I CSKP 55/21). W umowie kredytu z dnia 19.08.2008 r. określenie zasadniczego zobowiązania kredytobiorców pochodziło wyłącznie od drugiej strony umowy, co jest niedopuszczalne. Treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18.11.2021 r., C-212/20). Sporna umowa kredytu z dnia 19.08.2008 r. powyższego wymogu nie spełnia. Postanowienia umowy kredytu kształtujące mechanizm denominacji stanowią klauzule abuzywne, o których stanowi art. 385 1 § 1 k.c. Przede wszystkim postanowienia umowy kredytu dotyczące mechanizmu denominacji nie zostały indywidualnie uzgodnione, przeciwnie pochodzą z wzorca opracowanego przez Bank. Bank nie wykazał przy tym, aby przedstawił kredytobiorcom projekt umowy w celu wprowadzenia swoich uwag i propozycji, co mogłoby wskazywać na indywidualne uzgodnienie jej postanowień. Złożenie wniosku kredytowego o określonej treści nie jest przy tym tożsame z indywidualnym uzgodnieniem postanowień umowy kredytu. Należy też wskazać na niedostateczne udzielenie kredytobiorcom informacji na temat ryzyka związanego z zaciągnięciem kredytu powiązanego z kursem waluty obcej oraz wskazania ewentualnych możliwości uniknięcia tego ryzyka. Nie może mieć decydującego znaczenia zawarcie w treści wniosku kredytowego oświadczenia kredytobiorcy o świadomości zmiany kursów waluty, jak również złożenie takiego oświadczenia w odrębnym dokumencie. Sama możliwość zmiany kursu waluty jest oczywista, natomiast kredytobiorcy nie wyrazili swobodnie zgody na stosowanie kursów ustalanych przez Bank. Nie można też przyjąć, że ryzyko kursowe, immanentnie związane z istotą tego kredytu zostało kredytobiorcom jednoznacznie, precyzyjnie i wyczerpująco przedstawione. Kredytobiorcy nie otrzymali informacji zawierających bliższe dane, kalkulacji oraz prognoz, odpowiednio zindywidualizowanych i rozłożonych w czasie. Tym samym (...) S.A. nie określił w sposób precyzyjny, kompleksowy i jednoznaczny, na czym polega kwestionowany mechanizm przeliczeniowy oraz związane z nim ryzyko, nie przeprowadził w tym zakresie rzetelnej symulacji. Nie wykonał więc obowiązku informacyjnego w sposób ponadstandardowy (zgodnie z oczekiwaną od niego jako podmiotu profesjonalnego podwyższoną starannością z art. 355 § 2 k.c. ), dający kredytobiorcom pełne rozeznanie co do istoty transakcji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27.11.2019 r., II CSK 483/18). Wymóg informacyjny musi zostać wykonany w sposób umożliwiający przeciętnemu konsumentowi uzyskanie wiadomości o możliwości wzrostu lub spadku wartości waluty obcej, w której kredyt został zaciągnięty, oraz pozwalający na oszacowanie istotnych konsekwencji warunku umownego dotyczącego denominacji dla przyszłych zobowiązań finansowych związanych ze spłatą kredytu (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14.03.2019 r., C-118/17). Dalece niewystarczające jest odebranie od kredytobiorcy oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz jest tego ryzyka świadomy. Co więcej, prawidłowe uprzedzenie o ewentualnym ryzyku związanym z umową kredytu powiązanego z walutą obcą mogłoby zostać skutecznie dokonane dopiero po umożliwieniu konsumentowi szczegółowego zapoznania się z projektem konkretnej umowy, a nie na etapie samego wniosku kredytowego, o ile wówczas (a tak było w tej sprawie) nie udostępniono projektu umowy. Postanowienia umowy nie zostały uzgodnione indywidualnie. Umowa z dnia 19.08.2008 r. jest typową umową kredytu mieszkaniowego (...) d. (...) Banku (...) S.A. Składa się z części szczególnej – dane kredytobiorcy, kwota kredytu, przedmiot kredytowania, hipoteka, itp. oraz części ogólnej, czyli ogólnych warunków kredytu. Postanowienia regulujące sposób denominacji kredytu do waluty CHF, zasady przeliczeń, zastosowanie kursów z tabel kursowych Banku, itp. zawarte są w części ogólnej, jednakowej dla wszystkich umów K. (...) , co samo w sobie wskazuje na brak ich indywidualnego uzgodnienia i indywidualnej akceptacji ze strony kredytobiorców. Spełnione zostały przesłanki ochrony konsumenta w postaci braku indywidualnego uzgodnienia tych postanowień, sprzeczności z dobrymi obyczajami i rażącego naruszenia interesu kredytobiorcy. Stosownie do art. 385 1 § 1 i 2 k.c. wadliwe klauzule przeliczeniowe podlegają pominięciu. Jeżeli jednak dotyczą głównych świadczeń stron, umowa bez uwzględnienia tychże klauzul nie może być w ogóle wykonywana, co z kolei oznacza, iż jest ona nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. W aktualnym orzecznictwie sądowym utrwalone jest stanowisko, iż klauzule przeliczeniowe dotyczą głównego świadczenia stron umowy kredytu w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 04.04.2019 r., III CSK 159/17; z dnia 09.05.2019 r., I CSK 242/18; z dnia 11.12.2019 r., V CSK 382/18; z dnia 30.09.2020 r., I CSK 556/18; z dnia 02.06.2021 r., I CSKP 55/21; z dnia 27.07.2021 r., V CSKP 49/21; z dnia 28.09.2021 r., I CSKP 74/21; z dnia 03.02.2022 r., II CSKP 415/22; z dnia 03.02.2022 r., II CSKP 459/22; z dnia 03.02.2022 r., II CSKP 975/22; z dnia 19.05.2002 r., II CSKP 792/22). Klauzule dotyczące ryzyka wymiany walut określają główny przedmiot umowy kredytu, ich usunięcie spowodowałoby bowiem nie tylko zniesienie mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest związane bezpośrednio z indeksacją kredytu do waluty (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14.03.2019 r., C-118/17). Kontrola klauzuli dotyczącej głównego świadczenia stron z punktu widzenia art. 385 1 § 1 k.c. możliwa jest, gdy kwestionowana klauzula nie została sformułowana w sposób jednoznaczny. Sytuacja taka zachodzi w rozpoznawanej sprawie. W ocenie Sądu odwoławczego warunki związane z mechanizmem denominacji wprowadzone do umowy nie zostały wyrażone w sposób prosty, zrozumiały i jednoznaczny, tak aby kredytobiorcy byli w stanie w pełni oszacować wypływające z umowy konsekwencje ekonomiczne. W tym stanie rzeczy brak jest przeszkód do oceny powyższej klauzuli przez pryzmat art. 385 1 § 1 k.c. Konsekwencją powyższych wadliwości jest eliminacja klauzul przeliczeniowych, prowadząca do upadku umowy w całości. Przepisy art. 385 1 § 1 i 2 k.c. wskazują na nieskuteczność postanowień abuzywnych, czyli brak związania konsumenta postanowieniami abuzywnymi. Nie oznacza to wprost sankcji odnoszącej się do kwestionowanej umowy w całości. Jednakże, gdy wyeliminowanie niedozwolonych postanowień dotyczących głównych świadczeń stron pozbawia umowę jej zasadniczych elementów albo zasadniczego charakteru, umowę należy postrzegać jako nieważną na podstawie art. 58 § 1 k.c. Wobec istnienia wskazanych wcześniej rozbieżności, a zatem wobec braku jednoznaczności postanowień umowy dotyczących głównych świadczeń stron stosownie do art. 385 1 § 1 i 2 k.c. , postanowienia te podlegają pominięciu, co musi prowadzić jednak do upadku całej umowy. To zaś uzasadnia przesłankowe stwierdzenie nieważności spornej umowy. Nieuczciwe klauzule walutowe nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 27.11.2019 r., II CSK 483/18; z dnia 26.04.2022 r., II CSKP 550/22). W takiej sytuacji co do zasady wykluczona jest możliwość zmiany przez sąd treści nieuczciwych warunków zawartych w umowie. Działania sądu w razie stwierdzenia klauzuli abuzywnej mają mieć charakter sankcyjny, co oznacza osiągnięcie skutku zniechęcającego profesjonalnych kontrahentów zawierających umowy z konsumentami do zamieszczania w umowach z nimi nieuczciwych postanowień umownych. Skutek ten nie mógłby zostać osiągnięty, gdyby umowa mogła zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy przez wprowadzenie do umowy warunków uczciwych. Kontrahent konsumenta niczym by bowiem nie ryzykował, narzucając nieuczciwe postanowienia umowne, skoro mógłby liczyć na to, że sąd uzupełni umowę przez wprowadzenie uczciwych warunków, które powinny być przez niego zaproponowane od razu. W konsekwencji zastąpienie przez sąd klauzul abuzywnych np. kursem średnim waluty obcej z dnia wymagalności roszczenia ogłaszanym przez NBP, należy wykluczyć, jako sprzeczne z celem założonym w art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady nr 93/13/EWG z dnia 05.04.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 03.02.2022 r., II CSKP 459/22; z dnia 26.04.2022 r., II CSKP 550/22). Ryzyko przedsiębiorcy stosującego abuzywne klauzule byłoby bowiem w razie ich eliminacji ze stosunku umownego niewielkie i nie zniechęcałoby przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych klauzul w przyszłości (zob. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 03.02.2022 r., II CSKP 975/22). Wykluczona jest możliwość uzupełnienia luk w umowie spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które w niej się znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że treść czynności prawnej jest uzupełniana przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie są zatem przepisami o charakterze dyspozytywnym lub przepisami mającymi zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: z dnia 03.10.2019 r., C-260/18, oraz z dnia 08.09.2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). Nie jest możliwa eliminacja wyłącznie tych postanowień spornej umowy kredytu, które odnoszą się do denominacji kredytu przy użyciu kursów CHF z tabeli pozwanego Banku, i zastąpienie kursów Banku kursem średnim NBP (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26.04.2022 r., II CSKP 550/22). W aktualnym orzecznictwie sądowym dominujące jest stanowisko wskazujące na nieważność umów kredytu denominowanego do CHF zawierających klauzule przeliczeniowe tożsame z kwestionowanymi przez pozwaną postanowieniami umowy kredytu. Stanowisko takie dotyczy w szczególności oceny umów kredytów typu (...) zawieranych z poprzednikiem prawnym pozwanego – (...) S.A. w R. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 28.02.2022 r., I ACa 588/21). Podsumowanie stanowiska orzeczniczego dotyczącego wadliwych umów kredytu denominowanego do CHF zostało przedstawione w uchwale Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 25.04.2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024/12/118. Jak wynika z lektury uzasadnienia wyroku, Sąd Okręgowy niejako walczył z własnym, indywidualnym poglądem na temat nieważności spornej umowy kredytu, formułując zbędne, teoretyczne rozważania w zakresie związania sądu powszechnego uchwałą Sądu Najwyższego oraz wskazując na potrzebę jednolitości orzecznictwa. Ta okoliczność przede wszystkim nie powinna wywoływać wątpliwości. Sąd Apelacyjny zwraca uwagę, że w sprawach o tożsamym lub bardzo zbliżonym stanie faktycznym oraz o tożsamym stanie prawnym rozstrzygnięcia sądowe powinny być jednakowe. Jeżeli pewien typ (wzorzec) umowny został już wielokrotnie uznany za wadliwy, a wadliwości skutkują nieważnością umowy, to ocena kolejnej umowy kredytu, w istocie tożsamej w treści, musi zostać powielona. Wskazywana przez Sąd pierwszej instancji jednolitość orzecznictwa jest wartością gwarantującą stabilność stosunków, bezpieczeństwo i porządek prawny oraz tzw. pewność prawa. Wobec stwierdzenia nieważności umowy kredytu z dnia 19.08.2008 r. dokonane na jej podstawie przez powodów na rzecz (...) S.A., następnie (...) S.A. spłaty należy zakwalifikować jako świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 1 i 2 k.c. Co do zasady powodowie mogą domagać się ich zwrotu ( condictio indebiti lub condictio sine causa ). Sąd Apelacyjny podziela zarzuty apelacji co do niewłaściwej oceny przez Sąd pierwszej instancji wzbogacenia Banku kosztem powodów oraz co do naruszenia w tym zakresie przepisów art. 405 k.c. i 410 k.c. Zgodnie z art. 410 § 1 k.c. przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, zawarte w art. 405-409 k.c. , stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Świadczenie nienależne jest szczególną postacią bezpodstawnego wzbogacenia, nie zaś instytucją całkowicie odrębną i odmienną, a zastosowanie przepisów regulujących roszczenia na wypadek bezpodstawnego wzbogacenie nie jest zastosowaniem ani odpowiednim ani tym bardziej analogicznym, tylko zastosowaniem bezpośrednim. Zatem traktowanie świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy jako świadczenia nienależnego w rozumieniu art. 410 § 1 i 2 k.c. nie może zostać oderwane od ogólnej reguły zobowiązania do zwrotu korzyści uzyskanej bez ważnej podstawy prawnej przez wzbogaconego na rzecz zubożonego. Sąd Okręgowy wskazał, że powodowie spełnili świadczenie polegające na zwrocie Bankowi środków, które otrzymali w ramach wypłaconego kredytu, przeznaczonych na zaspokojenie ich potrzeb. To stanowisko Sądu jest w pełni uprawnione, tyle że Sąd Okręgowy na tym w istocie poprzestał, nie weryfikując należycie rozliczeń stron i faktycznego zakresu relacji wzbogacenia/zubożenia. Nawet w razie nieważności umowy kredytu powodowie pozostawali zobowiązani do zwrotu Bankowi sumy 700.000 zł. Spłata rat kapitałowo-odsetkowych do tej wysokości nie stanowi świadczenia spełnionego nienależnie i wzbogacającego Bank kosztem powodów. Z regulacji zawartej w art. 405 k.c. i 410 k.c. wynika nakaz zwrotu przedmiotu świadczenia o tyle, o ile wzbogaca ono accipiensa i zubaża solvensa , przy czym należy uznać, że zubożenie i wzbogacenie muszą istnieć, zarówno w chwili spełniania nienależnego świadczenia, jak i utrzymywać się później, gdyż co do zasady można żądać zwrotu jedynie aktualnego wzbogacenia. W zakresie, w jakim dokonywane przez powodów spłaty prowadziły do zmniejszenia lub zniesienia obowiązku dokonania zwrotu świadczenia uzyskanego od Banku w postaci wypłaconego kapitału kredytu, nie sposób mówić o wzbogaceniu pozwanego kosztem powodów, skoro ich zobowiązanie do zwrotu kapitału kredytu ulegało stopniowemu zmniejszeniu. Wobec stwierdzenia nieważności umowy kredytu i wynikłego stąd braku podstaw do świadczenia odsetek suma spłat z tego tytułu może zostać także zaliczona na poczet zwrotu uzyskanego kapitału i w ten sposób zmniejszyć zobowiązanie powodów do zapłaty. Interes konsumenta pozostaje chroniony poprzez zwrot na jego rzecz kwot nienależnie uzyskanych przez kredytodawcę na podstawie warunku uznanego za nieuczciwy, przy czym taki zwrot następuje z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, jako że chodzi o to, by konsument znalazł się ostatecznie w sytuacji, w jakiej znajdowałby się, gdyby warunek uznany za nieuczciwy nigdy nie istniał (zob. uzasadnienie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 31.03.2022 r., C-472/20). Istnienie bezpodstawnego wzbogacenia przedsiębiorcy kosztem konsumenta należy zatem uwzględnić w ramach dokonania rozliczenia świadczeń spełnionych w wykonaniu umowy zawierającej postanowienia niedozwolone. Natomiast całkowicie uszło uwadze Sądu Okręgowego, że pozwany Bank pozostaje względem powodów wzbogacony w zakresie przekraczającym wartość zobowiązania powodów do zwrotu kwoty nominalnego kapitału kredytu. Sąd Okręgowy nie rozważył należycie, czy dokonane przez powodów spłaty wyłącznie pokryły wypłacony im kapitał kredytu czy też go przekroczyły. Stwierdzenie, że powodowie w zamian za środki pozyskane z kredytu nabyli składnik majątku, którego wartość wzrosła, pozostaje dalece niewystarczające, poza tym opiera się na nietrafnym założeniu poszukiwania wzbogacenia poza realnymi przesunięciami majątkowymi, jakie wystąpiły pomiędzy stronami. Należy przypomnieć, że postępowanie apelacyjne oparte jest o zasadę tzw. apelacji pełnej, co oznacza, że sąd drugiej instancji na skutek apelacji rozpoznaje ponownie sprawę, a kontrolując prawidłowość zaskarżonego orzeczenia pozostaje sądem meriti , zatem ma nie tylko uprawnienie, ale wręcz obowiązek merytorycznego rozpoznania sprawy, nie ograniczając się jedynie do skontrolowania legalności orzeczenia wydanego przez sąd pierwszej instancji. Stosownie do art. 382 k.p.c. postępowanie apelacyjne jest przedłużeniem postępowania przeprowadzonego przed sądem pierwszej instancji, natomiast art. 378 § 1 k.p.c. nakłada na sąd odwoławczy obowiązek ponownego rozpoznania sprawy w granicach apelacji, co oznacza nakaz wzięcia pod uwagę wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków, ale także konieczność poddania roszczenia będącego przedmiotem procesu ocenie z punktu widzenia zastosowania właściwych norm prawa materialnego przy uwzględnieniu właściwej podstawy faktycznej orzeczenia. W tym aspekcie sąd drugiej instancji dokonuje ponownej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Zakres zaskarżenia oraz zarzuty i wnioski apelacji implikują kognicję sądu odwoławczego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 06.08.2015 r., V CSK 677/14). Realizując wskazane kompetencje jurysdykcyjne, Sąd Apelacyjny stwierdził, że materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu pierwszoinstancyjnym daje podstawę do weryfikacji istotnych okoliczności mających znaczenie dla relacji wzbogacenia/zubożenia stron i dokonania stosownej oceny tej relacji. Powodowie w okresie od 25.11.2008 r. do 26.05.2014 r. spłacili 269.280,85 PLN – pozostało do spłaty 430.719,15 PLN (700.000 PLN – 269.280,85 PLN). Kolejne wpłaty od 27.05.2014 r. dokonywane były bezpośrednio w walucie CHF. W celu prawidłowego rozliczenia należy każdą wpłatę przeliczyć po kursie średnim NBP z dnia dokonania wpłaty. Rozliczenie obrazuje następująca tabela: Data wpłaty Kwota wpłaty w CHF Kurs średni NBP Wartość w PLN 27.05.2014 r. 1.187,63 3,4092 4.048,87 25.06.2014 r. 1.191,94 3,4064 4.060,22 25.07.2014 r. 1.191,94 3,4114 4.066,18 25.08.2014 r. 1.191,94 3,4588 4.122,68 25.09.2014 r. 1.191,94 3,4577 4.121,37 27.10.2014 r. 1.191,48 3,5024 4.173,04 25.11.2014 r. 1.191,48 3,4859 4.153,38 29.12.2014 r. 1.191,48 3,5794 4.264,78 łącznie: 9.529,83 CHF 33.010,52 PLN 26.01.2015 r. 1.191,48 4,2448 5.057,59 25.02.2015 r. 1.106,14 3,8653 4.275,56 25.03.2015 r. 1.106,14 3,8995 4.313,39 27.04.2015 r. 1.106,55 3,8822 4.295,85 25.05.2015 r. 1.106,55 3,9757 4.399,31 25.06.2015 r. 1.106,55 3,9820 4.406,28 27.07.2015 r. 1.106,55 3,9150 4.332,14 25.08.2015 r. 1.106,55 3,8973 4.312,56 25.09.2015 r. 1.106,55 3,8473 4.257,23 26.10.2015 r. 1.106,55 3,9444 4.364,68 25.11.2015 r. 1.126,04 3,9431 4.440,09 28.12.2015 r. 1.126,04 3,9114 4.404,39 łącznie: 13.401,69 CHF 52.859,07 PLN 25.01.2016 r. 1.126,04 4,0775 4.591,43 25.02.2016 r. 1.124,40 4,0069 4.505,36 25.03.2016 r. 1.124,40 3,9087 4.394,94 25.04.2016 r. 1.124,40 3,9947 4.491,64 25.05.2016 r. 1.126,54 4,0000 4.506,16 27.06.2016 r. 1.126,54 4,1358 4.659,14 25.07.2016 r. 1.126,54 4,0275 4.537,14 25.08.2016 r. 1.124,15 3,9575 4.448,82 26.09.2016 r. 1.124,15 3,9596 4.451,18 25.10.2016 r. 1.124,15 3,9800 4.474,12 25.11.2016 r. 1.126,37 4,1073 4.626,34 27.12.2016 r. 1.126,37 4,0964 4.614,06 łącznie 13.504,05 CHF 54.300,33 PLN 25.01.2017 r. 1.126,37 4,0654 4.579,14 27.02.2017 r . 1.126,11 4,0474 4.557,82 27.03.2017 r. 1.126,11 3,9843 4.486,76 25.04.2017 r. 1.126,11 3,9092 4.402,19 25.05.2017 r. 1.126,06 3,8289 4.311,57 26.06.2017 r. 1.126,06 3,8773 4.366,07 25.07.2017 r. 1.126,06 3,8548 4.340,74 25.08.2017 r. 1.126,16 3,7472 4.219,95 25.09.2017 r. 1.126,16 3,6887 4.154,07 łącznie: 10.135,20 CHF 39.418,31 PLN 04.10.2017 r. – ostatnia wpłata 170.419,99 CHF 3,7581 640.455,36 PLN Opisane wpłaty – do 09.2017 r. – pomniejszały kolejno pozostałość: 430.719,15 PLN – 33.010,52 PLN – 52.859,07 PLN – 54.300,33 PLN – 39.418,31 PLN = 251.130,92 PLN. Tę pozostałość pokryła wpłata dokona w dniu 04.10.2017 r. Równowartość kwoty 251.130,92 PLN według kursu średniego NBP z tego dnia (3,7581) stanowi kwota 66.823,91 CHF. Wobec tego reszta wpłaty, czyli 103.596,08 CHF (170.419,99 CHF – 66.823,91 CHF) stanowi świadczenie spełnione przez powodów nienależnie, a jednocześnie zapłata tej kwoty spowodowało wzbogacenie Banku kosztem powodów. Przysporzenie to jest nienależne i stosownie do art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. winno zostać powodom zwrócone. Należne na podstawie art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. odsetki za opóźnienie przypadają: wobec powoda od dnia 10.05.2022 r., wobec powódki od dnia 21.03.2023 r. Przed wytoczeniem powództwa wezwanie do zapłaty skierował wyłącznie powód (pismo z dnia 14.04.2022 r. – k. 33). Pismo wpłynęło do Banku w dniu 25.04.2022 r. – k. 35). Niezwłoczne spełnienie świadczenia w rozumieniu art. 455 k.c. oznacza spełnienie go w terminie 14 dni. Pozwany popadł zatem w opóźnienie w stosunku do powoda z dniem 10.05.2022 r. Natomiast stan opóźnienia wobec powódki nastąpił odpowiednio po 14 dniach od doręczenia odpisu pozwu (w dniu 06.03.2023 r. – k. 61), czyli od dnia 21.03.2023 r. Działając na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. , Sąd Apelacyjny zmienił zatem zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powodów 103.596,08 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi: - wobec powoda od 10.05.2022 r. do dnia zapłaty, - wobec powódki od 10.05.2022 r. do dnia zapłaty. Nietrafny jest wniosek o zasądzenie należności na rzecz powodów „solidarnie”. Powodowie nie są wierzycielami solidarnymi pozwanego ani w zakresie należności głównej, tj. żądania zwrotu świadczenia nienależnego, ani w zakresie zwrotu kosztów procesu. Stosownie do art. 369 k.c. zobowiązanie jest solidarne, jeżeli to wynika z ustawy lub z czynności prawnej. W polskim prawie cywilnym ani materialnym ani procesowym brak jest przepisów o solidarności czynnej wierzycieli, a siłą rzeczy solidarność taka nie wynika z kwestionowanej umowy kredytu, skoro miałaby dotyczyć zwrotu świadczenia nienależnego wobec nieważności tej umowy. Konsekwencją zmiany zaskarżonego wyroku co do istoty sprawy jest zmiana rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów procesu. Wobec częściowego uwzględnienia powództwa koszty te stosownie do art. 100 k.p.c. podlegają stosunkowemu rozdzieleniu. Powodowie domagali się zasądzenia 269.280,85 PLN oraz 216.990.76 CHF, czyli równowartości 1.028.991,88 PLN (według kursu z dnia wniesienia pozwu wynoszącego 4,7421), uzyskali zaś uwzględnienie roszczenia o wartości 491.262,97 PLN (103.596,08 x 4,7421), wobec czego wygrali sprawę w 37,84 % (uzyskując 491.262,97 PLN z sumy 1.298.272,73 PLN stanowiącej łączną wartość przedmiotu sporu). Koszty powodów obejmują: opłatę sądową od pozwu – 1.000 zł, wynagrodzenie pełnomocnika procesowego ustalone zgodnie z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych – 10.800 zł oraz opłatę skarbową od pełnomocnictw – 34 zł, tj. łącznie 11.834 zł, z czego 37,84 % wynosi 4.477,99 zł. Koszty pozwanego obejmują: wynagrodzenie pełnomocnika procesowego ustalone na ww. podstawie – 10.800 zł oraz opłatę skarbową od pełnomocnictwa – 17 zł, tj. łącznie 10.817 zł, z czego 62,16 % wynosi 6.723,85 zł. Różnica między wskazanymi kwotami wynosi 2.245,86 zł na korzyść pozwanego i na podstawie art. 105 § 1 k.p.c. obciąża powodów w częściach równych, tj. po 1.122,93 zł – nie zaś solidarnie, jak orzekł Sąd Okręgowy, bowiem taka sytuacja zachodzi, gdy współuczestnicy odpowiadają solidarnie co do istoty sprawy – art. 105 § 2 k.p.c. , co nie może mieć przecież miejsca w razie oddalenia powództwa i obciążenia kosztami powodów – art. 105 § 2 k.p.c. znajduje zastosowanie, gdy sąd zasądza powodowi należność główną od pozwanych dłużników solidarnych. W pozostałym zakresie apelacja jako niezasadna podlegała oddaleniu – art. 385 k.p.c. Wobec częściowego uwzględnienia apelacji podstawę rozliczenia kosztów postępowania apelacyjnego również stanowi art. 100 k.p.c. Powodowie wygrali postępowanie apelacyjne w 84,69 %, uzyskując uwzględnienie powództwa co do 103.596,08 CHF z żądanych 122.323,05 CHF. Koszty powodów obejmują: opłatę sądową od apelacji – 1.000 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika procesowego ustalone zgodnie z § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 przywołanego rozporządzenia – 8.100 zł, tj. łącznie 9.100 zł, z czego 84,69 % wynosi 7.706,79 zł. Koszty pozwanego obejmują wynagrodzenie pełnomocnika procesowego ustalone na ww. podstawie – 8.100 zł, z czego 15,31 % wynosi 1.240,11 zł. Różnica między wskazanymi kwotami wynosi 6.466,68 zł i przypada powodom w częściach równych, tj. po 3.233,34 zł. Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny orzekł, jak w sentencji wyroku. Krzysztof Rudnicki