Krótka odpowiedź (TL;DR)
W sprawach o rozwód i alimenty skarga kasacyjna jest niedopuszczalna z mocy ustawy (art. 398^2 § 2 pkt 1 k.p.c.). W pozostałych sprawach rodzinnych (władza rodzicielska, opieka) skarga przysługuje wyłącznie w dwóch kategoriach: przysposobienie oraz podział majątku wspólnego powyżej 150 000 zł (art. 519^1 § 2 k.p.c.). Nawet tam SN przyjmie sprawę tylko wtedy, gdy wystąpi istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni, nieważność postępowania lub oczywista zasadność skargi (art. 398^9 § 1 k.p.c.).
1. Rozwód — absolutne wyłączenie skargi kasacyjnej
art. 398^2 § 2 pkt 1 k.p.c. wprost stanowi, że skarga kasacyjna nie przysługuje m.in. w sprawach o rozwód. SN wielokrotnie potwierdzał, że wyłączenie to ma charakter generalny i obejmuje każde orzeczenie zapadłe w sprawie rozwodnej — niezależnie od tego, czy rozstrzygnięcie miało charakter merytoryczny, czy formalny. W postanowieniu „wyłączenie w powołanym przepisie możliwości wniesienia skargi kasacyjnej w sprawie o rozwód ma charakter generalny" → III CZ 138/22 SN oddalił zażalenie powódki, która twierdziła, że skarga powinna być dopuszczalna od postanowienia o odrzuceniu pozwu. Podobnie w „skoro więc w sprawie o rozwód skarga kasacyjna jest niedopuszczalna, to zażalenie pozwanego na postanowienie odrzucające jego skargę o wznowienie postępowania jest niedopuszczalne" → I CZ 39/17 — SN wskazał, że niedopuszczalność skargi kasacyjnej pociąga za sobą również niedopuszczalność zażalenia na postanowienie odrzucające skargę o wznowienie.
2. Alimenty — wyłączenie obejmujące wszystkie postacie powództw
Ten sam przepis (art. 398^2 § 2 pkt 1 k.p.c.) wyłącza skargę kasacyjną w sprawach o alimenty. SN konsekwentnie interpretuje to wyłączenie szeroko — obejmuje ono nie tylko powództwa o zasądzenie alimentów, ale również o uchylenie obowiązku alimentacyjnego czy pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego. W najnowszym orzeczeniu „wyłączenie dopuszczalności skargi kasacyjnej obejmuje wszelkie postacie powództw dotyczących alimentów" → III CZ 234/24 SN potwierdził, że sprawa o uchylenie obowiązku alimentacyjnego wytoczona przez dłużnika również podlega wyłączeniu. W „skarga kasacyjna nie przysługuje m.in. w sprawach o alimenty" → I CSK 4830/22 SN odrzucił skargę w sprawie o pozbawienie wykonalności tytułu zasądzającego alimenty. Podobnie w „również sprawa o ustalenie istnienia obowiązku alimentacyjnego wynikającego z przysposobienia należy do kategorii spraw o alimenty" → II CSK 531/20 — obowiązek alimentacyjny po rozwiązaniu przysposobienia nie otwiera drogi do skargi kasacyjnej. W sprawach łącznych (np. ustalenie ojcostwa + alimenty) SN odrzuca skargę w części alimentacyjnej, a w pozostałej ocenia przesłanki przyjęcia — jak w I CSK 1011/22, gdzie skargę odrzucono w części dotyczącej władzy rodzicielskiej i alimentów, a w pozostałej odmówiono przyjęcia.
3. Władza rodzicielska i opieka — dopuszczalność tylko w wyjątkach
W postępowaniu nieprocesowym dopuszczalność skargi kasacyjnej reguluje art. 519^1 § 2 k.p.c., który dopuszcza skargę wyłącznie w sprawach o przysposobienie oraz o podział majątku wspólnego (powyżej 150 000 zł). SN konsekwentnie odrzuca skargi w sprawach o pozbawienie, zawieszenie czy ograniczenie władzy rodzicielskiej. W „w sprawach z zakresu prawa rodzinnego dotyczących władzy rodzicielskiej skarga kasacyjna nie przysługuje" → V CSK 127/16 SN wyjaśnił, że przepis ten jest katalogiem zamkniętym. Podobnie w „skarga kasacyjna od orzeczenia sądu drugiej instancji kończącego sprawę w przedmiocie zawieszenia władzy rodzicielskiej jest niedopuszczalna" → I CZ 28/14 — SN oddalił zarzut naruszenia konstytucyjnego prawa do sądu. W sprawach opiekuńczych SN dodatkowo podkreśla, że zarzuty dotyczące oceny dowodów są niedopuszczalne w postępowaniu kasacyjnym — „skarga oparta na podstawach w ustawie nieprzewidzianych jest niedopuszczalna" → V CSK 417/17.
4. Podział majątku wspólnego — kiedy SN przyjmie skargę
Podział majątku wspólnego to jedna z dwóch kategorii spraw rodzinnych, w których skarga kasacyjna jest dopuszczalna (przy wartości przedmiotu zaskarżenia powyżej 150 000 zł). Jednak dopuszczalność nie oznacza automatycznego rozpoznania — SN bada przesłanki z art. 398^9 § 1 k.p.c.. W „Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne" → I CSK 3413/24 SN odmówił przyjęcia, bo problem nierównych udziałów przy rozkładzie pożycia był już ugruntowany w orzecznictwie. Z kolei w „tak uzasadniony wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest niczym więcej niż polemiką z orzeczeniem Sądu II instancji" → I CSK 411/17 SN podkreślił, że polemika z ustaleniami faktycznymi nie spełnia przesłanek przyjęcia. Przykładem skutecznej skargi jest II CSK 39/18, gdzie SN uchylił postanowienie z powodu rażącego naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. — brak pełnego uzasadnienia uniemożliwił kontrolę kasacyjną.
5. Przysposobienie i konwencja haska — wyjątki dopuszczalności
Sprawy o przysposobienie to druga kategoria z art. 519^1 § 2 k.p.c., w której skarga kasacyjna przysługuje bez ograniczeń kwotowych. SN przyjmował skargi w tych sprawach — np. V CSK 302/15, gdzie przyjęto skargę w sprawie o unieważnienie uznania dziecka. Osobną podstawą dopuszczalności jest art. 519^1 § 2^1 k.p.c., wprowadzający skargę kasacyjną w sprawach o nakazanie powrotu dziecka na podstawie konwencji haskiej z 1980 r. — z prawem wniesienia skargi przez Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Dziecka lub Rzecznika Praw Obywatelskich w terminie czterech miesięcy. SN wielokrotnie przyjmował takie skargi — np. I CSK 522/20, I CSK 708/20, I CSK 818/19.
6. Przesłanki przyjęcia skargi do rozpoznania — podsumowanie praktyczne
Nawet gdy skarga kasacyjna jest formalnie dopuszczalna, SN przyjmuje ją do rozpoznania tylko przy spełnieniu co najmniej jednej z przesłanek z art. 398^9 § 1 k.p.c.: istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów budzących wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie, nieważność postępowania lub oczywista zasadność skargi. SN rygorystycznie wymaga, by skarżący sformułował i uzasadnił wniosek o przyjęcie w nawiązaniu do tych przesłanek. Polemika z ustaleniami faktycznymi lub niezgodność z oceną dowodów — jak podkreślono w I CSK 411/17 i V CSK 417/17 — nigdy nie wystarczy. Oczywista zasadność wymaga wykazania kwalifikowanej postaci naruszenia prawa, widocznej prima facie — bez potrzeby uzupełniania materiału dowodowego.