Uchylenie wyroku za oszustwo i fałszerstwo dokumentów — kiedy SN uchyla orzeczenie?
Sąd Najwyższy uchyla wyroki w sprawach o oszustwo (art. 286 k.k.) i fałszerstwo dokumentów (art. 270 k.k.) przede wszystkim w przypadku stwierdzenia bezwzględnych przyczyn odwoławczych (nienależyta obsada sądu, powaga rzeczy osądzonej, brak wniosku o ściganie), rażącego naruszenia przepisów postępowania (dowolna ocena dowodów, błędne zastosowanie zakazu reformationis in peius) lub niezasadnego wydania wyroku kasatoryjnego przez sąd odwoławczy. Poniżej synteza głównych linii orzeczniczych z 10 sygnaturami SN.
1. Nienależyta obsada sądu jako bezwzględna przyczyna uchylenia
Udział sędziego powołanego z naruszeniem standardów niezawisłości stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.. W sprawie o oszustwo gospodarcze i fałszerstwo SN uchylił wyrok SO z urzędu, stwierdzając, że skład orzekający obejmował sędziego, którego sposób powołania budził wątpliwości co do niezawisłości i bezstronności. „powodem wydania wyroku kasatoryjnego było ujawnienie przez Sąd Najwyższy z urzędu zaistniałej na etapie postępowania przed Sądem drugiej instancji bezwzględnej przyczyny odwoławczej określonej w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k." → II KK 562/23. SN podkreślił przy tym, że prawo do rzetelnego procesu z art. 6 ust. 1 EKPC przysługuje również pokrzywdzonemu. Analogicznie, w innej sprawie o oszustwo SN uchylił wyrok SA z powodu wad w procesie powołania sędziego, wskazując na bezwzględną przyczynę odwoławczą — II KK 79/22.
2. Powaga rzeczy osądzonej — umorzenie z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.
Gdy czyny objęte późniejszym wyrokiem mieszczą się w ramach czasowych czynu ciągłego już prawomocnie osądzonego, dalsze postępowanie jest niedopuszczalne. W sprawie o oszustwo popełnione w ramach działalności gospodarczej SN uchylił oba wyroki i umorzył postępowanie, stwierdzając: „istota czynu ciągłego i powaga rzeczy osądzonej powodują, że niedopuszczalne jest prowadzenie postępowania wtedy, gdy miałoby ono dotyczyć zachowania będącego elementem składowym i mieszczącego się w ramach czasowych czynu ciągłego, za który sprawca został prawomocnie skazany" → III KK 440/13. SN wyjaśnił, że powaga rzeczy osądzonej podlega badaniu z urzędu niezależnie od granic zaskarżenia, a jej naruszenie stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k..
3. Brak wniosku o ściganie — skazanie bez rozprawy wadliwe
Skazanie bez rozprawy (art. 335 § 1 k.p.k.) jest niedopuszczalne, gdy okoliczności czynu budzą wątpliwości lub brakuje wniosku o ściganie. W głośnej sprawie A.P., oskarżonej m.in. o oszustwo i fałszerstwo, SN uchylił wyrok w całości, podkreślając: „brak wniosku o ściganie stanowi ujemną przesłankę procesową określoną w art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k., zatem skazanie w sytuacji wystąpienia tej przesłanki stanowi uchybienie, o którym mowa w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., zaliczane do katalogu bezwzględnych przyczyn odwoławczych" → V KK 347/16. SN zwrócił też uwagę na wadliwy wymiar kary łącznej z naruszeniem art. 86 § 1 k.k. oraz nieprawidłowe orzeczenie obowiązku naprawienia szkody na rzecz podmiotów, które jej nie poniosły.
4. Niezasadny wyrok kasatoryjny — obowiązek samodzielnego uzupełnienia dowodów
Sąd odwoławczy nie może mechanicznie uchylać wyroku i przekazywać sprawy do ponownego rozpoznania, gdy stwierdzone braki dowodowe może uzupełnić samodzielnie. W sprawie o oszustwo i fałszerstwo SN uchylił wyrok SA jako niezasadnie kasatoryjny: „stwierdzenie niedostatków w postępowaniu dowodowym przez sąd odwoławczy nie uzasadnia uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy w zakresie uzupełnienia braków do ponownego rozpoznania, ale sąd II instancji jest zobowiązany uzupełnić samodzielnie materiał dowodowy" → IV KS 14/20. SN wskazał, że wyrok kasatoryjny jest dopuszczalny wyłącznie w sytuacjach ściśle określonych w art. 437 § 2 k.p.k. — przy bezwzględnych przyczynach odwoławczych, regule ne peius z art. 454 k.p.k. lub konieczności przeprowadzenia przewodu na nowo w całości. Podobnie w sprawie III KK 755/18 SN uchylił wyrok SA w części dotyczącej skazania za oszustwo, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania — III KK 755/18.
5. Rażące naruszenie zasad oceny dowodów i zakazu *reformationis in peius*
Błędna wykładnia zakazu reformationis in peius (art. 434 § 1 k.p.k.) przez sąd odwoławczy może skutkować uchyleniem wyroku uniewinniającego. W sprawie o oszustwo i fałszerstwo związane z uzyskaniem nakazu zapłaty na podstawie sfałszowanych dokumentów SN uchylił wyrok SA, stwierdzając rażące naruszenie przepisów procesowych: „rażące naruszenie dyspozycji art. 434 § 1 k.p.k." → V KK 78/18 — sąd odwoławczy uchylił się od oceny opinii biegłej, zasłaniając się rzekomym naruszeniem zakazu reformationis in peius, podczas gdy ocena ta nie pogarszała sytuacji oskarżonego. Analogicznie, w sprawie o oszustwo i wyłudzenie poświadczenia nieprawdy SN uchylił wyrok uniewinniający w części, wskazując, że opisy czynów mimo braku dosłownych sformułowań z ustawy wystarczająco odzwierciedlały znamiona — II KK 198/18.
6. Współukarane przestępstwo uprzednie — zbieg oszustwa i fałszerstwa
Fałszerstwo dokumentu popełnione jako środek do oszustwa może być uznane za przestępstwo współukarane uprzednio, co eliminuje odrębną kwalifikację z art. 270 § 1 k.k.. W sprawie o wyłudzenie dopłaty za pomocą podrobionego dowodu wpłaty SN zmienił wyrok, wyeliminowując z kwalifikacji prawnej art. 270 § 1 k.k.: „możliwe jest w zależności od okoliczności konkretnej sprawy, uznanie pierwszego z tych czynów za przestępstwo współukarane" → WA 69/02. SN wyjaśnił, że kara za czyn główny (oszustwo) spełni wszystkie funkcje kary za oba czyny, gdy społeczna szkodliwość fałszerstwa jest niższa. W nowszej sprawie SN uchylił wyrok w części dotyczącej zbiegu oszustwa z fałszerstwem, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania — III KK 403/25.
Źródła: III KK 403/25 (SN, 18.02.2026), WA 69/02 (SN, 10.01.2003), II KK 562/23 (SN, 15.05.2024), II KK 79/22 (SN, 8.02.2023), III KK 440/13 (SN, 22.01.2014), V KK 347/16 (SN, 27.01.2017), IV KS 14/20 (SN, 27.05.2020), III KK 755/18 (SN, 1.07.2020), V KK 78/18 (SN, 27.02.2019), II KK 198/18 (SN, 28.03.2019), IV KK 19/23 (SN, 6.04.2023). Przepisy: art. 286 § 1 k.k., art. 270 § 1 k.k., art. 439 § 1 k.p.k., art. 437 § 2 k.p.k., art. 434 § 1 k.p.k., art. 454 k.p.k., art. 17 § 1 pkt 7 i 10 k.p.k., art. 335 § 1 k.p.k., art. 86 § 1 k.k., art. 11 § 2 k.k.