Decyzja ZUS odmawiająca lub uchylająca prawo do świadczenia „Aktywni rodzice w pracy" nie jest ostateczna — można ją zaskarżyć do WSA, a orzecznictwo pokazuje, że sądy często stają po stronie rodziców. Kluczowe podstawy uchylenia to naruszenie prawa materialnego oraz wady proceduralne, w tym brak wyczerpującego uzasadnienia i błędne zastosowanie przepisów o świadczeniu nienależnie pobranym. Poniżej synteza linii orzeczniczej z konkretnymi sygnaturami.
1. Na jakiej podstawie sąd uchyla decyzję ZUS o świadczeniu „Aktywni rodzice w pracy"?
Podstawę prawną uchylenia decyzji ZUS stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. — sąd uchyla decyzję, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego albo innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W praktyce WSA najczęściej uchylają obie decyzje (I i II instancji), stwierdzając, że organ nieprawidłowo ocenił przesłanki do przyznania świadczenia lub naruszył procedurę. WSA w Warszawie w sprawie I SA/Wa 1668/25 uchylił obie decyzje ZUS (I i II instancji), a w sprawie I SA/Wa 1948/25 stwierdził, że obie decyzje naruszały prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Podobnie WSA w Rzeszowie II SA/Rz 1261/25 i WSA w Szczecinie II SA/Sz 713/25 uchyliły decyzje obu instancji, co oznacza konieczność ponownego rozpatrzenia wniosku przez ZUS.
2. Kiedy sąd potwierdza uchylenie świadczenia przez ZUS?
Nie każda skarga kończy się suksem — sąd oddala ją, gdy decyzja organu jest zgodna z prawem. WSA w Warszawie w sprawie I SA/Wa 355/26 oddalił skargę na uchylenie świadczenia, a WSA w Łodzi II SA/Łd 13/26 również oddalił skargę na odmowę przyznania świadczenia. Oznacza to, że ZUS może skutecznie uchylić świadczenie, gdy wnioskodawca faktycznie nie spełnia ustawowych przesłanek — np. nie podlega ubezpieczeniu lub nie spełnia warunku zatrudnienia.
3. Uchylenie świadczenia wychowawczego a świadczenie nienależnie pobrane — kluczowe rozróżnienie
Jednym z najczęstszych błędów ZUS jest utożsamianie uchylenia prawa do świadczenia z orzekaniem o świadczeniu nienależnie pobranym. WSA w Bydgoszczy wyraźnie stwierdził, że „decyzja uchylająca prawo do świadczenia wychowawczego ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc, tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji" → II SA/Bd 526/24. Dodano, że „W trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega zatem uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie już pobrane" → II SA/Bd 526/24. Pozbawienie prawa do wypłaconego świadczenia może nastąpić jedynie w trybie art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Sąd podkreślił też, że „Nie jest rolą sądu administracyjnego uzupełnianie w jakimkolwiek zakresie aktów podejmowanych przez organy administracji" → II SA/Bd 526/24.
4. Obowiązek wszechstronnego zebrania dowodów — „szczególne okoliczności"
NSA konsekwentnie wymaga od ZUS wnikliwej oceny wszystkich okoliczności sprawy, zwłaszcza przy świadczeniach w drodze wyjątku. W sprawie „organ winien przestrzegać zasady prawdy obiektywnej" → III OSK 177/24 oraz „nie można wykluczyć, że gdyby nie ciężka choroba i śmierć, matka skarżącego mogłaby wypracować okres niezbędny do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych" → III OSK 177/24. NSA potwierdził, że data powstania całkowitej niezdolności do pracy jest istotna, ale „nie jest to jednak równoznaczne z tym, że organ jest zwolniony w danej sprawie od oceny przesłanek zachodzenia w sprawie szczególnych okoliczności zaistniałych przed tą datą" → III OSK 177/24. Podobnie w sprawie „Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie" → III OSK 3215/23. NSA dodał, że „Sam fakt uzależnienia ojca dziecka nie może być traktowany niejako automatycznie, jako sankcja wykluczająca jego małoletnie dziecko z grona adresatów normy zawartej w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy" → III OSK 3215/23.
5. Wady formalne decyzji ZUS — naruszenie art. 107 k.p.a.
Częstą przyczyną uchylenia decyzji jest brak rzetelnego uzasadnienia. ZUS ma obowiązek spełnić wymogi art. 107 § 1 k.p.a., czyli wskazać podstawę prawną, fakty uznane za udowodnione i dowody, na których oparł rozstrzygnięcie. WSA w Bydgoszczy wskazał, że organy naruszyły ten przepis poprzez „niejednoznaczne określenie przedmiotu rozstrzygnięcia, uwzględniającego konieczność odróżnienia sprawy dotyczącej uchylenia przyznanego świadczenia od sprawy o ustalenie nienależnie pobranego świadczenia" → II SA/Bd 526/24. WSA w Warszawie w sprawie I SA/Wa 2084/25 uchylił decyzje dotyczące świadczenia „Aktywny rodzic", stwierdzając wadliwość obu instancji, co potwierdza, że nawet w trybie uproszczonym sąd nie akceptuje decyzji bez jasnego uzasadnienia.
6. Tryb uproszczony — ograniczenia i szanse
Większość spraw o świadczenie „Aktywni rodzice w pracy" jest rozpoznawana w trybie uproszczonym (art. 119 ust. 2 p.p.s.a.), co oznacza posiedzenie niejawne bez rozprawy. Nie oznacza to jednak, że sąd mniej rygorystycznie ocenia decyzje ZUS — wręcz przeciwnie, uchylenie w trybie uproszczonym świadczy o tym, że wady decyzji były ewidentne. Przykładowo WSA w Białymstoku II SA/Bk 1925/25 uchylił obie decyzje w trybie uproszczonym, podobnie jak WSA w Warszawie I SA/Wa 29/26 i VIII SA/Wa 53/26. Z drugiej strony, gdy skarga jest oczywiście niezasadna, sąd równie szybko ją oddala — jak w sprawach I SA/Wa 355/26 i II SA/Łd 13/26.
Źródła:
- I SA/Wa 1668/25 (WSA Warszawa, 18.11.2025)
- I SA/Wa 1948/25 (WSA Warszawa, 19.02.2026)
- II SA/Rz 1261/25 (WSA Rzeszów, 20.01.2026)
- II SA/Sz 713/25 (WSA Szczecin, 19.02.2026)
- II SA/Bk 1925/25 (WSA Białystok, 12.03.2026)
- I SA/Wa 355/26 (WSA Warszawa, 08.05.2026)
- II SA/Łd 13/26 (WSA Łódź, 27.02.2026)
- I SA/Wa 2084/25 (WSA Warszawa, 05.03.2026)
- VIII SA/Wa 53/26 (WSA Warszawa, 12.03.2026)
- II SA/Bd 526/24 (WSA Bydgoszcz, 18.03.2025)
- III OSK 177/24 (NSA, 27.06.2024)
- III OSK 3215/23 (NSA, 07.06.2024)
- art. 145 § 1 p.p.s.a., art. 107 k.p.a.