Krótka odpowiedź (TL;DR)
Dom pomocy społecznej (DPS) nie jest przedmiotem własności osoby w nim umieszczonej — pozostaje mieniem gminy lub podmiotu prowadzącego placówkę. Spory wokół DPS i bezdomności dotyczą zatem nie tytułu własności do budynku, lecz: właściwości miejscowej gminy (która gmina ma obowiązek skierować do DPS i sfinansować pobyt), prawa do umieszczenia w DPS osoby bezdomnej, odpłatności za pobyt (zwłaszcza po sprzedaży nieruchomości) oraz dostępu do lokalu socjalnego. Orzecznictwo NSA i WSA konsekwentnie potwierdza, że pobyt w schronisku dla bezdomnych nie wyklucza statusu osoby bezdomnej, a sprzedaż nieruchomości przez mieszkańca DPS stanowi dochód jednorazowy podlegający rozliczeniu na 12 miesięcy.
1. Właściwość miejscowa gminy — kto decyduje o skierowaniu do DPS?
Zgodnie z art. 101 ust. 1 u.p.s. właściwość miejscową gminy ustala się według miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie. NSA wielokrotnie podkreślał, że o miejscu zamieszkania decydują dwa czynniki: faktyczne przebywanie i zamiar stałego pobytu (art. 25 k.c.), a nie samo zameldowanie. W postanowieniu „o miejscu zamieszkania w świetle omawianego przepisu decydują dwa czynniki: zewnętrzny (fakt przebywania) i wewnętrzny (zamiar stałego pobytu)" → I OW 25/24 NSA wskazał Burmistrza Kostrzyna jako organ właściwy, mimo że osoba zainteresowana była zameldowana w Dzierżoniowie. Podobnie w „aktualna aktywność życiowa E.M. skoncentrowała się na terenie gminy Cmolas" → I OW 119/24 sąd uznał, że kluczowa jest koncentracja interesów życiowych, nie adres zameldowania.
2. Osoba bezdomna a skierowanie do DPS — definicja i właściwość
Dla osoby bezdomnej właściwość ustala się na podstawie ostatniego miejsca zameldowania na pobyt stały (art. 101 ust. 2 u.p.s.). Definicja osoby bezdomnej (art. 6 pkt 8 u.p.s.) obejmuje osoby niezamieszkujące w lokalu mieszkalnym i niezameldowane na pobyt stały, a także osoby zameldowane w lokalu, w którym nie ma możliwości zamieszkania. NSA konsekwentnie orzeka, że pobyt w schronisku, hostelu czy szpitalu nie wyklucza statusu osoby bezdomnej. W postanowieniu „nie budzi wątpliwości, że tego rodzaju pomieszczenia nie są lokalami mieszkalnymi w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 4 uopl" → I OW 41/24 sąd wskazał Prezydenta Gliwic jako organ właściwy na podstawie ostatniego meldunku. Podobnie w „Pobyt w takich miejscach ma charakter doraźny, interwencyjny, nawet gdy z różnych przyczyn jest to stan przedłużający się, pobyt ten nie traci charakteru czasowego" → I OW 212/24 NSA potwierdził, że wieloletni pobyt w hostelu nie czyni z niego lokalu mieszkalnego. W „szpital nie może być traktowany jako lokal mieszkalny w rozumieniu ustawy o ochronie praw lokatorów" → I OW 22/24 sąd uznał, że pobyt w szpitalu nie wyklucza bezdomności. W I OW 87/24 NSA wskazał Wójta Gminy J. jako organ właściwy, ponieważ zainteresowany przebywał w schronisku dla bezdomnych, a jego ostatnie zameldowanie stałe znajdowało się w tej gminie.
3. Prawo do umieszczenia w DPS — przesłanki i obowiązki organu
Prawo do umieszczenia w DPS przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki, nie mogącej samodzielnie funkcjonować, której nie można zapewnić pomocy w formie usług opiekuńczych (art. 54 ust. 1 u.p.s.). WSA w Bydgoszczy w wyroku „nie zebrał w sposób wyczerpujący materiału dowodowego" → II SA/Bd 515/05 uchylił decyzję odmawiającą skierowania 85-letniego bezdomnego do DPS, stwierdzając, że organ oparł się na lakonicznej opinii pracownika socjalnego i nie zbadał dokumentacji medycznej. Sąd podkreślił, że organ ma obowiązek wyczerpującego zebrania materiału dowodowego zgodnie z art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a..
4. Bezdomność a prawo do lokalu socjalnego
Osoba bezdomna może ubiegać się o lokal socjalny z zasobów gminy, jednak organy często odmawiają, błędnie interpretując kryteria. WSA w Krakowie w wyroku „fakt sporadycznego udzielania schronienia w porze nocnej przez osoby znajome nie jest równoznaczny z zamieszkiwaniem w określonym lokalu" → III SA/Kr 141/20 uchylił decyzję odmawiającą przyznania lokalu, stwierdzając, że organ nie zbadał dostatecznie stanu bezdomności. Z kolei WSA w Warszawie w wyroku II SA/Wa 107/24 stwierdził nieważność uchwały odmawiającej pomocy mieszkaniowej osobie bezdomnej mieszkającej w samochodzie, wskazując, że organ błędnie zinterpretował kryterium metrażowe i naruszył zasadę prawdy obiektywnej.
5. Odpłatność za pobyt w DPS a sprzedaż nieruchomości
Sprzedaż nieruchomości przez osobę przebywającą w DPS stanowi dochód jednorazowy w rozumieniu art. 8 ust. 11 u.p.s., rozliczany w równych częściach na 12 miesięcy. WSA w Gdańsku w wyroku „dochodem jednorazowym, rozliczanym w sposób określony art. 8 ust. 11 u.p.s. może być zatem dochód uzyskany ze sprzedaży składników majątku strony" → II SA/Gd 597/25 potwierdził, że cel przeznaczenia środków (np. na leczenie) nie wyłącza ich z dochodu. Podobnie WSA w Gliwicach w wyroku „ustawa o pomocy społecznej nie przewiduje wyjątków od zasad ustalenia dochodu, nawet jeżeli strona w rzeczywistości nie dysponuje już tym dochodem" → II SA/Gl 1690/22 oddalił skargę matki, która sprzedała mieszkanie i przekazała środki w darowiznie. NSA w wyroku „zwrot 'miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym' wskazuje, że chodzi tu o podatek zapłacony, a nie o podatek należny" → I OSK 3066/13 doprecyzował, że dochód jednorazowy pomniejsza się jedynie o faktycznie zapłacony podatek, nie o podatek hipotetycznie należny.
6. Samo zameldowanie nie przesądza o miejscu zamieszkania
Wielokrotnie podkreślane w orzecznictwie NSA: zameldowanie jest instytucją administracyjną i nie przesądza o miejscu zamieszkania w rozumieniu prawa cywilnego. W postanowieniu „Samo zameldowanie, będące instytucją prawa administracyjnego, nie przesądza o zamieszkaniu w rozumieniu prawa cywilnego" → I OW 231/23 NSA wyjaśnił, że miejscem zamieszkania jest miejscowość faktycznego pobytu z koncentracją interesów życiowych. Ta zasada ma kluczowe znaczenie przy ustalaniu właściwości gminy w sprawach o skierowanie do DPS.
Źródła:
- I OW 25/24 (NSA, 23.05.2024)
- I OW 41/24 (NSA, 27.06.2024)
- I OW 212/24 (NSA, 19.02.2025)
- I OW 22/24 (NSA, 17.04.2024)
- I OW 87/24 (NSA, 02.08.2024)
- I OW 231/23 (NSA, 27.02.2024)
- I OW 119/24 (NSA, 11.09.2024)
- II SA/Bd 515/05 (WSA Bydgoszcz, 10.08.2005)
- III SA/Kr 141/20 (WSA Kraków, 12.08.2020)
- II SA/Wa 107/24 (WSA Warszawa, 26.03.2024)
- II SA/Gl 1690/22 (WSA Gliwice, 12.04.2023)
- II SA/Gd 597/25 (WSA Gdańsk, 04.12.2025)
- I OSK 3066/13 (NSA, 29.05.2015)
- art. 6 pkt 8, art. 8 ust. 11, art. 54 ust. 1, art. 59 ust. 1, art. 101 ust. 1 i 2 u.p.s.
- art. 25 k.c.
- art. 7, art. 77 § 1 k.p.a.