Krótka odpowiedź: Tak. Organy nadzoru budowlanego mogą — a wręcz muszą — nakazać rozbiórkę zbiorników (wodnych, na nieczystości, paliwowych) wybudowanych bez wymaganego pozwolenia lub zgłoszenia, jeśli ich lokalizacja jest niezgodna z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego (MPZP). Niezgodność z planem wyklucza legalizację samowoli budowlanej na podstawie art. 48 u.p.b., co czyni decyzję o rozbiórce decyzją o charakterze związanym.
1. Zbiornik jako budowla — kiedy wymaga pozwolenia?
Zbiorniki wodne, na nieczystości ciekłe czy substancje płynne są budowlami w rozumieniu art. 3 pkt 3 u.p.b.. NSA potwierdził, że „zbiorniki zaliczone zostały przez ustawodawcę do budowli" i „nie ma przy tym znaczenia, czy są one trwale związane z gruntem, czy też usytuowane jedynie na podkładach betonowych" „zbiorniki zaliczone zostały przez ustawodawcę do budowli" → II SA/WR 575/21. Zbiornik wodny na terenach rolniczych o powierzchni powyżej 50 m² nie może być traktowany jako przydomowe oczko wodne ani obiekt małej architektury — wymaga pozwolenia na budowę „nie można traktować jako przydomowego, a co za tym idzie jego budowa wymagała uzyskania stosownego pozwolenia" → II OSK 2570/22. Również zbiornik paliwowy stanowi obiekt budowlany, a jego budowa bez pozwolenia jest samowolą „objęte nią zbiorniki zostały wybudowane bez wymaganego pozwolenia na budowę i z naruszeniem ustaleń planu zagospodarowania" → II SA/Ka 1868/02.
2. Niezgodność z planem miejscowym wyklucza legalizację
Kluczową przesłanką jest moment posadowienia zbiorników względem daty wejścia w życie MPZP. Jeśli zbiorniki zostały zlokalizowane po uchwaleniu planu, który nie dopuszcza danego przeznaczenia terenu, legalizacja jest prawnie niemożliwa. NSA orzekł, że „nie można zastosować art. 48 ust. 2 uPb umożliwiającego zalegalizowanie wykonanej samowoli budowlanej" „nie można zastosować art. 48 ust. 2 uPb umożliwiającego zalegalizowanie wykonanej samowoli budowlanej" → II OSK 160/23. WSA we Wrocławiu potwierdził, że zbiorniki stalowe są budowlami niezależnie od trwałości posadowienia, a ich lokalizacja po wejściu w życie MPZP wyklucza legalizację „Nie ma przy tym znaczenia, czy są one trwale związane z gruntem, czy też usytuowane jedynie na podkładach betonowych" → II SA/WR 575/21. Analogicznie, zbiornik sanitarny w strefie 100 m od jeziora narusza zakaz zabudowy wynikający z planu i uchwały o ochronie krajobrazu „Ocena możliwości legalizacji budowy następuje na podstawie obowiązujących aktualnie przepisów prawa, a nie na podstawie przepisów obowiązujących w dacie popełnienia samowoli" → II SA/Gd 599/20.
3. Brak dokumentów legalizacyjnych = związana decyzja o rozbiórce
Jeśli inwestor nie przedłoży zaświadczenia o zgodności z MPZP, organ wydaje decyzję o rozbiórce w trybie art. 49e u.p.b.. Decyzja ta ma charakter związany — organ nie ma marginesu uznania. WSA w Białymstoku podkreślił, że „decyzja w przedmiocie rozbiórki ma w takim przypadku charakter związany" „Decyzja w przedmiocie rozbiórki ma w takim przypadku charakter związany" → II SA/Bk 903/23. Przy interpretacji planu miejscowego nie obowiązuje zasada „co nie jest zakazane, jest dozwolone" — dozwolone jest tylko to, co plan wyraźnie przewiduje „Przy interpretacji postanowień planów miejscowych nie znajduje zastosowania reguła, że co nie jest prawem zakazane jest dozwolone" → II SA/Bk 903/23.
4. Naruszenie warunków technicznych i odległości
Nawet gdyby zbiornik formalnie nie kolidował z planem, naruszenie warunków technicznych (np. odległości od granicy działki) może samoistnie uzasadniać rozbiórkę. WSA w Szczecinie potwierdził, że „nie jest możliwe doprowadzenie zbiornika do stanu zgodnego z prawem" bez jego rozbiórki, gdy naruszono wymagane 2 m odległości od granicy „nie jest możliwe doprowadzenie zbiornika do stanu zgodnego z prawem" → II SA/Sz 120/06. WSA w Warszawie dodał, że lokalizacja szamba w odległości 5–15 cm od granicy jest niezgodna zarówno z obecnymi, jak i poprzednimi warunkami technicznymi „lokalizacja przedmiotowego zbiornika bezodpływowego na nieczystości ciekłe jest niezgodna zarówno z obecnymi, jak i poprzednimi warunkami technicznymi" → VIII SA/Wa 62/24.
5. Odroczenie rozbiórki — kiedy jest niedopuszczalne?
Odroczenie wykonania nakazu rozbiórki i zezwolenie na czasowe korzystanie z obiektu nie jest możliwe, gdy zbiornik jest sprzeczny z prawem budowlanym i planem zagospodarowania. WSA w Lublinie orzekł, że względy społeczne i gospodarcze nie przeważają nad bezprawnością budowy „art. 39 Prawa budowlanego z 1974 r. nie stanowi samodzielnej podstawy do wydania decyzji w przedmiocie odroczenia terminu nakazanej rozbiórki" → II SA/Lu 37/04. Podobnie NSA podtrzymał, że obiekt wybudowany niezgodnie z planem nie może być zalegalizowany, nawet jeśli inwestor domagał się częściowej rozbiórki II OSK 1871/21.
6. Obowiązek badania negatywnych skutków — wyjątek potwierdzający regułę
W jednym z nielicznych orzeczeń łagodzących rygory rozbiórkowe, WSA we Wrocławiu uchylił decyzję organu odwoławczego, który umorzył postępowanie bez zbadania, czy naruszenie warunków technicznych powoduje rzeczywiste niebezpieczeństwo. Sąd wskazał, że „samo stwierdzenie niezgodności wybudowanego obiektu z przepisami nie jest podstawą do wydania nakazu rozbiórki" — skutkiem naruszenia musi być niebezpieczeństwo dla ludzi lub mienia albo niedopuszczalne pogorszenie warunków zdrowotnych „Samo stwierdzenie niezgodności wybudowanego obiektu z przepisami nie jest podstawą do wydania nakazu rozbiórki" → II SA/Wr 210/23. Ten wyjątek dotyczy jednak obiektów sprzed 1995 r., ocenianych pod kątem Prawa budowlanego z 1974 r.
Źródła: II OSK 160/23 (NSA, 20.03.2024), II SA/WR 575/21 (WSA Wrocław, 07.06.2022), II OSK 2570/22 (NSA, 21.05.2025), II SA/Ka 1868/02 (WSA Gliwice, 13.10.2004), II SA/Gd 599/20 (WSA Gdańsk, 20.01.2021), II SA/Bk 903/23 (WSA Białystok, 07.03.2024), II SA/Sz 120/06 (WSA Szczecin, 27.09.2006), VIII SA/Wa 62/24 (WSA Warszawa, 20.06.2024), II SA/Lu 37/04 (WSA Lublin, 07.10.2004), II SA/Wr 210/23 (WSA Wrocław, 05.10.2023), II OSK 1871/21 (NSA, 17.04.2024), IV SA 83/89 (WSA Rzeszów, 26.11.2004); art. 3 pkt 3 u.p.b., art. 48 u.p.b., art. 49e u.p.b., art. 51 u.p.b..