# Kiedy Sąd Najwyższy oznacza sąd właściwy do rozpoznania sprawy o rozwód (art. 45 k.p.c.)? *Data publikacji: 2026-05-31 · zweryfikowano: 2026-06-01 · obszar prawa: rodzinne · Wersja HTML: https://lexedit.ai/odpowiedzi/cluster-oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod* ## Krótka odpowiedź (TL;DR) W sprawach o rozwód właściwość miejscową ustala się na podstawie [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41), który przewiduje trzy kolejne kryteria: ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków, miejsce zamieszkania strony pozwanej, a w ostateczności — miejsce zamieszkania powoda. Sąd Najwyższy w trybie [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) oznacza sąd właściwy **wyłącznie wtedy**, gdy żadne z tych kryteriów nie pozwala ustalić właściwości — co w praktyce oznacza, że niemal zawsze odmawia oznaczenia, wskazując, że sąd okręgowy może samodzielnie dokonać ustaleń. --- ## 1. Kiedy Sąd Najwyższy odmawia oznaczenia sądu właściwego? Dominującą linią orzeczniczą SN jest zasada, że [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) ma charakter subsydiarny — stosuje się go dopiero, gdy właściwości miejscowej **nie można** ustalić na podstawie [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41). Jeśli choć jedna ze stron ma miejsce zamieszkania w Polsce, SN odmawia oznaczenia. W postanowieniu „Oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, który winien rozpoznać sprawę dopuszczalne jest tylko wtedy, kiedy właściwości miejscowej nie można ustalić na podstawie okoliczności tej sprawy" ([I CO 64/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-co-64-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-365543)) SN wyraźnie podkreślił, że skoro powód zamieszkuje w Polsce, właściwość ustala się z [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) zd. 2. Podobnie w „Można więc ustalić sąd właściwy, na podstawie miejsca zamieszkania strony powodowej, zgodnie z art. 41 zd. 2 k.p.c." ([III CO 59/25](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-59-25/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-245593)), gdzie SN wskazał, że oznaczenie w trybie [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) będzie uzasadnione **dopiero** gdy żadna ze stron nie ma miejsca zamieszkania w RP. ## 2. Kolejność kryteriów z [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) — ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, pozwany, powód [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) ustala sztywną hierarchię: najpierw sąd ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania (jeśli jedno z małżonków tam nadal przebywa), potem sąd miejsca zamieszkania pozwanego, wreszcie — powoda. W „W przepisie tym chodzi jednak o wspólne miejsce zamieszkania w Polsce, a tej podstawy nie ma. Pozostaje zatem odwołać się do kolejnych podstaw, z których pierwszą jest miejsce zamieszkania pozwanego" ([V CO 23/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-23-18/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-468451)) SN wyjaśnił, że wspólne miejsce zamieszkania za granicą nie aktywuje pierwszego kryterium — decyduje miejsce zamieszkania pozwanego w Polsce. Z kolei w „z braku podstawy związanej z ostatnim miejscem zamieszkania małżonków wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma (...) właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda" ([I CO 64/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-co-64-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-365543)) SN potwierdził, że gdy pozwana mieszka za granicą, a powód w Polsce — właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda. ## 3. Zasada trwałości sądu właściwego ([art. 15 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-15)) Z [art. 15 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-15) wynika, że sąd, który uzyskał właściwość w chwili wniesienia pozwu, zachowuje ją do końca postępowania, nawet jeśli strony zmieniły miejsce zamieszkania. W „Sąd ten pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, mimo że podstawy właściwości miejscowej (...) zmieniły się" ([III CO 11/05](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-11-05/odmowa-oznaczenia-sadu-w-sprawie-o-rozwod-3059098)) SN odmówił oznaczenia sądu, bo powódka w chwili pozwu mieszkała w okręgu sądu ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania. Analogicznie w „sąd właściwy w chwili wniesienia pozwu pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, choćby podstawy właściwości zmieniły się w toku sprawy" ([V CO 78/13](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-78-13/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-616209)) — czasowe zamieszkanie pozwanej za granicą nie zmienia właściwości ustalonej na dzień wniesienia pozwu. ## 4. Wniosek przedwczesny — SN zwraca sprawę do sądu I instancji Gdy sąd okręgowy występuje o oznaczenie bez wcześniejszego ustalenia stanu faktycznego, SN uznaje wniosek za przedwczesny. W „wniosek w trybie art. 45 k.p.c. jest co najmniej przedwczesny" ([III CO 796/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-796-22/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-303100)) SN odmówił oznaczenia, bo powód wskazał adresy w Wielkiej Brytanii, ale jednocześnie twierdził, że zwykłym pobytem małżonków jest miasto w Polsce. Podobnie w „oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, jest co najmniej przedwczesne" ([III CO 780/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-780-23/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-257367)) — powódka wskazała miejsce zamieszkania w Polsce i jednocześnie twierdziła, że mieszka na stałe we Francji; SN uznał, że sąd I instancji musi sam rozstrzygnąć tę niejednoznaczność. ## 5. Ciągłość zamieszkiwania — warunek właściwości z ostatniego wspólnego miejsca Dla przyjęcia właściwości sądu ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania niezbędne jest, aby **przynajmniej jedno** z małżonków nadal tam zamieszkiwało lub miało zwykły pobyt. Sąd Apelacyjny w Krakowie w „Dla przyjęcia właściwości wyłącznej sądu, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, niezbędne jest przy tym zachowanie ciągłości zamieszkiwania lub zwykłego pobytu w okręgu tego sądu przez przynajmniej jednego z małżonków" ([I ACZ 778/17](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-acz-778-17/niewlasciwosc-miejscowa-rozwod-ostatnie-miejsce-zamieszkania-766658)) potwierdził, że brak ciągłości zamieszkiwania powoduje przejście do kolejnego kryterium — sądu miejsca zamieszkania pozwanego. W „Możliwe jest zatem ustalenie właściwości miejscowej sądu na podstawie art. 41 k.p.c." ([V CO 151/17](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-151-17/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-570013)) SN oddalił wniosek o oznaczenie, bo powód nadal mieszkał w ostatnim wspólnym miejscu zamieszkania. ## 6. Kiedy SN faktycznie wyznacza sąd właściwy? W wyjątkowych sytuacjach, gdy żadna ze stron nie ma miejsca zamieszkania w Polsce, a ostatnie wspólne miejsce zamieszkania również leżało za granicą, SN może wyznaczyć konkretny sąd okręgowy. W [III CO 266/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-266-24/wyznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-wroclaw-500033) SN wyznaczył Sąd Okręgowy we Wrocławiu, kierując się miejscem pochodzenia pozwanego i zasadą dogodności. Jest to jednak sytuacja rzadka — zdecydowana większość postępowań kończy się odmową oznaczenia. --- **Źródła:** - I CO 64/19 (SN, 2.8.2019) - III CO 59/25 (SN, 7.2.2025) - V CO 23/18 (SN, 29.1.2018) - III CO 11/05 (SN, 3.11.2005) - V CO 78/13 (SN, 30.7.2013) - III CO 796/22 (SN, 22.8.2022) - III CO 780/23 (SN, 8.11.2023) - I ACZ 778/17 (SA Kraków, 25.5.2017) - V CO 151/17 (SN, 12.9.2017) - III CO 266/24 (SN, 9.4.2024) - [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41), [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45), [art. 15 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-15) ## Źródła (orzeczenia) - [I CO 64/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-co-64-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-365543) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-08-02 > „Oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, który winien rozpoznać sprawę dopuszczalne jest tylko wtedy, kiedy właściwości miejscowej nie można ustalić na podstawie okoliczności tej sprawy" - [III CO 59/25](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-59-25/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-245593) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2025-02-07 > „Można więc ustalić sąd właściwy, na podstawie miejsca zamieszkania strony powodowej, zgodnie z art. 41 zd. 2 k.p.c." - [V CO 23/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-23-18/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-468451) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2018-01-29 > „W przepisie tym chodzi jednak o wspólne miejsce zamieszkania w Polsce, a tej podstawy nie ma. Pozostaje zatem odwołać się do kolejnych podstaw, z których pierwszą jest miejsce zamieszkania pozwanego" - [III CO 11/05](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-11-05/odmowa-oznaczenia-sadu-w-sprawie-o-rozwod-3059098) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2005-11-03 > „Sąd ten pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, mimo że podstawy właściwości miejscowej, związane z opus" - [V CO 78/13](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-78-13/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-616209) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2013-07-30 > „sąd właściwy w chwili wniesienia pozwu pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, choćby podstawy właściwości zmieniły się w toku sprawy" - [III CO 796/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-796-22/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-303100) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2022-08-22 > „wniosek w trybie art. 45 k.p.c. jest co najmniej przedwczesny" - [III CO 780/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-780-23/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-257367) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2023-11-08 > „oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, jest co najmniej przedwczesne" - [I ACZ 778/17](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-acz-778-17/niewlasciwosc-miejscowa-rozwod-ostatnie-miejsce-zamieszkania-766658) — Sąd Apelacyjny w Krakowie — wyrok z 2017-05-25 > „Dla przyjęcia właściwości wyłącznej sądu, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, niezbędne jest przy tym zachowanie ciągłości zamieszkiwania lub zwykłego pobytu w okręgu tego sądu przez przynajmniej jednego z małżonków" - [V CO 151/17](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-151-17/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-570013) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2017-09-12 > „Możliwe jest zatem ustalenie właściwości miejscowej sądu na podstawie art. 41 k.p.c." - [III CO 266/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-266-24/wyznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-wroclaw-500033) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2024-04-09 ## Przepisy - [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) — Kodeks postępowania cywilnego - [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) — Kodeks postępowania cywilnego - [art. 15 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-15) — Kodeks postępowania cywilnego --- **Lexedit** — agent AI do researchu prawnego po polskim prawie: 1,4 mln orzeczeń (SN, NSA, WSA, sądy apelacyjne), 100 tys. aktów prawnych z wersjami historycznymi. Każde cytowanie w memo jest klikalne i weryfikowane względem treści źródła. Wypróbuj: https://lexedit.ai/research Więcej odpowiedzi: https://lexedit.ai/odpowiedzi · Indeks dla agentów AI: https://lexedit.ai/llms.txt