Krótka odpowiedź (TL;DR)
W sprawach o rozwód właściwość miejscową ustala się na podstawie art. 41 k.p.c., który przewiduje trzy kolejne kryteria: ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków, miejsce zamieszkania strony pozwanej, a w ostateczności — miejsce zamieszkania powoda. Sąd Najwyższy w trybie art. 45 k.p.c. oznacza sąd właściwy wyłącznie wtedy, gdy żadne z tych kryteriów nie pozwala ustalić właściwości — co w praktyce oznacza, że niemal zawsze odmawia oznaczenia, wskazując, że sąd okręgowy może samodzielnie dokonać ustaleń.
1. Kiedy Sąd Najwyższy odmawia oznaczenia sądu właściwego?
Dominującą linią orzeczniczą SN jest zasada, że art. 45 k.p.c. ma charakter subsydiarny — stosuje się go dopiero, gdy właściwości miejscowej nie można ustalić na podstawie art. 41 k.p.c.. Jeśli choć jedna ze stron ma miejsce zamieszkania w Polsce, SN odmawia oznaczenia. W postanowieniu „Oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, który winien rozpoznać sprawę dopuszczalne jest tylko wtedy, kiedy właściwości miejscowej nie można ustalić na podstawie okoliczności tej sprawy" → I CO 64/19 SN wyraźnie podkreślił, że skoro powód zamieszkuje w Polsce, właściwość ustala się z art. 41 k.p.c. zd. 2. Podobnie w „Można więc ustalić sąd właściwy, na podstawie miejsca zamieszkania strony powodowej, zgodnie z art. 41 zd. 2 k.p.c." → III CO 59/25, gdzie SN wskazał, że oznaczenie w trybie art. 45 k.p.c. będzie uzasadnione dopiero gdy żadna ze stron nie ma miejsca zamieszkania w RP.
2. Kolejność kryteriów z art. 41 k.p.c. — ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, pozwany, powód
art. 41 k.p.c. ustala sztywną hierarchię: najpierw sąd ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania (jeśli jedno z małżonków tam nadal przebywa), potem sąd miejsca zamieszkania pozwanego, wreszcie — powoda. W „W przepisie tym chodzi jednak o wspólne miejsce zamieszkania w Polsce, a tej podstawy nie ma. Pozostaje zatem odwołać się do kolejnych podstaw, z których pierwszą jest miejsce zamieszkania pozwanego" → V CO 23/18 SN wyjaśnił, że wspólne miejsce zamieszkania za granicą nie aktywuje pierwszego kryterium — decyduje miejsce zamieszkania pozwanego w Polsce. Z kolei w „z braku podstawy związanej z ostatnim miejscem zamieszkania małżonków wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma (...) właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda" → I CO 64/19 SN potwierdził, że gdy pozwana mieszka za granicą, a powód w Polsce — właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda.
3. Zasada trwałości sądu właściwego (art. 15 k.p.c.)
Z art. 15 k.p.c. wynika, że sąd, który uzyskał właściwość w chwili wniesienia pozwu, zachowuje ją do końca postępowania, nawet jeśli strony zmieniły miejsce zamieszkania. W „Sąd ten pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, mimo że podstawy właściwości miejscowej (...) zmieniły się" → III CO 11/05 SN odmówił oznaczenia sądu, bo powódka w chwili pozwu mieszkała w okręgu sądu ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania. Analogicznie w „sąd właściwy w chwili wniesienia pozwu pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, choćby podstawy właściwości zmieniły się w toku sprawy" → V CO 78/13 — czasowe zamieszkanie pozwanej za granicą nie zmienia właściwości ustalonej na dzień wniesienia pozwu.
4. Wniosek przedwczesny — SN zwraca sprawę do sądu I instancji
Gdy sąd okręgowy występuje o oznaczenie bez wcześniejszego ustalenia stanu faktycznego, SN uznaje wniosek za przedwczesny. W „wniosek w trybie art. 45 k.p.c. jest co najmniej przedwczesny" → III CO 796/22 SN odmówił oznaczenia, bo powód wskazał adresy w Wielkiej Brytanii, ale jednocześnie twierdził, że zwykłym pobytem małżonków jest miasto w Polsce. Podobnie w „oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, jest co najmniej przedwczesne" → III CO 780/23 — powódka wskazała miejsce zamieszkania w Polsce i jednocześnie twierdziła, że mieszka na stałe we Francji; SN uznał, że sąd I instancji musi sam rozstrzygnąć tę niejednoznaczność.
5. Ciągłość zamieszkiwania — warunek właściwości z ostatniego wspólnego miejsca
Dla przyjęcia właściwości sądu ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania niezbędne jest, aby przynajmniej jedno z małżonków nadal tam zamieszkiwało lub miało zwykły pobyt. Sąd Apelacyjny w Krakowie w „Dla przyjęcia właściwości wyłącznej sądu, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, niezbędne jest przy tym zachowanie ciągłości zamieszkiwania lub zwykłego pobytu w okręgu tego sądu przez przynajmniej jednego z małżonków" → I ACZ 778/17 potwierdził, że brak ciągłości zamieszkiwania powoduje przejście do kolejnego kryterium — sądu miejsca zamieszkania pozwanego. W „Możliwe jest zatem ustalenie właściwości miejscowej sądu na podstawie art. 41 k.p.c." → V CO 151/17 SN oddalił wniosek o oznaczenie, bo powód nadal mieszkał w ostatnim wspólnym miejscu zamieszkania.
6. Kiedy SN faktycznie wyznacza sąd właściwy?
W wyjątkowych sytuacjach, gdy żadna ze stron nie ma miejsca zamieszkania w Polsce, a ostatnie wspólne miejsce zamieszkania również leżało za granicą, SN może wyznaczyć konkretny sąd okręgowy. W III CO 266/24 SN wyznaczył Sąd Okręgowy we Wrocławiu, kierując się miejscem pochodzenia pozwanego i zasadą dogodności. Jest to jednak sytuacja rzadka — zdecydowana większość postępowań kończy się odmową oznaczenia.
Źródła:
- I CO 64/19 (SN, 2.8.2019)
- III CO 59/25 (SN, 7.2.2025)
- V CO 23/18 (SN, 29.1.2018)
- III CO 11/05 (SN, 3.11.2005)
- V CO 78/13 (SN, 30.7.2013)
- III CO 796/22 (SN, 22.8.2022)
- III CO 780/23 (SN, 8.11.2023)
- I ACZ 778/17 (SA Kraków, 25.5.2017)
- V CO 151/17 (SN, 12.9.2017)
- III CO 266/24 (SN, 9.4.2024)
- art. 41 k.p.c., art. 45 k.p.c., art. 15 k.p.c.