TL;DR: Właściwość sądu w sprawach o rozwód określa art. 41 k.p.c. w sposób wyłączny i kaskadowy: najpierw ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków, potem miejsce zamieszkania pozwanego, wreszcie powoda. Sąd Najwyższy w trybie art. 45 k.p.c. oznacza sąd tylko wtedy, gdy żadna z tych podstaw nie pozwala ustalić właściwości miejscowej. Zdecydowana większość postanowień SN odmawia oznaczenia sądu, uznając wnioski okręgowe za przedwczesne lub bezzasadne.
1. Kaskadowy system właściwości z art. 41 k.p.c.
art. 41 k.p.c. ustala wyłączną właściwość miejscową w sprawach małżeńskich w trzech krokach: (1) sąd ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania, jeśli choć jedno z małżonków tam nadal przebywa; (2) sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej; (3) sąd miejsca zamieszkania powoda. SN konsekwentnie podkreśla, że ten system jest wyczerpujący i sam w sobie wyklucza potrzebę interwencji w trybie art. 45 k.p.c. Jak stwierdził SN w postanowieniu „Oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, który winien rozpoznać sprawę dopuszczalne jest tylko wtedy, kiedy właściwości miejscowej nie można ustalić na podstawie okoliczności tej sprawy" → I CO 64/19. Podobnie w „brak jest podstaw do oznaczenia sądu właściwego w trybie art. 45 k.p.c." → III CO 646/24, gdy powódka wskazała swoje miejsce zamieszkania w Polsce.
2. Ostatnie wspólne miejsce zamieszkania za granicą – co wtedy?
Najczęstszy scenariusz w praktyce: małżonkowie ostatnio wspólnie mieszkali za granicą (Wielka Brytania, Francja), a jedno lub oboje wrócili do Polski. SN wyraźnie rozgranicza: art. 41 zd. 1 dotyczy wspólnego miejsca zamieszkania w Polsce. W „W przepisie tym chodzi jednak o wspólne miejsce zamieszkania w Polsce, a tej podstawy nie ma. Pozostaje zatem odwołać się do kolejnych podstaw, z których pierwszą jest miejsce zamieszkania pozwanego" → V CO 23/18. Gdy pozwany mieszka za granicą, a powód w Polsce, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda – potwierdza to „Można więc ustalić sąd właściwy, na podstawie miejsca zamieszkania strony powodowej, zgodnie z art. 41 zd. 2 k.p.c." → III CO 59/25 oraz „w niniejszej sprawie nie zachodzi sytuacja, o której mowa w art. 45 k.p.c., a więc niemożność ustalenia właściwości miejscowej na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego" → III CO 1449/24.
3. Wniosek przedwczesny – SN odmawia, gdy sąd I instancji nie zbadał przesłanek
Kluczowa linia orzecznicza: SN odmawia oznaczenia sądu, gdy sąd okręgowy nie ustalił przesłanek z art. 41 k.p.c. W „wniosek w trybie art. 45 k.p.c. jest co najmniej przedwczesny" → III CO 796/22 – powód wskazał adresy w Wielkiej Brytanii, ale jednocześnie podał, że miejscem zwykłego pobytu małżonków jest R., co wymagało dalszego wyjaśnienia. Analogicznie w „oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, jest co najmniej przedwczesne" → III CO 780/23 – powódka wskazała miejsce zamieszkania w Polsce, a jednocześnie twierdziła, że małżonkowie mieszkają za granicą na stałe. SN podkreślił, że sąd I instancji ma obowiązek samodzielnie ocenić te okoliczności. W IV CO 164/21 SN odmówił oznaczenia z uwagi na niewystarczające ustalenia co do miejsca zamieszkania pozwanego i orzeczenia o oddzielnym mieszkaniu.
4. Zasada perpetuacji właściwości – art. 15 k.p.c.
Właściwość sądu ustala się na chwilę wniesienia pozwu i sąd ten pozostaje właściwy do ukończenia postępowania, nawet jeśli powód zmienił miejsce zamieszkania. W „Sąd ten pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, mimo że podstawy właściwości miejscowej, związane z opuszczeniem przez powódkę miejsca ostatniego wspólnego zamieszkiwania małżonków, zmieniły się" → III CO 11/05. Ta zasada sprawia, że późniejsza zmiana miejsca zamieszkania nie rodzi potrzeby oznaczenia sądu w trybie art. 45 k.p.c. Potwierdza to również IV CO 136/19, gdzie powódka zmieniła miejsce zamieszkania na terytorium Polski, co nie uzasadniało wniosku o oznaczenie sądu.
5. Kiedy SN faktycznie wyznacza sąd właściwy?
W rzadkich przypadkach, gdy żadna z podstaw z art. 41 k.p.c. nie znajduje zastosowania, SN wyznacza konkretny sąd okręgowy. Przykładem jest III CO 266/24, gdzie oboje małżonkowie mieszkali we Francji, pozwany pochodził z Wrocławia, a powódka z Rzeszowa – SN wyznaczył Sąd Okręgowy we Wrocławiu jako dogodniejszy dla pozwanego. W III CO 283/26 SN oznaczył Sąd Okręgowy w Zamościu, gdy sąd we Wrocławiu wątpił w swoją właściwość. Te przypadki pozostają jednak wyjątkiem – regułą jest odmowa oznaczenia.
6. Błędna interpretacja art. 45 k.p.c. przez sądy okręgowe
SN wielokrotnie koryguje błędy sądów I instancji, które zbyt pochopnie kierują wnioski o oznaczenie sądu. W „Uszło uwadze Sądu Okręgowego, że w niniejszej sprawie nie zachodzi sytuacja, o której mowa w art. 45 k.p.c." → III CO 1449/24. Podobnie w V CO 123/19 SN odmówił oznaczenia, gdy sąd okręgowy nie przedstawił wystarczających podstaw faktycznych, a powódka wskazała miejsca zamieszkania stron na terytorium Polski. W V CO 46/19 SN przypomniał, że powód wskazał Sosnowiec jako swoje stałe miejsce zamieszkania, co wystarczało do ustalenia właściwości na podstawie art. 41 k.p.c.
Źródła: I CO 64/19 (SN, 2.8.2019), III CO 646/24 (SN, 18.7.2024), V CO 23/18 (SN, 29.1.2018), III CO 59/25 (SN, 7.2.2025), III CO 1449/24 (SN, 6.12.2024), III CO 796/22 (SN, 22.8.2022), III CO 780/23 (SN, 8.11.2023), IV CO 164/21 (SN, 17.9.2021), III CO 11/05 (SN, 3.11.2005), IV CO 136/19 (SN, 22.8.2019), III CO 266/24 (SN, 9.4.2024), V CO 123/19 (SN, 7.6.2019), V CO 46/19 (SN, 21.2.2019), III CO 283/26 (SN, 24.3.2026); art. 41 k.p.c., art. 45 k.p.c., art. 15 k.p.c..