# Kiedy SN oznacza sąd właściwy do rozpoznania sprawy o rozwód w trybie art. 45 k.p.c.? *Data publikacji: 2026-05-31 · zweryfikowano: 2026-06-01 · obszar prawa: rodzinne · Wersja HTML: https://lexedit.ai/odpowiedzi/cluster-oznaczenie-sadu-wlasciwego-do-rozwodu* **TL;DR:** Właściwość sądu w sprawach o rozwód określa [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) w sposób wyłączny i kaskadowy: najpierw ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków, potem miejsce zamieszkania pozwanego, wreszcie powoda. Sąd Najwyższy w trybie [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) oznacza sąd **tylko wtedy**, gdy żadna z tych podstaw nie pozwala ustalić właściwości miejscowej. Zdecydowana większość postanowień SN **odmawia** oznaczenia sądu, uznając wnioski okręgowe za przedwczesne lub bezzasadne. --- ## 1. Kaskadowy system właściwości z [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) ustala wyłączną właściwość miejscową w sprawach małżeńskich w trzech krokach: (1) sąd ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania, jeśli choć jedno z małżonków tam nadal przebywa; (2) sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej; (3) sąd miejsca zamieszkania powoda. SN konsekwentnie podkreśla, że ten system jest **wyczerpujący** i sam w sobie wyklucza potrzebę interwencji w trybie [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) Jak stwierdził SN w postanowieniu „Oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, który winien rozpoznać sprawę dopuszczalne jest tylko wtedy, kiedy właściwości miejscowej nie można ustalić na podstawie okoliczności tej sprawy" ([I CO 64/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-co-64-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-365543)). Podobnie w „brak jest podstaw do oznaczenia sądu właściwego w trybie art. 45 k.p.c." ([III CO 646/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-646-24/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-595627)), gdy powódka wskazała swoje miejsce zamieszkania w Polsce. ## 2. Ostatnie wspólne miejsce zamieszkania za granicą – co wtedy? Najczęstszy scenariusz w praktyce: małżonkowie ostatnio wspólnie mieszkali za granicą (Wielka Brytania, Francja), a jedno lub oboje wrócili do Polski. SN wyraźnie rozgranicza: art. 41 zd. 1 dotyczy wspólnego miejsca zamieszkania **w Polsce**. W „W przepisie tym chodzi jednak o wspólne miejsce zamieszkania w Polsce, a tej podstawy nie ma. Pozostaje zatem odwołać się do kolejnych podstaw, z których pierwszą jest miejsce zamieszkania pozwanego" ([V CO 23/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-23-18/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-468451)). Gdy pozwany mieszka za granicą, a powód w Polsce, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda – potwierdza to „Można więc ustalić sąd właściwy, na podstawie miejsca zamieszkania strony powodowej, zgodnie z art. 41 zd. 2 k.p.c." ([III CO 59/25](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-59-25/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-245593)) oraz „w niniejszej sprawie nie zachodzi sytuacja, o której mowa w art. 45 k.p.c., a więc niemożność ustalenia właściwości miejscowej na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego" ([III CO 1449/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-1449-24/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-502249)). ## 3. Wniosek przedwczesny – SN odmawia, gdy sąd I instancji nie zbadał przesłanek Kluczowa linia orzecznicza: SN **odmawia** oznaczenia sądu, gdy sąd okręgowy nie ustalił przesłanek z [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) W „wniosek w trybie art. 45 k.p.c. jest co najmniej przedwczesny" ([III CO 796/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-796-22/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-303100)) – powód wskazał adresy w Wielkiej Brytanii, ale jednocześnie podał, że miejscem zwykłego pobytu małżonków jest R., co wymagało dalszego wyjaśnienia. Analogicznie w „oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, jest co najmniej przedwczesne" ([III CO 780/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-780-23/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-257367)) – powódka wskazała miejsce zamieszkania w Polsce, a jednocześnie twierdziła, że małżonkowie mieszkają za granicą na stałe. SN podkreślił, że sąd I instancji ma obowiązek samodzielnie ocenić te okoliczności. W [IV CO 164/21](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-164-21/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-do-rozwodu-657927) SN odmówił oznaczenia z uwagi na niewystarczające ustalenia co do miejsca zamieszkania pozwanego i orzeczenia o oddzielnym mieszkaniu. ## 4. Zasada perpetuacji właściwości – [art. 15 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-15) Właściwość sądu ustala się **na chwilę wniesienia pozwu** i sąd ten pozostaje właściwy do ukończenia postępowania, nawet jeśli powód zmienił miejsce zamieszkania. W „Sąd ten pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, mimo że podstawy właściwości miejscowej, związane z opuszczeniem przez powódkę miejsca ostatniego wspólnego zamieszkiwania małżonków, zmieniły się" ([III CO 11/05](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-11-05/odmowa-oznaczenia-sadu-w-sprawie-o-rozwod-3059098)). Ta zasada sprawia, że późniejsza zmiana miejsca zamieszkania nie rodzi potrzeby oznaczenia sądu w trybie [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) Potwierdza to również [IV CO 136/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-136-19/oddalenie-wniosku-o-oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-3097809), gdzie powódka zmieniła miejsce zamieszkania na terytorium Polski, co nie uzasadniało wniosku o oznaczenie sądu. ## 5. Kiedy SN faktycznie wyznacza sąd właściwy? W rzadkich przypadkach, gdy żadna z podstaw z [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) nie znajduje zastosowania, SN wyznacza konkretny sąd okręgowy. Przykładem jest [III CO 266/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-266-24/wyznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-wroclaw-500033), gdzie oboje małżonkowie mieszkali we Francji, pozwany pochodził z Wrocławia, a powódka z Rzeszowa – SN wyznaczył Sąd Okręgowy we Wrocławiu jako dogodniejszy dla pozwanego. W [III CO 283/26](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-283-26/oznaczenie-sadu-wlasciwego-do-rozwodu-22-3168524) SN oznaczył Sąd Okręgowy w Zamościu, gdy sąd we Wrocławiu wątpił w swoją właściwość. Te przypadki pozostają jednak wyjątkiem – regułą jest odmowa oznaczenia. ## 6. Błędna interpretacja [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) przez sądy okręgowe SN wielokrotnie koryguje błędy sądów I instancji, które zbyt pochopnie kierują wnioski o oznaczenie sądu. W „Uszło uwadze Sądu Okręgowego, że w niniejszej sprawie nie zachodzi sytuacja, o której mowa w art. 45 k.p.c." ([III CO 1449/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-1449-24/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-502249)). Podobnie w [V CO 123/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-123-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-3075000) SN odmówił oznaczenia, gdy sąd okręgowy nie przedstawił wystarczających podstaw faktycznych, a powódka wskazała miejsca zamieszkania stron na terytorium Polski. W [V CO 46/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-46-19/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-652924) SN przypomniał, że powód wskazał Sosnowiec jako swoje stałe miejsce zamieszkania, co wystarczało do ustalenia właściwości na podstawie [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) --- **Źródła:** I CO 64/19 (SN, 2.8.2019), III CO 646/24 (SN, 18.7.2024), V CO 23/18 (SN, 29.1.2018), III CO 59/25 (SN, 7.2.2025), III CO 1449/24 (SN, 6.12.2024), III CO 796/22 (SN, 22.8.2022), III CO 780/23 (SN, 8.11.2023), IV CO 164/21 (SN, 17.9.2021), III CO 11/05 (SN, 3.11.2005), IV CO 136/19 (SN, 22.8.2019), III CO 266/24 (SN, 9.4.2024), V CO 123/19 (SN, 7.6.2019), V CO 46/19 (SN, 21.2.2019), III CO 283/26 (SN, 24.3.2026); [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41), [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45), [art. 15 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-15). ## Źródła (orzeczenia) - [I CO 64/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/i-co-64-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-365543) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-08-02 > „Oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, który winien rozpoznać sprawę dopuszczalne jest tylko wtedy, kiedy właściwości miejscowej nie można ustalić na podstawie okoliczności tej sprawy" - [III CO 646/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-646-24/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-595627) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2024-07-18 > „brak jest podstaw do oznaczenia sądu właściwego w trybie art. 45 k.p.c." - [V CO 23/18](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-23-18/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-468451) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2018-01-29 > „W przepisie tym chodzi jednak o wspólne miejsce zamieszkania w Polsce, a tej podstawy nie ma. Pozostaje zatem odwołać się do kolejnych podstaw, z których pierwszą jest miejsce zamieszkania pozwanego" - [III CO 59/25](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-59-25/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-245593) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2025-02-07 > „Można więc ustalić sąd właściwy, na podstawie miejsca zamieszkania strony powodowej, zgodnie z art. 41 zd. 2 k.p.c." - [III CO 1449/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-1449-24/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-502249) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2024-12-06 > „w niniejszej sprawie nie zachodzi sytuacja, o której mowa w art. 45 k.p.c., a więc niemożność ustalenia właściwości miejscowej na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego" - [III CO 796/22](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-796-22/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-303100) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2022-08-22 > „wniosek w trybie art. 45 k.p.c. jest co najmniej przedwczesny" - [III CO 780/23](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-780-23/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-257367) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2023-11-08 > „oznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, jest co najmniej przedwczesne" - [IV CO 164/21](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-164-21/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-do-rozwodu-657927) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2021-09-17 - [III CO 11/05](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-11-05/odmowa-oznaczenia-sadu-w-sprawie-o-rozwod-3059098) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2005-11-03 > „Sąd ten pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, mimo że podstawy właściwości miejscowej, związane z opuszczeniem przez powódkę miejsca ostatniego wspólnego zamieszkiwania małżonków, zmi" - [IV CO 136/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/iv-co-136-19/oddalenie-wniosku-o-oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-3097809) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-08-22 - [III CO 266/24](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-266-24/wyznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-wroclaw-500033) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2024-04-09 - [III CO 283/26](https://lexedit.ai/orzeczenia/iii-co-283-26/oznaczenie-sadu-wlasciwego-do-rozwodu-22-3168524) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2026-03-24 - [V CO 123/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-123-19/odmowa-oznaczenia-sadu-wlasciwego-rozwod-3075000) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-06-07 - [V CO 46/19](https://lexedit.ai/orzeczenia/v-co-46-19/oznaczenie-sadu-wlasciwego-rozwod-652924) — Sąd Najwyższy — wyrok z 2019-02-21 ## Przepisy - [art. 41 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-41) — Kodeks postępowania cywilnego - [art. 45 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-45) — Kodeks postępowania cywilnego - [art. 15 k.p.c.](https://lexedit.ai/przepisy/kodeks-postepowania-cywilnego/art-15) — Kodeks postępowania cywilnego --- **Lexedit** — agent AI do researchu prawnego po polskim prawie: 1,4 mln orzeczeń (SN, NSA, WSA, sądy apelacyjne), 100 tys. aktów prawnych z wersjami historycznymi. Każde cytowanie w memo jest klikalne i weryfikowane względem treści źródła. Wypróbuj: https://lexedit.ai/research Więcej odpowiedzi: https://lexedit.ai/odpowiedzi · Indeks dla agentów AI: https://lexedit.ai/llms.txt