Krótka odpowiedź (TL;DR)
Sąd Najwyższy konsekwentnie odmawia przyjęcia skarg kasacyjnych w sprawach o emerytury policyjne, gdy skarżący nie wykazuje przesłanek z art. 398 k.p.c. (§ 9 ust. 1) — tj. istotnego zagadnienia prawnego, potrzeby wykładni, nieważności postępowania lub oczywistej zasadności. W sprawach „dezubekizacyjnych" SN potwierdza ujęcie instytucjonalne służby na rzecz totalitarnego państwa oraz dopuszcza rozproszoną kontrolę konstytucyjności art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej. Skarga kasacyjna nie jest środkiem zaskarżenia od każdego wyroku II instancji — służy kontroli prawidłowości stosowania prawa, nie weryfikacji ustaleń faktycznych.
1. Przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej — wymóg „kwalifikowany"
Zgodnie z art. 398 k.p.c. (§ 9 ust. 1) SN przyjmuje skargę kasacyjną tylko przy wystąpieniu przesłanki kwalifikowanej: istotnego zagadnienia prawnego, potrzeby wykładni przepisów budzących rozbieżności, nieważności postępowania lub oczywistej zasadności. SN wielokrotnie podkreślał, że „Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest sądem powszechnym trzeciej instancji" → III USK 246/22 oraz że „skarga kasacyjna nie jest środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji" → III USK 128/23. Gdy SN zajął już stanowisko w danej kwestii, powoływanie się na potrzebę wykładni jest bezskuteczne — jak w sprawie „Nie można uznać, że w sprawie występuje wskazane zagadnienie prawne (...) jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii prawnej prezentowanej przez skarżącą" → II UK 366/14.
2. „Oczywista zasadność" — wysoka przesłanka
Przesłanka oczywistej zasadności (art. 398 k.p.c. § 9 ust. 1 pkt 4) wymaga wykazania widocznego prima facie naruszenia prawa. „Oczywiste naruszenie prawa powinno być rozumiane jako widoczna, bez potrzeby dokonywania pogłębionej analizy jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem albo powszechnie przyjętymi regułami interpretacji" → III USK 272/22. Jednoczesne powoływanie się na potrzebę wykładni i na oczywiste naruszenie jest wewnętrznie sprzeczne — „Skarżący powołuje się z jednej strony na potrzebę wykładni (...) z drugiej zaś na oczywiste naruszenie tego przepisu, co wzajemnie się wyklucza" → II UK 273/19. SN odmówił przyjęcia skargi również w III USK 437/22, gdzie skarżący nie wykazał żadnej z przesłanek, a zarzuty dotyczyły głównie kwestionowania ustaleń faktycznych.
3. Służba na rzecz totalitarnego państwa — ujęcie instytucjonalne
W sprawach dezubekizacyjnych SN konsekwentnie potwierdza, że sama przynależność do formacji wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej rodzi domniemanie służby na rzecz totalitarnego państwa. „w ujęciu instytucjonalnym sam fakt pełnienia służby w określonej jednostce może wypełniać kryterium służby na rzecz totalitarnego państwa, mimo braku indywidualnych działań" → III USK 299/22. Podobnie w „Służba w instytucjach i formacjach wymienionych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej rodzi domniemanie faktyczne, że służba w nich była służbą na rzecz totalitarnego państwa" → III USK 299/23. Ciężar obalenia tego domniemania spoczywa na ubezpieczonym — potwierdził to również I USK 344/23, wskazując, że domniemanie to może być obalone w procesie cywilnym.
4. Rozproszona kontrola konstytucyjności i art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej
SN dopuszcza stosowanie przez sądy powszechne rozproszonej kontroli konstytucyjności — jako środka ostatecznego, zwłaszcza przy zakłóceniu działalności TK. „Sąd Najwyższy dopuszcza możliwość stosowania przez sądy tak zwanej rozproszonej kontroli konstytucyjności ustaw" → III USK 272/22. W konsekwencji sądy mogą odmówić zastosowania art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej, który obniża emeryturę do kwoty przeciętnej emerytury ZUS. „odmowa zastosowania przepisu ustawy uznanego za niezgodny z Konstytucją nie naruszy kompetencji Trybunału Konstytucyjnego" → III USK 66/24. SN uznał, że przepis ten narusza zasady sprawiedliwości społecznej, równości i prawa własności — szczególnie wobec funkcjonariuszy służących po 1990 r.
5. Skarga kasacyjna organu rentowego — brak oczywistej zasadności
Organ rentowy często wnosi skargi kasacyjne, zarzucając sądom odmowę zastosowania art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej. SN konsekwentnie odmawia ich przyjęcia, podkreślając, że wykładnia sądu II instancji jest zgodna z utrwaloną linią orzeczniczą. W III USK 66/24 SN wskazał, że nie zachodzi istotne zagadnienie prawne ani potrzeba wykładni, gdyż orzecznictwo w tej kwestii jest ustalone. Podobnie w I USK 168/24 oraz III USK 272/22 — organ rentowy nie wykazał oczywistej zasadności skargi, a sądy prawidłowo zastosowały prokonstytucyjną wykładnię.
6. Związanie ustaleniami faktycznymi — zarzuty dowodowe bezskuteczne
SN jest związany ustaleniami faktycznymi sądu II instancji (art. 398 k.p.c. § 13 ust. 2). Zarzuty dotyczące oceny dowodów nie mogą stanowić podstawy skargi kasacyjnej. „Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia" → III USK 128/23. To potwierdził również II USK 151/21, odmawiając przyjęcia skargi funkcjonariusza Służby Więziennej, który kwestionował ustalenia co do związku przestępstwa z czynnościami służbowymi.
Źródła: III USK 246/22, III USK 128/23, II UK 366/14, III USK 272/22, II UK 273/19, III USK 437/22, III USK 299/22, III USK 299/23, I USK 344/23, III USK 66/24, I USK 168/24, II USK 151/21; art. 398 k.p.c. (§ 9 ust. 1, § 13 ust. 2); ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy — art. 13b ust. 1, art. 15c ust. 1 i 3.